TO BE PROOFREAD

Title:

Het lied van de loopgraven

Author:

Sebastian Faulks

Year:

1993

Synopsis:

In 1910 wordt de jonge Engelsman Stephen Wraysford door zijn werkgever naar Amiens gezonden om de Franse textielindustrie te bestuderen. Hij wordt verliefd op de vrouw van zijn huisbaas, Isabelle, en beleeft een korte, hartstochtelijke relatie met haar. Ze ontvluchten Amiens en Isabelle raakt zwanger, maar ze voelt zich schuldig en keert terug naar haar echtgenoot.

Stephen wordt in 1916 als Brits militair aan de Somme gelegerd, het gebied waar hij zijn grote liefde verloor en waar zich een van de grootste slachtingen uit de menselijke geschiedenis voltrekt. De weerzinwekkende omstandigheden maken van Stephen een vervreemde, bittere man, maar hij weet het inferno van de loopgraven te overleven.

Eind jaren zeventig vindt zijn kleindochter, Elizabeth Benson, de dagboeken van haar grootvader terug op een stoffige zolder. De dagboeken voeren haar naar Noord–Frankrijk, waar zij op zoek gaat naar het geheim van haar grootouders.

Het lied van de loopgraven is een imposant epos over de passie van de liefde, de gruwelen van de oorlog en de weemoed van de herinnering.

Sebastian Faulks is een van de belangrijkste schrijvers van Engeland van dit moment. In 2007 verscheen zijn grote roman Engleby. Het lied van de loopgraven wordt alom beschouwd als een van de grootste romans over de Eerste Wereldoorlog.

Deel 1

Frankrijk 1910

1

De boulevard du Cange was een brede, rustige straat die de oostflank van de stad Amiens markeerde. De karren die uit Lille en Arras ten noorden van de stad kwamen binnenrijden, konden rechtstreeks naar de leerlooierijen en fabrieken van de wijk Saint Leu, zonder gebruik te maken van deze lommerrijke weg met karrensporen. De stadszijde van de boulevard grensde aan diepe tuinen, met gemeentelijke precisie afgegrensd en toebedeeld aan de erbij gelegen huizen. In het vochtige gras stonden kastanjes, seringen en wilgen, speciaal ter wille van schaduw en rust voor de eigenaars. De tuinen maakten een verwilderde, overwoekerde indruk, en hun lange gazons en puilende heggen verborgen soms kleine open plekken, stille vijvers en plaatsen die zelfs de bewoners niet bezochten, waar onder de takken van overhangende bomen gras en wilde bloemen groeiden.

Achter die tuinen verdeelde de Somme zich in kleine grachten die zo’n pittoresk kenmerk van Saint Leu waren; aan de andere kant van de boulevard had men een reeks watertuinen aangelegd, kleine eilanden van vochtige vruchtbaarheid, verdeeld door de kanalen van de gespleten rivier. Lange, platboomde schuiten, voortbewogen met lange stokken, voerden de stedelingen op zondagmiddagen over de waterwegen. Overal langs de rivier en de kanaaltjes zaten vissers over hun hengels gebogen; gekleed in hoed en jas onder de kathedraal, en in hemdsmouwen aan de oevers van de watertuinen, wierpen ze hun vislijnen uit om forel of karper te vangen.

Het huis van de Azaires toonde van achter een ijzeren hek een krachtige, strakke gevel aan de weg. Het verkeer in de richting van de rivier zou er geen seconde aan twijfelen dat hier een man van stand woonde. Het leien dak vertoonde tegenstrijdige hoeken in zijn poging de onregelmatige vorm van het huis te verbergen. Onder een van die hoeken keek een zoldervenster uit op de boulevard. De eerste verdieping werd overheerst door een stenen balkon waarvan de balustrades overdekt waren door rode wingerd die naar het dak was gegroeid. Er was een indrukwekkende houten voordeur met ijzerbeslag.

Binnen was het huis zowel kleiner als groter dan het leek. Er waren geen kamers van imposant formaat, geen vergulde balzalen met druipende kaarsenkronen, en toch waren er onverwachte ruimten en gangen die nieuwe hoekjes onthulden, met trapjes naar de tuinen,- er waren kleine salons met schrijftafels en geborduurde stoelen, die uitkwamen op onopvallende gangen. Zelfs vanaf het eind van het gazon kostte het moeite te onderscheiden hoe de kamers en gangen eigenlijk in de kalme stenen rechthoeken waren gepast. Overal in huis maakten de vloeren geluiden onder de voeten, zodat er, door de schuine hoeken en galmende echo, altijd onzichtbare voetstappen te horen waren.

De metalen hutkoffer van Stephen Wraysford was vooruitgestuurd en stond hem aan het voeteneind van het bed op te wachten. Hij pakte zijn kleren uit en hing zijn andere kostuum op in de reusachtige klerenkast met houtsnijwerk. Onder het raam stonden een geëmailleerde waskom en een houten handdoekenrekje. Hij moest op zijn tenen staan om uit te kijken over de boulevard, waar aan de overkant een koets stond te wachten; het paard schudde met het tuig en strekte zijn nek om te knabbelen aan de takken van een lindeboom. Hij beproefde de veerkracht van het bed en ging er toen op liggen, met zijn hoofd op de onzichtbare peluw. De kamer was eenvoudig, maar met enige zorg ingericht. Er stond een vaas rode pioenen op de tafel, en er hingen twee prenten van straattafereeltjes in Honfleur aan weerszijden van de deur.

Het was een lenteavond met late zon in de hemel achter de kathedraal, en de zang van merels van beide kanten van het huis. Stephen friste zich wat op en probeerde zijn zwarte haar glad te kammen voor de kleine spiegel. Hij deed een half dozijn sigaretten in een metalen etui, dat hij in zijn binnenzak stopte. Uit zijn zakken verwijderde hij wat hij niet meer nodig had: treinkaartjes, een blauw leren notitieboekje en een mesje met een zorgvuldig geslepen lemmet.

Hij ging naar beneden voor het avondeten, en schrok van het geluid van zijn voetstappen op de twee trappen die hem naar het portaal van de eerste verdieping brachten, waar de slaapkamers van de familie waren, en vandaar naar de hal. Hij had het warm in zijn vest en colbert. Even wist hij niet waar hij heen moest, hij vroeg zich af welke van de vier deuren met glazen panelen hij moest opendoen. Hij opende een ervan op een kier en staarde een met stoom gevulde keuken binnen, waar in het midden een dienstmeisje bezig was op een grote houten tafel borden op een blad te zetten.

“Hierheen, monsieur. Het diner wordt opgediend,” zei het dienstmeisje, en ze wrong zich langs hem door de deuropening.

In de eetkamer was de familie al aan tafel gegaan. Madame Azaire stond op.

“Ah, monsieur, hier is uw stoel.”

Azaire mompelde iets om haar voor te stellen-Stephen verstond alleen de woorden ‘mijn vrouw’. Hij drukte haar de hand en boog even het hoofd. Twee kinderen zaten hem aan te staren van de andere kant van de tafel.

“Lisette,” zei madame Azaire, met een gebaar naar een meisje van misschien zestien, met donker haar en een strik; ze lachte breed en stak haar hand uit, “en Grégoire.” Dat was een jongen van een jaar of tien, met een klein hoofd dat nauwelijks uitstak boven de tafel, waaronder hij heftig met zijn benen zat te zwaaien.

Het dienstmeisje stond achter Stephens schouder met een soepterrine. Stephen deed een scheplepel vol in zijn bord en rook de geur van onbekende kruiden. Onder de concentrische kringen van wervelend groen was de soep met aardappel gebonden.

Azaire had zijn bord al leeg en zat ritmisch met zijn mes op een zilveren messenlegger te tikken. Stephen keek speurend op boven zijn soeplepel terwijl hij de vloeistof langs zijn tanden liet gaan.

“Hoe oud ben jij?” zei de jongen.

“Grégoire!”

“Dat geeft niet,” zei Stephen tegen madame Azaire. “Ik ben twintig.”

“Drink je wijn?” zei Azaire, die een fles boven Stephens glas hield.

“Dank u.”

Azaire schonk een centimeter of vijf in voor Stephen en voor zijn vrouw, alvorens de fles weer op zijn plaats te zetten.

“En, wat weet je van textiel?” zei Azaire. De man was pas veertig, maar had tien jaar ouder kunnen zijn. Zijn lichaam was van het soort dat niet door ouderdom zou verharden of uitzakken. De ogen hadden een waakzame, humorloze blik.

“Een beetje,” zei Stephen. “Ik heb bijna vier jaar in de zaak gewerkt, al was dat voornamelijk op financieel gebied. Mijn werkgever wilde dat ik meer zou begrijpen van het fabricageproces.”

Het meisje haalde de soepborden weg en Azaire begon aan een verhaal over de plaatselijke bedrijven en de problemen die hij met zijn werkkrachten had. Hij bezat een fabriek in de stad, en een paar kilometer daarbuiten nog een.

“Doordat de arbeiders vakbonden hebben gevormd, houd ik heel weinig ruimte over om te manoeuvreren. Ze klagen dat er banen verloren gaan doordat wij machinerieën hebben ingevoerd, maar als we het niet tegen onze concurrenten in Spanje en Engeland kunnen opnemen, is alle hoop voor ons verloren.”

Het meisje bracht een schaal met gesneden vlees in dunne jus, die ze voor madame Azaire neerzette. Lisette begon te vertellen wat ze die dag op school had beleefd. Ze gooide haar hoofd achterover en giechelde onder het praten. Het verhaal ging over een streek die een van de meisjes had uitgehaald bij een andere leerlinge, maar zoals Lisette het vertelde, had het een tweede niveau. Het was of ze wel begreep hoe kinderachtig haar verhaal was, en of ze Stephen en haar ouders wilde laten merken dat zij zelf te volwassen was voor dergelijke dingen. Alleen leek ze niet zeker te weten waar haar eigen belangstelling en smaak naar uitgingen,- ze stamelde wat voordat ze geleidelijk stopte met haar verhaal en zich omdraaide om haar broer een standje te geven omdat hij lachte.

Stephen keek naar haar terwijl ze aan het woord was, en zijn donkere ogen namen haar gezicht aandachtig op. Azaire negeerde zijn dochter terwijl hij zich bediende van de sla en de kom doorgaf aan zijn vrouw. Hij streek met een stukje brood over de rand van zijn bord, waar sporen van jus waren achtergebleven.

Madame Azaire had Stephen niet voluit aangekeken. In reactie daarop ontweek hij haar blik, alsof hij wachtte tot hij werd aangesproken, maar binnen zijn gezichtsveld viel een massa kastanjebruin haar, zo opgestoken dat haar gezicht geheel vrij bleef. Ze droeg een witte kanten blouse, aan de hals gesloten met een broche met een donkerrode steen.

Terwijl ze hun avondmaaltijd beëindigden, werd er aan de voordeur gebeld, en ze hoorden een joviale mannenstem in de gang.

Azaire glimlachte voor de eerste keer. “Daar is die brave Bérard. Stipt als altijd!”

“Monsieur en madame Bérard,” zei het dienstmeisje toen ze de deur opende.

“Een goedenavond, Azaire. Madame, een genoegen.” Bérard, een zwaar-gebouwde, grijsharige man van in de vijftig, boog en bracht zijn lippen naar de hand van madame Azaire. Zijn vrouw, die bijna even welgebouwd was, maar dan met dicht, opgestoken haar, gaf handen en kuste de kinderen op de wang.

“Neemt u me niet kwalijk, maar ik heb uw naam niet verstaan toen René ons aan elkaar voorstelde,” zei Bérard tegen Stephen.

Terwijl Stephen zijn naam voor hem herhaalde en spelde, werden de kinderen weggestuurd en namen de Bérards plaats.

Azaire leek jonger sinds hun komst. “Een cognac voor jou, Bérard? En voor u, madame, een tisane, geloof ik? Isabelle, bel ook voor koffie, alsjeblieft. Goed dan—”

“Voordat je verdergaat,” zei Bérard, en hij stak een vlezige hand op, “ik heb slecht nieuws voor je. De ververs hebben opgeroepen tot een staking, die morgen moet beginnen. De vakbondsleiders hebben om vijf uur vanmiddag een gesprek gehad met de vertegenwoordigers van de werkgevers en dat is hun besluit.”

Azaire snoof. “Ik dacht dat dat gesprek pas morgen was.”

“Het was naar vandaag verplaatst. Ik breng niet graag slecht nieuws, mijn beste René, maar je zou me niet dankbaar zijn als je het morgen van je voorman had moeten horen. Overigens zal het jouw fabriek niet direct raken.”

In feite leek het erop dat Bérard het wel leuk had gevonden om dit nieuws door te geven. Op zijn gezicht stond een rustige tevredenheid te lezen, omdat hem zoiets belangrijks was toevertrouwd. Madame Bérard keek bewonderend naar haar man.

Azaire bleef nijdig mompelen over de arbeiders, en vroeg zich af hoe ze verwachtten dat hij zijn fabrieken draaiende hield. Stephen en de vrouwen aarzelden een mening te geven, en Bérard leek, na zijn nieuws, verder niets te vertellen te hebben.

“Tja,” zei hij, toen Azaire lang genoeg had gemopperd, “een staking van de ververs. Zo staan de zaken dus.”

Deze conclusie werd door allen, inclusief Azaire, opgevat als afsluiting van dit onderwerp.

“Hoe bent u hierheen gekomen?” vroeg Bérard.

“Met de trein,” zei Stephen die aannam dat de vraag voor hem bestemd was. “Het was een lange reis.”

“Aha, de treinen,” zei Bérard. “Wat een prachtsysteem! We hebben hier een groot spoorwegknooppunt. Treinen naar Parijs, naar Lille, naar Bou-logne…Vertelt u me eens, zijn er in Engeland ook treinen?”

“Ja.”

“Sinds wanneer?”

“Eens even denken…Een jaar of zeventig, denk ik.”

“Maar u hebt problemen in Engeland, geloof ik.”

“Dat weet ik niet. Ik was me van niets bewust.”

Bérard glimlachte tevreden terwijl hij van zijn cognac dronk. “Zo staan de zaken dus. Ze hebben tegenwoordig treinen in Engeland.”

Azaire was bezig met zijn zwarte bruyèrepijp, hij duwde de tabak erin en testte of hij goed trok door luidruchtig aan de steel te zuigen. Toen hij tevreden was, streek hij een lucifer af, en even cirkelde een blauwe spiraal van rook om zijn kale hoofd. In de stilte voordat hij zijn vriend antwoord kon geven, hoorden ze de vogels in de tuin.

“Patriottische liederen,” zei Azaire. “Die hebben mijn speciale voorkeur. Het geluid van een muziekkorps en duizend stemmen die samen de Mar-seillaise zongen toen het leger vertrok om tegen de Pruisen te vechten. Wat een dag moet dat zijn geweest!”

“Maar neem me niet kwalijk,” zei Bérard, “dat is een voorbeeld van muziek die ergens voor wordt gebruikt-om strijdvaardigheid te wekken in de harten van onze soldaten. Elke kunstvorm verliest zijn essentiële zuiverheid zodra hij in de praktijk wordt toegepast. Heb ik geen gelijk, madame Azaire?”

“Misschien wel, monsieur. Wat vindt monsieur Wraysford hier wel van?”

Stephen schrok even, keek naar madame Azaire en merkte dat zij hem voor het eerst aankeek. “Daarover heb ik geen mening, madame,” zei hij, zich weer beheersend. “Maar als er liederen zijn die het hart kunnen raken, dan verdienen ze waardering, vind ik.”

Bérard stak opeens zijn hand uit. “Nog wat cognac, alsjeblieft, Azaire. Dank je. En nu ga ik iets doen waarmee ik mezelf voor gek kan zetten, zodat u slecht over me gaat denken.”

Madame Bérard lachte ongelovig.

“Ik ga zingen. Ja, het heeft geen zin te proberen me dat uit het hoofd te praten. Ik ga een liedje zingen dat populair was in mijn jongensjaren, en ik kan u verzekeren: dat is heel lang geleden.”

De snelheid waarmee Bérard, na deze aankondiging, begon te zingen, deed zijn toehoorders versteld staan. Het ene moment hadden ze een beleefd gesprek na de maaltijd gevoerd, en het volgende waren ze gedwongen in publiek te veranderen, terwijl Bérard vooroverleunde in zijn stoel, met zijn ellebogen op de tafel, en met een vibrerende bariton begon te zingen.

Hij vestigde zijn ogen op madame Azaire, die tegenover hem zat. Zij kon zijn blik niet langer verdragen en keek neer op haar bord. Haar gêne was geen reden voor Bérard om zijn ogen af te wenden. Azaire zat nog steeds aan zijn pijp te morrelen en Stephen bestudeerde de muur boven Bérards hoofd. Madame Bérard keek met een trotse glimlach toe hoe haar man zijn gastvrouw dit lied schonk. Madame Azaire bloosde en verschoof in haar stoel onder de strakke blik van de zanger.

De kwabben onder zijn kin bewogen wanneer hij zijn hoofd nadrukkelijk bewoog bij een ontroerende passage in het lied. Het was een sentimentele ballade over de verschillende tijden in het leven van een man. Het refrein luidde: “Maar toen was ik jong en de blaadjes waren groen; Nu is het graan geoogst en het bootje is weggevaren.”

Aan het eind van elk refrein hield Bérard een dramatische pauze, en stond Stephen zichzelf toe even te kijken of het lied uit was. Een ogenblik was het dan doodstil in de benauwde eetkamer, maar dan volgde weer een diepe ademtocht en een volgend couplet.

Op een dag kwamen de jonge mannen terug uit de oorlog,

Het graan stond hoog en onze liefjes wachtten…

Bérards hoofd draaide wat heen en weer onder het zingen en zijn stem werd luider terwijl hij vreugdevoller zong, maar zijn bloeddoorlopen ogen bleven gericht op madame Azaire, alsof zijn hoofd slechts kon draaien om de as van zijn starende ogen. Met grote inspanning leek zij zich te beheersen en haar lichaam stijf te houden tegen zijn opdringerige aandacht.

“‘…en het bootje is weggeva-a-aren’ Dat was het,” zei Bérard. Opeens was het lied uit. “Ik zei toch dat ik mezelf voor gek zou zetten!”

De anderen spraken hem tegen en zeiden: integendeel, het was een prachtig lied geweest.

“Papa heeft een prachtige stem,” zei madame Bérard, blozend van trots.

Ook het gezicht van madame Azaire was rood, zij het dan van een andere emotie. Azaire deed op een onechte manier joviaal en Stephen voelde hoe een zweetdruppel binnen zijn boord naar beneden gleed. Alleen Bérard was totaal ongegeneerd.

“Kom Azaire, zullen we nu een spelletje kaart spelen? Wat gaat het worden?”

“Excuseer me, René,” zei madame Azaire. “Ik heb een beetje hoofdpijn. Ik geloof dat ik naar bed ga. Misschien is monsieur Wraysford bereid mijn plaats in te nemen.”

Stephen stond op toen madame Azaire uit haar stoel oprees. Er klonken protesten en bezorgde vragen van de kant van de Bérards, die madame Azaire met een glimlach wegwuifde, en ze zei dat ze heus niet ziek was. Bérard gaf haar opnieuw een handkus en madame Bérard kuste de nog steeds rode huid van madame Azaires wang. Er zaten een paar sproeten op haar blote onderarm, zag Stephen toen ze naar de deur liep, een lange, plotseling imponerende gestalte in een bloedrode rok die over de vloer van de gang gleed.

“Laten we naar de zitkamer gaan,” zei Azaire. “Monsieur, u wilt vast wel met ons meedoen.”

“Ja, natuurlijk,” zei Stephen, met een gedwongen glimlachje.

“Die arme madame Azaire,” zei madame Bérard toen ze aan het kaartta-feitje gingen zitten. “Ik hoop maar dat ze geen kou heeft gevat.”

Azaire lachte. “Nee, nee. Ze is alleen nerveus. Maakt u zich niet bezorgd.”

“Zo’n gevoelig vrouwtje,” mompelde Bérard. “Jij geeft, geloof ik, Azaire.”

“Toch kan hoofdpijn wijzen op het begin van koorts,” zei madame Bérard.

“Madame,” zei Azaire, “ik verzeker u dat Isabelle geen koorts heeft. Ze is een vrouw met een nerveuze aanleg. Ze lijdt aan hoofdpijnen en andere kwaaltjes. Het heeft niets te betekenen. U kunt me geloven. Ik ken haar heel goed en ik heb geleerd hoe ik met haar kleine kuren moet leven.” Hij wierp Bérard een samenzweerdersblik toe, en deze grinnikte. “Uzelf boft nu eenmaal dat u een robuuste gezondheid geniet.”

“Heeft ze altijd al hoofdpijnen gehad?” Madame Bérard hield er maar niet over op.

Azaires lippen vertrokken zich tot een smalle glimlach. “Dat is een kleine tol die men betaalt. Uw beurt, monsieur.”

“Wat?” Stephen staarde naar zijn kaarten. “Neemt u me niet kwalijk. Ik was afgeleid.” Hij had naar Azaires glimlach zitten kijken en zich afgevraagd wat die betekende.

Bérard praatte tegen Azaire over de staking terwijl ze snel en zelfverzekerd hun kaarten op tafel legden.

Stephen probeerde zich op het spel te concentreren en een of ander gesprek met madame Bérard aan te knopen. Zijn attenties leken haar koud te laten, hoewel haar gezicht begon te stralen wanneer haar man haar aansprak.

“Waar die stakers om vragen,” zei Azaire, “dat is dat iemand hun uitdaging aanneemt. Ik ben niet bereid mijn bedrijf te zien stagneren vanwege de primitieve eisen van een paar luie kerels. Een van de fabrikanten moet de moed zien te vinden om zich tegen hen te verzetten en het hele stel hun congé te geven.”

“Ik vrees dat daar geweld van zou komen. De massa zou aan het muiten slaan,” zei Bérard.

“Niet als ze niets in hun maag hebben.”

“Ik ben er niet zeker van of het goed is als een wethouder als jij, René, zich bij een dergelijke twist zou laten betrekken.”

Bérard pakte het stapeltje om te schudden; zijn dikke vingers bewogen lenig over de kaarten. Nadat hij had gegeven, stak hij een sigaar op. Hij leunde achterover en trok met een snelle beweging zijn vest over zijn buikje.

Het dienstmeisje kwam binnen om te vragen of er verder nog iets was. Stephen smoorde een geeuw. Hij was sinds de vorige dag op reis geweest en voelde de aantrekkingskracht van zijn bescheiden kamer met de gesteven lakens en het uitzicht over de boulevard.

“Nee, dank je,” zei Azaire. “Als je naar bed gaat, zeg dan tegen madame Azaire dat ik straks kom kijken hoe ze het maakt.”

Even dacht Stephen dat hij weer zo’n onopvallende blik van verstandhouding tussen beide mannen had opgevangen, maar toen hij naar Bérard keek, ging diens gezicht verborgen in de kaarten die hij als een waaier in zijn hand hield.

Stephen nam afscheid van de bezoekers toen ze eindelijk opstonden om te vertrekken. Hij stond voor het raam van de zitkamer, en keek naar hen zoals ze in het licht van de portiek stonden. Bérard zette een hoge hoed op, alsof hij een of andere baron was en uit de opera kwam; madame Bérard sloeg, met een stralend gezicht, haar cape om zich heen en gaf hem een arm. Azaire boog voorover vanuit zijn middel en praatte zo te zien op dringende fluistertoon.

Buiten was het licht gaan regenen, zodat de aarde opzij van de karren-sporen losser werd en de bladeren van de platanen ritselden. De regen vormde een vettig laagje op de ruit van de zitkamer, en vervolgens dikkere druppels die over het glas neergleden. Daarachter was Stephens bleke gezicht te zien, starend naar de vertrekkende gasten-een lange gestalte met de handen in de zakken, met geduldige, aandachtige ogen, en een houding van jeugdige onverschilligheid, zorgvuldig in stand gehouden door wilskracht en noodzaak. Het was een gezicht waarop de meeste mensen voorzichtig reageerden, onzeker als ze waren of de ambivalente expressie ervan zou omslaan in hartstocht of berusting.

Boven in zijn kamer luisterde Stephen naar de nachtgeluiden. Aan de achterkant van het huis draaide een loshangend luik langzaam in zijn hengsels, en sloeg met een klap tegen de muur. Er zat een uil ergens achter in de tuin, waar de aangelegde perken weken voor wildernis. Ook hoorde hij het onregelmatige ruisen en klateren in de dunne buizen van de waterleiding.

Stephen ging aan de schrijftafel voor het raam zitten en opende een schrift met donkerblauwe liniëring. Het was voor de helft gevuld met aantekeningen in inkt, in groepjes die zich losmaakten van de rode kantlijn links. Af en toe stond er een datum in de tekst, al waren er hiaten van dagen en soms weken.

Dergelijke notities had hij al vijf jaar gemaakt, sinds een leraar op het gymnasium dat had aangeraden. De uren die hij had besteed aan de studie van Latijn en Grieks hadden hem een onopzettelijke, maar degelijke kennis gegeven van de talen die hij gebruikte als basis voor zijn geheimschrift. Wanneer hij over gevoelige zaken schreef, veranderde hij het geslacht van de personages en gaf hij hun handelingen of zijn reacties aan met termen die voor een toevallige lezer niets konden betekenen.

Hij lachte zachtjes voor zich heen onder het schrijven. Die geheimzinnigheid was iets waarop hij zich had moeten toeleggen teneinde een natuurlijke openhartigheid en een opvliegend karakter in te tomen. Toen hij tien, elf jaar oud was, was hij door zijn argeloos enthousiasme en verontwaardigd gevoel voor goed en kwaad de wanhoop van zijn leraren geweest, maar langzaam maar zeker had hij geleerd adem te halen en kalm te blijven, niet te vertrouwen op zijn reacties, maar af te wachten en waakzaam te blijven.

Hij had zijn manchetten losgemaakt en staarde met het hoofd in zijn handen naar de lege muur voor zich. Toen hoorde hij een geluid dat niet afkomstig was van het luik of de waterleiding, het was schriller, meer menselijk. Het klonk opnieuw, en Stephen liep de kamer door om beter te kunnen luisteren. Hij deed de deur naar de overloop open en stapte voorzichtig de kamer uit, want hij herinnerde zich het lawaai dat zijn voetstappen eerder die avond hadden gemaakt. Het geluid was de stem van een vrouw, daar was hij bijna zeker van, en het kwam van de verdieping beneden.

Hij trok zijn schoenen uit, schoof ze zachtjes terug over de drempel van zijn kamer en begon de trap af te sluipen. Het huis was in duisternis gehuld; op weg naar bed moest Azaire alle lampen hebben uitgedaan. Stephen voelde de verende houten treden onder zijn sokken, en de rand van de trapleuning onder zijn zoekende hand. Bang was hij niet.

Op de overloop van de eerste verdieping aarzelde hij even. Ontmoedigend duidelijk werd nu hoe groot het huis was en uit hoeveel richtingen het geluid had kunnen komen. Op de overloop kwamen drie gangen uit, één met een opstapje naar de voorzijde van het huis, en twee naar opzij, die zich later weer vertakten. Een heel gezin plus bedienden, om nog maar te zwijgen van badkamers, washokken of voorraadkasten, bevond zich op deze verdieping. Hij zou per ongeluk terecht kunnen komen in de slaapkamer van de kokkin of in een bovensalon met Chinese siervoorwerpen en Louis-Seize-zijdebehang.

Hij luisterde intens en hield zelf even de adem in. Hij hoorde nu een ander geluid, niet te identificeren als een vrouwenstem, maar een lagere toon, bijna een snikken, onderbroken door een meer stoffelijk geluid, het leek op een korte klap. Stephen vroeg zich af of hij verder zou lopen. Hij had zijn kamer impulsief verlaten, in de overtuiging dat er iets aan de hand was; nu kreeg hij het gevoel dat hij vooral de privé-sfeer van een van de leden van het gezin zou kunnen schenden. Maar hij weifelde niet lang, want hij wist dat het geen gewoon geluid was.

Hij koos de gang naar rechts, liep overdreven voorzichtig, met één arm uitgestoken om zijn ogen te beschermen, en met de andere tastend langs de wand. De gang splitste zich, en toen Stephen naar links keek, zag hij een smalle streep licht onder een gesloten deur. Hij bedacht hoe dicht hij die deur kon naderen. Hij wilde zo dicht in de buurt van de bocht in de gang blijven dat hij de tijd zou hebben om daarheen te vluchten zodra hij iemand uit de kamer zag komen.

Hij naderde tot op een stap of zes, dichterbij durfde hij niet te komen. Hij bleef staan en luisterde, waarbij hij zelf opnieuw de adem inhield om elk geluid te kunnen opvangen. Hij kon zijn hart in zijn borstkas voelen, en een licht kloppen in het vlees van zijn hals.

Hij hoorde de stem van een vrouw, gedempt en koel, maar intens van wanhoop. Ze smeekte, en de woorden, onduidelijk doordat ze zich zo inhield, werden af en toe verstaanbaar van pure emotie. Stephen kon het woord ‘René’ verstaan, en vervolgens ‘ik smeek je’, en toen ‘kinderen’. De stem, die hij zelfs op grond van deze paar woorden herkende als die van madame Azaire, brak af door een dreunende slag, zoals hij die al eerder had gehoord. De stem veranderde in een kreet die plotseling hoger van toon werd, en kennelijk getuigde van pijn.

Stephen liep verder de gang door. Zijn handen hield hij niet meer voorzichtig voor zich uit, maar hij kneep ze tot vuisten ter hoogte van zijn ribben. Twee stappen vóór de deur slaagde hij erin zijn verwarde woedegevoelens onder controle te krijgen. Voor het eerst hoorde hij een mannenstem. Die herhaalde één woord, op gebroken, onovertuigde toon die brak in een snik. Toen vernam hij voetstappen.

Stephen draaide zich om en rende naar de bocht in de gang, want hij wist dat hij veel verder was gegaan dan de limiet die hij zich had gesteld. Toen hij de bocht omging hoorde hij Azaires spottende stem: “Is daar iemand?” Hij probeerde zich te herinneren of er bepaalde obstakels op zijn weg waren geweest, terwijl hij terugrende naar de overloop, zonder de tijd om te controleren of de kust veilig was. Van onder aan de trap naar de tweede verdieping kon hij zien dat er wat licht scheen uit zijn kamer. Hij sprong de treden op, met twee tegelijk, en stortte zich op de schakelaar van de tafellamp, zodat die wankelde en geluid maakte.

In het midden in de kamer bleef hij staan luisteren. Hij hoorde voetstappen die de voet van de trap naderden. Als Azaire naar boven kwam, zou hij zich afvragen waarom hij geheel gekleed midden in een donkere kamer stond. Hij schuifelde naar het bed en gleed onder de dekens.

Na tien minuten voelde hij zich gerust genoeg om zich uit te kleden. Hij deed de deur dicht, sloot het luik voor het kleine raam, en ging in nachtgewaad aan de schrijftafel zitten. Hij las over wat hij eerder had geschreven, de beschrijving van zijn reis uit Londen, de trein in Frankrijk en de aankomst op de boulevard du Cange. Er stonden korte opmerkingen in over de karakters van Bérard en zijn vrouw, zwaar vermomd, en zijn indrukken van Azaire en de beide kinderen. Tot zijn verbazing zag hij dat hij geen woord had geschreven over wat de meeste indruk op hem had gemaakt.

2

De volgende ochtend stond Stephen uitgeslapen op, vol belangstelling voor zijn nieuwe omgeving; de gebeurtenissen van die nacht zette hij uit zijn hoofd. Hij liet zich door Azaire rondleiden in zijn zakelijke ondernemingen.

Ze verlieten de welvaart van de boulevard en wandelden naar de wijk Saint Leu, die in Stephens ogen iets had van een middeleeuwse ets, huizen met puntdaken die vooroverleunden over steegjes met keien langs de grachten. Waslijnen waren bevestigd aan scheve muren en goten; kleine kinderen in vodden speelden verstoppertje op de bruggetjes en ratelden met stokken over de ijzerenhekken aan de waterkant. Vrouwen sjouwden met emmers drinkwater, gehaald bij de pompen in betere buurten van de stad, voor hun talrijke nakomelingen die voor een deel zaten te wachten in de ene kamer van het gezin, terwijl anderen, meest immigranten van het platteland van Picardië, die werk zochten, overnachtten in geïmproviseerde hutjes op het achtererf van de overvolle huisjes. Er hing het lawaai van armoede, door de kinderen in de straten en de moeders die dreigementen of vermaningen schreeuwden, of belangrijk nieuws doorgaven aan buurvrouwen. Er hing de herrie van het samenwonen, waar geen huisgezin afgesloten is voor andere, er waren stemmen uit de volle bakkerijen en andere winkels, terwijl tientallen mannen met handkarren of paard en wagen in elk straatje hun waren uitventten.

Azaire liep behendig tussen de drukte door, pakte Stephens arm toen ze een houten brug overstaken, wendde zich af van de beledigingen die een norse opgeschoten jongen hun toeschreeuwde, ginghem voor over een smeedijzeren trap aan de zijkant van een gebouw, tot ze ten slotte in een kantoor op de eerste verdieping terechtkwamen vanwaar je kon neerzien op de fabrieksvloer.

“Ga zitten. Ik moet nu praten met Meyraux, mijn eerste man hier, die ook, bij wijze van straf voor eventuele door mij begane zonden, de leider van de vakbond is.”Azaire wees naar een met leer beklede stoel achter een met papieren overdekt bureau. Hij liep de binnentrap naar de fabriek af, en Stephen bleef achter. Hij keek door de glaswanden van het kantoor naar het tafereel beneden.

Het personeel bestond grotendeels uit vrouwen die aan het uiteinde van de ruimte achter spinmachines zaten. Er waren echter ook mannen en jongens met platte leren petten, die werkten aan de machines of garen of rollen stof vervoerden op karretjes met houten wielen. De ouderwetse spinmachines maakten een ritmisch, ratelend geluid, zodat bijna niets te horen was van de kreten van de voorman, een man met een rood hoofd en een snor die op en neer stapte in een jas die bijna tot zijn enkels reikte. Vooraan in de fabriek zaten rijen arbeidsters achter Singer-naaimachines; hun knieën gingen al trappend op en neer, en hun handen waren bezig in tegengestelde richtingen, ze bewogen snel heen en weer, alsof ze de druk van een enorme kraan moesten regelen. In de ogen van Stephen, die vele uren had doorgebracht in dergelijke fabrieken in Engeland, was de gang van zaken ouderwets, zoals ook de straatjes van Saint Leu uit een andere eeuw leken te dateren dan de rijtjeswoningen in de fabrieksstadjes van Lancashire.

Azaire kwam terug met Meyraux, een kleine, vlezige man met dik, donker haar schuin over zijn voorhoofd. Meyraux zag eruit als een eerlijk man, gedreven tot argwaan en intense koppigheid. Hij schudde Stephen de hand, hoewel de gereserveerde blik in zijn ogen leek te zeggen dat hij geen enkele betekenis aan deze beleefdheid mocht hechten. Toen Azaire hem een stoel aanbood, aarzelde Meyraux even voordat hij leek te beslissen dat dit niet op capitulatie hoefde neer te komen. Hij ging rechtop en onwrikbaar op de stoel zitten, hoewel zijn vingers op zijn schoot snel heen en weer bewogen, alsof hij onzichtbare draden katoen weefde.

“Zoals je weet, Meyraux, is monsieur Wraysford uit Engeland bij ons op bezoek. Hij is nog jong en wil wat meer te weten komen over ons bedrijf.”

Meyraux knikte. Stephen glimlachte naar hem. Hij genoot van het gevoel van vrijheid, want door zijn leeftijd was hij gediskwalificeerd voor verantwoordelijkheid of betrokkenheid. Hij zag de diepgewortelde vermoeidheid van de oudere mannen.

“Maar,” vervolgde Azaire, “zoals je ook weet, de landgenoten van monsieur Wraysford kunnen dezelfde stof als wij produceren voor twee derde van de prijs. Aangezien het bedrijf waarvoor hij werkt, een van onze grootste klanten in Engeland is, moeten we proberen indruk op hem te maken. Van zijn werkgever, een man met een verziende blik, heb ik begrepen dat hij meer samenwerking zou willen zien tussen onze landen. Hij denkt erover aandelen in het bedrijf aan te kopen.”

De vingers van Meyraux bewogen sneller. “Weer zo’n Cosserat,” zei hij geringschattend.

Azaire glimlachte. “Mijn beste Meyraux, wees toch niet zo argwanend.” Hij wendde zich naar Stephen. “Hij bedoelt een van de grote fabrikanten, Eugène Cosserat, die jaren geleden Engelse arbeiders en technieken heeft geïmporteerd…”

“Ten koste van een aantal banen voor de mensen hier.”

Azaire bleef doorpraten tegen Stephen. “De overheid wil dat wij onze werkwijzen rationaliseren, dat ze meer onder één dak worden gebracht. Dat is een heel redelijk verlangen, maar het betekent onvermijdelijk dat er meer gebruik van machines wordt gemaakt, en dus dat banen verloren gaan.”

“Wat de industrie nodig heeft,” zei Meyraux, “zoals de overheid al zegt sinds mijn vaders tijd, is meer investeringen en minder gierigheid en schuchterheid van de kant van de eigenaars.”

Azaires gezicht verstrakte plotseling, al was het onmogelijk te zien of hij boos was of alleen verachting voelde. Hij ging zitten, zette een bril op en trok een papier uit de stapel op het bureau naar zich toe.

“We maken moeilijke tijden door. We hebben geen geld voor investeringen, dus blijft ons niets anders over dan bezuinigen. Dit zijn mijn concrete voorstellen. Employés met vast salaris moeten één procent inleveren. Degenen die stukwerk doen, krijgen hetzelfde uitbetaald, maar moeten hun productie wél met gemiddeld vijf procent verhogen. Hun productie zal niet meer per meter worden bepaald, maar per stuk. Wie niet is opgeleid voor de nieuwe machines, ongeveer de helft van de werknemers, wordt geclassificeerd als ongeschoold arbeider, en het loon zal dan ook aangepast worden.”

Hij zette zijn bril af en schoof Meyraux het papier toe. Stephen stond versteld van de eenvoud van Azaires aanval. Hij had niet beweerd dat de arbeiders iets zouden winnen bij de nieuwe regeling, of dat ze op een andere manier schadeloosgesteld zouden worden voor de dingen die ze kennelijk moesten opgeven.

Meyraux was, eenmaal geconfronteerd met de bijzonderheden, indrukwekkend kalm. “Dat is zo ongeveer wat ik verwachtte,” zei hij. “U vraagt ons geloof ik ons neer te leggen bij nog minder dan de ververs, monsieur. Ik hoef u toch niet te herinneren aan de situatie waarin zij zich bevinden.”

Azaire begon zijn pijp te stoppen. “Wie zit er achter die onzin?” vroeg hij.

“Wat erachter zit,” zei Meyraux, “dat zijn de pogingen van de fabrikanten om slavenarbeiders voor minder loon te laten werken.”

“Je weet best wat ik bedoel,” zei Azaire.

“De naam Lucien Lebrun wordt genoemd.”

“De kleine Lucien! Ik had niet gedacht dat hij zo dapper was.”

Het was licht in de glazen kantoorruimte, zonlicht viel naar binnen over de boeken en papieren op de tafel onder het raam en bescheen de gezichten van de twee tegenstanders. Stephen keek naar de felle confrontatie, maar voelde zich er los van, alsof ze slechts in leuzen spraken. Van de rijkdom van Azaire dwaalden zijn gedachten onwillekeurig af naar bezittingen, naar het huis aan de boulevard, de tuin, de mollige kinderen, Grégoire met zijn verveelde blik, Lisette met haar suggestieve glimlach, en bovenal naar madame Azaire, een persoon voor wie hij onverenigbare gevoelens koesterde.

“…het natuurlijke gevolg van productie met zoveel afzonderlijke processen,” zei Azaire.

“Tja, ik zou ook willen dat het verven hier gebeurde,” zei Meyraux, “maar zoals u weet…”

Hij kon niet precies bepalen hoe oud ze was, en hij had opgemerkt hoe gevoelig haar huid was toen hij het kippenvel op haar arm zag na een zuchtje wind uit de tuin. En dan was er bovenal dat ongeduld dat hij had gezien in de manier waarop ze haar hoofd omdraaide, zodat de uitdrukking in haar ogen onzichtbaar was.

“…bent u het daar niet mee eens, monsieur Wraysford?”

“Ja zeker.”

“Niet als we dan moeten investeren in een groter gebouw,” zei Meyraux.

Ik ben gek, dacht Stephen, en hij onderdrukte een behoefte tot lachen; ik moet waanzinnig zijn dat ik hier in dit warme glazen kantoor zit, kijkend naar het gezicht van die man die praat over werkgelegenheid voor honderden mensen, terwijl ik dingen denk die ik voor mezelf niet eens kan toegeven, terwijl ik glimlachend instem met…

“Ik wens hier niet verder over te spreken in aanwezigheid van deze jongeman,” zei Meyraux. “Neemt u me niet kwalijk, monsieur.” Hij stond op, met een formeel knikje naar Stephen. “Het is niets persoonlijks.”

“Nee, natuurlijk niet,” zei Stephen, die eveneens opstond. “Niets persoonlijks.”

In zijn schrift was ‘hartslag’ het geheime woord dat Stephen gebruikte om een bepaald aspect van madame Azaire en zijn verwarde gevoelens voor haar te beschrijven. Dat leek hem voldoende cryptisch, maar het kon ook iets suggereren van zijn vermoeden dat zij bewogen werd door een ander ritme dan dat van het bloed van haar echtgenoot. Het verwees bovendien naar een ongewoon aspect van haar fysieke verschijning. Niemand had fatsoenlijker gekleed en gekapt kunnen zijn dan madame Azaire. Elke dag besteedde ze uren aan baden of verkleden; ze verspreidde een lichte geur van rozenzeep of -parfum wanneer ze hem in de gang passeerde. Haar kleren waren modieuzer dan die van andere vrouwen in de stad, maar minder onthullend. Haar houding was zedig wanneer ze zat of stond; ze gleed neer op een stoel met haar voeten vlak bij elkaar, zodat haar knieën elkaar onder de plooien van haar rokken bijna moesten raken. Wanneer ze weer opstond, zette ze zich niet af met handen of armen-het was een spontane opwaartse beweging, elegant en keurig. Haar blanke handen leken nauwelijks het bestek aan te raken wanneer ze aan de eettafel zaten, en haar lippen lieten geen enkel spoor achter op haar wijnglas. Eén keer, zo had Stephen opgemerkt, was haar onderlip een fractie van een seconde blijven plakken toen zij het glas wegnam om het weer op zijn plaats te zetten, maar het was helder en glanzend gebleven. Ze had hem erop betrapt dat hij ernaar staarde.

Ondanks haar stijve houding tegenover hem en haar zorgvuldig ingestudeerde manieren voelde Stephen een zeker ander element in wat hij haar ‘hartslag’ had genoemd. Hij kon onmogelijk zeggen via welk zintuig hij die indruk had opgevangen, maar om de een of andere reden, misschien alleen door de minuscule witte haartjes op de huid van haar blote arm, of door het bloed dat hij had zien opwellen onder de lichte sproeten op haar jukbeenderen, was hij er zeker van dat daar sprake was van een feller fysiek leven dan ze in werkelijkheid leidde in de kalme, benauwende kamers van haar mans huis, met die ovale deurknoppen van glimmend porselein en die keurig gearceerde parketvloeren.

3

Een week later stelde Azaire Meyraux voor Stephen mee te nemen om te eten met de arbeiders in een kamer achter in de fabriek waar ze lunchten. Er waren twee of drie lange tafels waar ze konden eten wat ze hadden meegebracht of kopen wat was gekookt door een vrouw met een witte hoofddoek, die een paar tanden miste.

Op de derde dag, halverwege de gesprekken, stond Stephen plotseling op, hij zei: “Excuseer me” en rende de kamer uit.

Een oudere man, Jacques Bonnet, volgde hem en zag hem tegen de muur van de fabriek geleund staan. Hij legde vriendelijk zijn hand op Stephens schouder en vroeg of hij zich wel goed voelde.

Stephens gezicht was bleek en twee zweetdruppels rolden van zijn voorhoofd. “Ja, ik mankeer niets,” zei hij.

“Wat was er dan? Hebt u ergens pijn?”

“Waarschijnlijk had ik het alleen te warm. Het zal zo dadelijk wel weer gaan.” Hij haalde een zakdoek tevoorschijn en veegde zijn gezicht af.

Bonnet zei: “Waarom komt u niet weer mee naar binnen om uw bord leeg te eten. Dat leek een smakelijk stukje konijn dat die oude vrouw had gekookt.”

“Nee!” Stephen beefde. “Ik ga niet terug. Het spijt me.”

Hij onttrok zich aan Bonnets vaderlijke hand en wandelde in stevig tempo in de richting van de stad. “Zeg maar tegen Azaire dat ik straks terugkom,” riep hij over zijn schouder.

De volgende dag bij het avondeten vroeg Azaire of hij zich beter voelde.

“Ja, dank u,” zei Stephen. “Ik mankeerde niets. Ik voelde me alleen wat licht in mijn hoofd.”

“Licht in uw hoofd? Dat klinkt naar een storing in de bloedsomloop.”

“Ik weet het niet. Er zit iets in de lucht, misschien een van de chemicaliën die de ververs gebruiken, ik kan het niet zeggen. Dan krijg ik moeite met ademhalen.”

“Dan moet u misschien eens naar een dokter. Ik kan gemakkelijk een afspraak voor u regelen.”

“Nee, dank u. Zo belangrijk is het niet.”

Azaires ogen twinkelden van een zekere vrolijkheid. “Ik vind het geen prettig idee dat u een soort toeval kunt krijgen. Het is echt een kleine moeite om…”

“Toe nou, René,” zei madame Azaire. “Hij zei toch dat er niets is om je zorgen over te maken. Waarom laat je hem niet met rust?”

Azaires vork viel met veel lawaai neer op zijn bord. Even vertoonde zijn gezicht iets van paniek, als van een schooljongen die plotseling tegenslag heeft en niets begrijpt van de gedragsregels die zijn rivaal een pluimpje hebben bezorgd. Toen begon hij cynisch te glimlachen, als om aan te geven dat hij het tóch beter wist, en dat zijn besluit om niet aan te dringen, slechts een tijdelijke toegeeflijkheid was tegenover de jongere disgenoten. Hij wendde zich op plagerig luchtige toon tot zijn vrouw.

“En, heb je je minstreel weer gehoord toen je door de stad wandelde, lieve?”

Ze hield haar ogen neergeslagen. “Ik wandelde niet, René. Ik deed boodschappen.”

“Natuurlijk, lieve. Mijn vrouw is een mysterieus schepsel, monsieur,” zei hij tegen Stephen. “Niemand weet—net als met dat beekje in dat liedje—waarheen ze stroomt of waar haar eind zal zijn.”

Stephen klemde zijn tanden op elkaar om niet namens madame Azaire te protesteren.

“Ik neem aan dat monsieur Wraysford dat liedje niet kent,” zei madame Azaire.

“Misschien dat monsieur Bérard het me eens wil voorzingen.” Die woorden schoten Stephen uit de mond.

Madame Azaire liet een lachje horen, voordat ze zich weer beheerste. Ze kuchte, en Stephen zag hoe de huid van haar wangen roder werd, terwijl haar echtgenoot haar een boze blik toewierp.

Hoewel Stephen geërgerd was over zichzelf, om wat zijn gastheer als onbeleefdheid zou kunnen opvatten, hield hij zijn gezicht strak. Azaire reageerde niet spontaan, zoals zijn vrouw, en ook niet gedwongen, zoals Stephen. Gelukkig voor hem begon Lisette te giechelen, zodat hij haar terecht kon wijzen.

“Kan monsieur Bérard dan zo goed zingen?” vroeg Grégoire, die opkeek van zijn bord, met zijn servet in zijn kraag.

“Bijzonder goed,” zei Azaire nadrukkelijk.

“Inderdaad,” zei Stephen, die hem recht en rustig aankeek. Toen richtte hij zijn ogen op madame Azaire. Zij had haar zelfbeheersing hervonden en beantwoordde zijn blik, even, met nog een rest van amusement in haar gezicht.

“Dus u bent niet meer langs dat huis gekomen?” vroeg hij.

“Ik geloof dat ik erlangs kwam toen ik naar de drogist ging, maar het raam was dicht en ik hoorde geen muziek.”

Na het eten kwamen de Bérards opnieuw, samen met de moeder van madame Bérard, een vrouw met een rimpelig gezicht die een zwarte kanten hoofddoek droeg en van wie men zei dat ze heel religieus was. Bérard noemde haar, om niet nader verklaarde redenen, tante Elise, en ze verzocht de anderen haar ook zo te noemen. Stephen vroeg zich af of de naam van haar man pijnlijke herinneringen wekte aan haar overleden echtgenoot, of dat er in zijn vrouws familie een geheim was dat Bérard liever verborgen hield.

Bij deze gelegenheid en ook later observeerde Stephen de Bérards en de rol die ze speelden in het leven van de Azaires. Op het terras zaten ze, toen de avonden warmer werden, met hun vijven in rieten stoelen, in de geur van de kamperfoelie en jasmijn die boven de deuren en ramen aan de achterzijde van het huis groeiden. Bérard, met zijn zware zwarte laarzen en deftige vest, dirigeerde zijn kleine orkest met hardnekkige vaardigheid, hoewel hij de beste rollen altijd voor zichzelf reserveerde. Hij wist alles van de belangrijke families van de stad en kon uitweiden over de rol die namen als Sellier, Laurendeau of de Morville speelden voor welvaart en societyleven van de stad. Hij zinspeelde uitvoerig en indirect op connecties van zijn eigen familie met de Morvilles, die door de nalatigheid van een of andere bonapartistische Bérard nooit geratificeerd waren. Hij kritiseerde die van het rechte pad afgeweken voorvader door kleinerend te spreken over de vleierige gewoonten van de Parij se society, vooral waar het om de honger naar titels ging, zodat de nalatigheid van zijn voorvader, die hardnekkig een provinciaal was gebleven, op een tijdeloze manier deugdzaam werd, en bovendien getuigde van meer verfijning dan de listige Parijzenaars tentoonspreidden. Die vroege Bérard maakte dus een zowel robuuste als verfijnde indruk, en zijn nakomelingen hadden dus zijn prijzenswaardige deugdzaamheid geërfd, maar profiteerden daarnaast argeloos van hun hogere afkomst.

Ach, zo kwamen ze de tijd door. Het was een manier om een vredige avond af te sluiten, nam Stephen aan, maar hij brandde van frustratie. Hij begreep niet hoe madame Azaire dat kon verdragen.

Zij was de enige die niet reageerde op Bérards aanmoedigingen. Ze zei nauwelijks een woord wanneer hij haar iets vroeg, maar begon wel, ongevraagd, over een onderwerp dat ze zelf had gekozen. Dan leek Bérard geen andere keuze te hebben dan haar in de rede te vallen. Hij verontschuldigde zich met een lichte hoofdknik, al kwam die pas na een paar minuten, pas wanneer hij de conversatie weer veilig in het gewenste spoor had teruggebracht. Madame Azaire haalde dan even haar schouders op of glimlachte om zijn rijkelijk late verontschuldiging, als om te zeggen dat haar opmerking toch al hoogst onbelangrijk was geweest.

De aanwezigheid van tante Elise was bijzonder nuttig voor Bérard, aangezien hij op haar kon vertrouwen om de toon van elk gesprek te verheffen met haar religieuze overtuigingen. Haar reputatie van geduldige, heilige vrouw was gebaseerd op het feit dat ze sinds lang weduwe was, en op de grote verzameling missalen, crucifixen en souvenirs aan pelgrimsreizen in haar slaapkamer bij de Bérards. Met haar zwart verkleurde mond en schelle stem leek ze een dreigende spirituele waarheid te belichamen, namelijk dat waarachtig geloof niet gezocht moet worden in het bleke gelaat van de kluizenaar, maar in de verwoeste levens van mensen die hadden moeten vechten om te overleven. Soms leek haar lach eerder spottend of heetbloedig dan heilig, maar met haar vele aanroepingen van heiligen kon ze haar toehoorders verbijsteren, met al die namen van martelaren uit de vroege Kerk en uit de beslissende jaren in Klein-Azië.

“Ik ben van plan aanstaande zondag een uitstapje te maken naar de wa-tertuinen,” zei Bérard. “Kan ik u daar ook voor interesseren?”

Azaire stemde daar enthousiast mee in. Tante Elise zei dat ze te oud was voor bootjevaren en slaagde erin door te geven dat een dergelijke genotzucht ongepast was voor de zondag.

“Ik neem aan dat jij wel met een boot kunt omgaan, René?” zei Bérard.

“Ik heb inderdaad wel gevoel voor het water,” zei Azaire.

“Moet je horen, zo bescheiden als die ouwe schurk doet,” lachte Bérard. “Als niet alle bewijzen tegen hem pleitten, zou hij niet eens toegeven dat hij goed is in het zakenleven.”

Azaire vond het aardig om de rol van de bescheiden grappenmaker te spelen, zoals Bérard die voor hem had gecreëerd. Hij had de gewoonte aangenomen sceptisch lucht naar binnen te zuigen wanneer een van zijn talenten werd genoemd, en dat sissende geluid liet hij dan volgen door een slokje uit zijn glas. Hij zei niets, dus bleef zijn reputatie als geestig man overeind, alleen niet voor Stephen die, telkens wanneer Azaire bescheiden met zijn ogen rolde, moest denken aan de kreten van pijn uit de slaapkamer.

Soms richtte hij vanuit de geborgenheid van de zitkamer zijn blikken op het groepje, en op de hoogst belangrijke, zwijgende gestalte van madame Azaire. Hij vroeg zich niet af of ze een schoonheid was, aangezien het fysieke effect van haar aanwezigheid die vraag overbodig maakte. Misschien was ze op de keper beschouwd niet echt mooi. Hoewel haar gezicht in alle opzichten vrouwelijk was, moest toegegeven worden dat haar neus iets groter was dan de mode voorschreef; haar haar vertoonde meer verschillende tinten bruin en blond en rood dan de meeste vrouwen wenselijk geacht zouden hebben. En hoe stralend haar gezicht ook was-haar zichtbaar krachtige persoonlijkheid overstemde elke conventionele lieflijkheid. Maar Stephen velde geen oordeel; hij werd gemotiveerd door dwang.

Toen hij op een middag terugkwam van het werk, trof hij haar aan in de tuin waar ze een groepje verwilderde rozenstruiken aan het snoeien was-enkele waren tot boven haar hoofd uitgegroeid.

“Monsieur.” Ze groette hem formeel, maar niet koel.

Stephen had geen vooropgezet plan en nam haar de snoeischaar uit de hand, met de woorden: “Laat u mij maar.”

Ze glimlachte, op een verraste manier die hem zijn abrupte beweging vergaf.

Hij knipte een paar uitgebloeide bloemen af voordat het tot hem doordrong dat hij eigenlijk geen idee had van wat hij probeerde te doen.

“Laat mij het doen,” zei ze. Haar arm streek langs de voorkant van zijn pak en haar hand raakte de zijne aan toen ze hem de kleine schaar afnam. “Zo moet het gebeuren. Onder elke uitgebloeide bloem moet je enigszins schuin de stengel afsnijden, zo. Kijkt u maar.”

De bruinverkleurde bloemblaadjes van een voorheen witte roos vielen neer. Stephen ging iets dichterbij staan om de geur van frisgewassen kleren van madame Azaire op te vangen. Haar rok had de kleur van hardge-bakken aarde; haar blouse was afgezet met een geruite band die deed denken aan patronen of opschik uit een vroegere, minder eenvoudige mode. Het kleine vestje dat ze over die blouse droeg, stond open zodat een roze blos onder aan de keel zichtbaar was, door de inspanning van het tuinieren. Stephen stelde zich de verschillende perioden van mode en geschiedenis voor waaraan haar aantrekkelijke manier van kleden hem herinnerde: dit kostuum deed hem denken aan overwinningsbals na de slag van Wagram, van Borodino, of aan nachten tijdens het Tweede Keizerrijk. Haar nog steeds rimpelloze gezicht leek te zinspelen op intriges en mondaine zaken, ver buiten haar zichtbare positie.

“Ik heb uw dochter al een paar dagen niet gezien,” zei hij, om zijn gepeinzen af te breken. “Waar is ze?”

“Lisette is voor een paar dagen naar haar grootmoeder, in de buurt van Rouaan.”

“Hoe oud is Lisette?”

“Zestien.”

Zonder haar te willen vleien zei Stephen: “Hoe is het mogelijk dat u een dochter van die leeftijd hebt?”

“Zij en Grégoire zijn mijn stiefkinderen,” zei madame Azaire. “De eerste vrouw van mijn man is acht jaar geleden gestorven, en twee jaar daarna zijn wij getrouwd.”

“Ik wist het,” zei hij. “Ik wist dat u niet oud genoeg was om al zo’n grote dochter te hebben.”

Madame Azaire glimlachte opnieuw, iets meer verlegen.

Hij keek naar haar gezicht, dat gebogen was over de dorens en verdroogde bloemen van de rozenstruik, en stelde zich voor hoe haar lichaam geslagen werd door haar oude, corrupte echtgenoot. Zonder na te denken greep hij haar hand, die hij tussen de zijne klemde.

Ze draaide zich met een ruk naar hem om, het bloed schoot naar haar gezicht, haar ogen stonden ontzet.

Stephen drukte haar hand tegen de dikke wollen stof van zijn jasje. Hij zei niets. De bevrediging van een impulsieve handeling had hem kalm gemaakt. Hij keek in haar ogen, alsof hij haar uitdaagde tot een reactie die niet was voorgeschreven door hun sociale positie.

“Monsieur. Laat u alstublieft mijn hand los.” Ze probeerde er een grapje van te maken.

Stephen merkte dat ze niet veel druk op haar hand uitoefende om haar woorden kracht bij te zetten. Het feit dat ze in haar andere hand de snoei-schaar hield, maakte het voor haar moeilijk zich van hem los te maken zonder te rukken, op een manier die haar zelfbeheersing in gevaar zou brengen.

Stephen zei: “Laatst, op een nacht, hoorde ik geluiden uit je slaapkamer, Isabelle…”

“Monsieur, u…”

“Stephen.”

“U moet nu ophouden. U mag me niet vernederen.”

“Ik wil je ook niet vernederen. Nooit. Ik wil je alleen maar geruststellen.”

Dat was een vreemde woordkeus, en dat voelde Stephen terwijl hij ze uitsprak, maar hij liet haar hand los.

Ze keek hem aan met meer zelfbeheersing dan eerst. “U moet mijn positie respecteren,” zei ze.

“Dat zal ik ook doen,” zei Stephen. Hij had het gevoel dat haar woorden iets dubbelzinnigs hadden, en dat hij daarvan had geprofiteerd door in zijn antwoord de toekomstige tijd te gebruiken.

Omdat hij begreep dat hij zijn avances op dit moment niet kon voortzetten, verliet hij haar met tegenzin.

Madame Azaire keek zijn lange gestalte na toen hij over het gras terugliep naar het huis. Zij wendde zich weer tot haar rozen, hoofdschuddend, alsof ze zich tegen een of ander ongewenst gevoel verzette.

4

Sinds zijn vlucht uit de ruimte in de fabriek waar de arbeiders aten, had Stephen aan de andere kant van de kathedraal een café gevonden waar hij elke dag ging lunchen. Het was een gelegenheid waar veel jongemannen kwamen, scholieren, studenten of leerjongens, die elke dag aan dezelfde tafeltjes zaten. Het eten werd toebereid door een forse balling uit Parijs, die vroeger een café op de place de l’Odéon had gehad. Hij wist wat studenten graag aten en serveerde slechts één gerecht, maar dan wel in grote porties, en brood en wijn waren inclusief de prijs. Meestal maakte hij een stoofschotel van rundvlees, met als dessert custard of vruchtentaart.

Stephen was halverwege zijn lunch, gezeten aan een tafeltje voor het raam, toen hij een vertrouwde gestalte voorbij zag lopen, met gebogen hoofd, met een mand aan de arm. Haar gezicht was verborgen door een hoofddoek, maar hij herkende haar aan haar manier van lopen en aan de geruite ceintuur om haar middel.

Hij liet een paar muntstukken rinkelend achter op tafel terwijl hij zijn stoel achteruitschoof en de straat op liep. Hij zag hoe ze verdween in de hoek van het plein en een smalle zijstraat in ging. Hij rende om haar in te halen. Hij bereikte haar net toen ze aan de bel trok bij een dubbele deur met afbladderende groene verf.

Madame Azaire raakte in verwarring toen hij haar aansprak. “Monsieur…Ik, ik verwachtte u niet hier. Ik breng iets aan een vriend van me.”

“Ik zag u voorbijlopen, langs het café waar ik zat. Ik dacht dat ik even moest gaan vragen of ik soms iets voor u kon dragen.”

Ze keek weifelend naar haar mand. “Nee. Nee, dank u.”

De deur werd geopend door een jongeman met bruin golvend haar en een waakzame uitdrukking op zijn gezicht. Zijn gezicht sprak van herkenning en haast.

“Kom binnen,” zei hij, en hij legde zijn hand op de schouder van madame Azaire terwijl hij haar meetrok naar een binnenplaats.

“Dit is een vriend van me,” zei ze onzeker, knikkend naar Stephen, die in de deuropening was blijven staan.

“Kom binnen, kom binnen,” zei de man, en hij sloot de deur achter hen.

Hij ging hun voor over de binnenplaats, en toen een paar trappen op naar een klein appartement. Hij verzocht ze te wachten in een volle zitka-mer waar de luiken gesloten waren en stapels papieren en pamfletten op alle tafels en stoelen lagen.

Toen hij terugkwam, trok hij een gordijn open, zodat er wat licht viel in het benauwde, armoedige vertrek.

Hij maakte een handgebaar en verontschuldigde zich voor de rommel. “Op het moment wonen we met ons vijven in dit kleine appartement.” Hij stak zijn hand uit naar Stephen. “Ik ben Lucien Lebrun.”

Ze gaven elkaar een hand en Lucien wendde zich tot madame Azaire. “Hebt u het nieuws al gehoord? Ze zijn bereid de tien arbeiders die ze vorige week hebben ontslagen, weer terug te nemen. Ze weigeren toe te geven in de loonkwestie, maar goed, het is een begin.”

Madame Azaire voelde dat Stephen verwonderd naar haar keek en zei: “U zult zich wel afvragen wat ik hier doe, monsieur. Ik breng monsieur Lebrun van tijd tot tijd wat voedsel, en hij geeft dat dan aan een van die verversgezinnen. Sommige daarvan hebben vijf of zes kinderen-soms zelfs nog meer-en het leven is zwaar voor hen.”

“Ik begrijp het. En uw man is daar niet van op de hoogte.”

“Hij weet er niets van. Ik zou me niet kunnen bemoeien met zijn eigen arbeiders, maar de ververs vormen een afzonderlijke groep, zoals u weet.”

“U mag u niet verontschuldigen!” zei Lucien. “Voedsel schenken, dat is gewoon een daad van christelijke barmhartigheid. En bovendien wordt mijn mensen schandelijk onrecht aangedaan. Vorige week, bij de plaatselijke vergadering van de vakbond…”

“Begin daar nu niet weer over,” zei madame Azaire lachend.

Lucien glimlachte. “U bent hopeloos, madame.”

Stephen voelde een scherpe bezorgdheid omdat Lucien madame Azaire zo familiaar aansprak. Hij voelde zich niet speciaal betrokken bij de organisatie van de staking of ethische nuances van madame Azaires positie. Hij had alleen graag willen weten hoe het tot zo’n ongedwongen contact met deze onstuimige jongeman was gekomen.

Hij zei: “Ik geloof dat het tijd wordt terug te gaan naar de fabriek. Uw echtgenoot wil me het afwerkingsproces laten zien.”

“Werkt u bij Azaire?” Lucien was stomverbaasd.

“Ik werk voor een Engelse firma die me voor een tijdje hierheen heeft gestuurd.”

“Voor een Engelsman spreekt u heel goed Frans.”

“Dat heb ik in Parijs geleerd.”

“En wat heeft hij u verteld over de staking van de ververs?”

Stephen herinnerde zich Azaires opmerking over ‘die kleine Lucien’.

“Niet zo veel. Ik denk dat hij zich meer zorgen zal maken wanneer zijn eigen fabriek er last van krijgt.”

Lucien liet een kort, dierlijk lachje horen. “Dat zal niet lang duren, dat kan ik u verzekeren. Madame, wilt u misschien iets drinken?”

“Dat is heel vriendelijk van u. Een glas water misschien.”

Lucien verdween en Stephen bleef nog even, hij wilde bij madame Azai-re zijn.

“U moet niet slecht over me denken, monsieur,” zei ze.

“Natuurlijk niet,” zei Stephen, blij dat het haar iets kon schelen wat hij van haar dacht.

“Ik ben mijn echtgenoot trouw.”

Stephen zei niets. Hij hoorde Luciens voetstappen naderen. Hij stak zijn hand uit, legde die op madame Azaires arm en zoende haar op de wang. Hij vertrok onmiddellijk daarna, voordat hij kon zien hoe ze bloosde, en riep: “Vaarwel,” alsof zijn zoen slechts een beleefd afscheidskusje was geweest.

5

Isabelle Azaire, geboren Fourmentier, was afkomstig uit een familie die in de buurt van Rouaan woonde. Ze was de jongste van vijf zusters en had haar vader teleurgesteld door niet de vurig verlangde zoon te zijn.

Als jongste kind kreeg ze niet veel aandacht van haar ouders, die tegen de tijd dat hun vijfde dochter was geboren niet veel aantrekkelijks meer vonden in het lawaai en de ontwikkelingen van hun kinderschaar. Twee van haar oudere zusters, Béatrice en Delphine, hadden al vroeg een bondgenootschap gesloten tegen de tirannie-op-afstand van hun vader en de manipulatieve traagheid van madame Fourmentier. Het waren allebei levendige, intelligente meisjes met diverse talenten die onopgemerkt bleven, niet aangemoedigd werden door hun ouders. Ze ontwikkelden een gemeenschappelijke zelfzucht die voorkwam dat ze zich al te ver van hun eigen wederzijdse geruststelling waagden.

De oudste zuster, Mathilde, gaf vaak blijk van woede en gepruil, buien die soms dagen konden aanhouden. Ze had donker haar en koele ogen, zodat zelfs haar vader wel uitkeek haar te ergeren. Op haar achttiende werd ze verliefd op een architect die in de buurt van de kathedraal van Rouaan werkte. Dat was een kleine man met een onbetrouwbaar gezicht, die zich bewoog met de snelheid van een wezel. Hij was al tien jaar getrouwd en had twee dochtertjes. Geruchten over hun groeiende vriendschap bereikten de oren van monsieur Fourmentier, en het kwam tot een luidruchtige confrontatie. Vanaf haar zolderkamer hoorde de vijfjarige Isabelle de eerste geluiden van volwassen hartstocht naarmate haar vaders smeekbeden in woede omsloegen, en de vertrouwde boze bui van haar zuster veranderde in iets wat meer leek op een primitief gejammer. Ze voelde het huis trillen toen Mathilde de voordeur achter zich dichtsloeg.

Isabelle was een kind met een uitzonderlijk lief karakter. Ze zette geen vraagtekens bij de onverschilligheid van haar ouders. De vertrouwenspersoon in haar leven was haar zuster Jeanne, die twee jaar ouder was. Jeanne was de vindingrijkste van de meisjes. Ze had niet als eerste de wereld moeten intrekken, zoals Mathilde, en ze was ook niet opgenomen in het bondgenootschap van Béatrice en Delphine. Toen Isabelle op een dag begon te bloeden, zonder dat ze dat verwacht had en zonder dat het haar werd uitgelegd, was het Jeanne die verklaarde wat hun moeder, uit luiheid of preutsheid, had verzuimd. Dat bloed, zo zei Jeanne, werd als iets beschamends beschouwd, maar zo had zij er zelf nooit over gedacht. Zij had er respect voor, omdat het getuigde van een zeker groots ritme van het leven, dat hen zou wegvoeren van de geborneerde verveling van hun kinderjaren. Isabelle, nog geschokt door het gebeurde, was voldoende beïnvloedbaar om Jeannes privé-genoegen te delen, zij het niet zonder onbehagen. Ze had zich nooit geheel kunnen verzoenen met het feit dat dit geheim, dat nieuw leven en bevrijding beloofde, zich manifesteerde in de vorm van pijn.

Isabelles vader was een advocaat met politieke ambities, maar het ontbrak hem aan de vaardigheid om die te verwerkelijken, en ook aan de charme die voor connecties zou hebben gezorgd waar talent tekortschoot. Zijn huis vol vrouwen ging hem vervelen, en onder het eten las hij Parijse kranten vol artikelen over politieke intriges. Hij wist niets van de complexiteit of de hartstochten in het leven van zijn gezin. Hij berispte de meisjes wegens slecht gedrag en strafte hen soms streng, maar voor het overige had hij geen belangstelling voor hun ontwikkeling. Madame Four-mentier werd door zijn onverschilligheidgedreven tot overdreven interesse voor mode en uiterlijk. Ze nam aan dat haar echtgenoot een maitresse had in Rouaan, dat hij daarom geen enkele belangstelling meer voor haar had. Ter compensatie voor die vermoedelijke belediging maakte ze zichzelf zo aantrekkelijk mogelijk voor mannen.

Een jaar na haar mislukte verhouding met de getrouwde architect werd Mathilde uitgehuwelijkt aan een plaatselijke arts, tot opluchting van haar ouders, terwijl haar zusters afgunstig toekeken. Men ging ervan uit dat Isabelle, nadat ook de andere meisjes het huis hadden verlaten, zou blijven om voor haar ouders te zorgen.

“Hoor ik dat te doen, Jeanne?” vroeg ze aan haar zuster. “Moet ik hier altijd blijven terwijl zij oud worden?”

“Ik denk dat zij dat wel plezierig zouden vinden, maar ze hebben geen recht om dat van je te verwachten. Jij moet je eigen leven leiden. Dat ga ik ook doen. Als er niemand met me trouwt, ga ik in Parijs wonen en daar open ik dan een winkel.”

“Ik dacht dat je als missiezuster naar het oerwoud wilde.”

“Dat doe ik alleen als die winkel een mislukking wordt en mijn beminde me afwijst.”

Jeanne had meer gevoel voor humor en was objectiever dan Isabelles andere zusters, en door hun gesprekken kreeg Isabelle het gevoel dat de dingen waarover ze las in boeken en kranten, niet alleen de ingrediënten van andermans leven waren, zoals ze vroeger had gedacht, maar tot op zekere hoogte ook voor haar openstonden. Ze had Jeanne lief zoals ze geen ander liefhad.

Op achttienjarige leeftijd was Isabelle een onafhankelijk maar zachtaardig meisje, zonder behoorlijke uitlaatklep voor haar natuurlijke instincten of voor haar overvloedige energie die gefrustreerd werd door de sleur en saaiheid van het ouderlijk huis. Bij de bruiloft van haar zuster Béatrice ontmoette ze een jeugdige infanterieofncier die Jean Destournel heette. Hij praatte vriendelijk met haar en leek haar als persoon te waarderen. Isabelle, die men steeds het gevoel had gegeven dat ze de schimmige versie was van een kind dat eigenlijk een jongen had moeten zijn, ontdekte tot haar verwarring dat iemand haar als uniek kon zien, waard gekend te worden omdat ze zichzelf was. Jean was ook niet zomaar iemand; hij was attent en in conventionele zin knap om te zien. Hij schreef haar brieven en stuurde haar cadeautjes.

Nadat deze omgang een jaar had geduurd, voornamelijk per brief, aangezien Jean door zijn regelmatige overplaatsingen zelden in Rouaan kon zijn, ging haar vader over tot een van zijn zeldzame ingrepen in het gezinsleven. Hij riep Jean bij zich toen hij bij Isabelle op bezoek kwam, en zei tegen hem dat hij te oud was, te laag van rang, afkomstig uit een te onbelangrijke familie en te traag in zijn vrijage. Destournel, die eigenlijk een schuchter man was, reageerde ontzet op de heftige bezwaren van Fourmentier en begon aan zijn eigen motieven te twijfelen. Hij was diep onder de indruk van Isabelles karakter en haar individuele uiterlijk, waarin ze nu al verschilde van de meeste meisjes van haar leeftijd. Nadat hij een avond in het officierscasino had doorgebracht, ging hij graag terug naar zijn kamer om te denken aan die jonge, vitale vrouw. Hij verdiepte zich in zijn verbeelding in de bijzonderheden van haar vrouwelijk leven thuis, compleet met vrede en huiselijkheid en het gezelschap van haar beide ongetrouwde zusters, Delphine en Jeanne. Hij vergeleek de drie meisjes met elkaar en concludeerde met perverse vreugde dat de jongste, aan wie de anderen vrijwel geen aandacht besteedden, de knapste en de interessantste was. Maar hoewel Isabelle Fourmentier met haar blanke huid en frisse kleren en vrolijke lach ontegenzeglijk een heerlijke opluchting was na het dagelijks leven in de kazerne, wist hij in zijn hart niet zeker of hij wel echt van plan was met haar te trouwen. Als Fourmentier zich er niet mee had bemoeid, zou het misschien vanzelf zo ver zijn gekomen, maar plotselinge schuchterheid wekte dodelijke twijfel.

Een paar maanden later, toen hij weer op bezoek kwam, nam hij Isabel-le mee voor een wandeling in de tuin om haar te vertellen dat hij naar het buitenland was overgeplaatst en dat hun vriendschap niet voortgezet kon worden. Hij ontweek de kwestie van een huwelijk met verwijzingen naar armoede en onwaardigheid. Isabelle maakte het niet uit of hij met haar trouwde of niet, maar toen hij zei dat hij haar nooit meer zou zien, voelde ze simpele rouw om een verlies, als een kind dat zijn enige bron van liefde heeft verloren.

Drie jaar lang werd elk moment van haar leven gekleurd door dat verlies. Toen het eindelijk draaglijk werd, was het nog steeds als een wond waarboven de huid maar niet stevig wilde worden, zodat ze door het minste of geringste opengereten kon worden. De onstuimige onschuld van haar kinderjaren zonder leiding was voorbij, maar ten slotte keerden een zekere lieflijkheid en evenwicht terug in haar karakter. Op drieentwintig-jarige leeftijd leek ze niet meer het jongste kind in huis; ze scheen ouder dan ze was, en begon een eigen stijl en manier van optreden te cultiveren die niet leken op die van haar ouders of oudere zusters. Haar moeder was een beetje bang voor de zekerheid van haar voorkeur, de overtuigdheid waarmee ze haar mening uitsprak. Isabelle voelde hoe ze groeide, en ze ontmoette geen verzet.

Bij een partij hoorde haar vader van een plaatselijke familie Azaire die naar Amiens was verhuisd, waar de echtgenote was overleden, met achterlating van twee jonge kinderen. Hij wist een kennismaking te regelen, en hij was onder de indruk van René Azaire. Isabelle was niet de huiselijke troost gebleken waarop hij zijn hoop had gesteld; ze was veel te zelfstandig geworden om als huishoudster op te treden, en hoewel ze haar moeder handig terzijde stond, dreigde ze hem soms in verlegenheid te brengen. In de strenge en ervaren figuur van René Azaire zag Isabelles vader een oplossing voor een hele reeks lastige problemen.

De koppeling werd handig door beide mannen aan Isabelle verkocht. Haar vader maakte misbruik van haar sympathie voor Azaire, terwijl laatstgenoemde haar voorstelde aan zijn beide kinderen, die beiden destijds in een innemende fase van hun leven verkeerden. Azaire zegde haar enige onafhankelijkheid in hun huwelijk toe, en Isabelle, die dolgraag weg wilde uit haar ouderlijk huis, stemde toe. De belangstelling voor Lisette en Grégoire was voor haar het belangrijkst; ze wilde hen helpen en haar eigen teleurstellingen goedmaken met hun successen. Ook was afgesproken dat zij en Azaire zelf nog meer kinderen zouden krijgen. Zo veranderde ze van het jongste meisje Fourmentier in madame Azaire, een vrouw van een waardigheid die haar jaren verre overtrof, met een geprononceerde smaak en opinie, maar met een massa natuurlijke impulsiviteit en genegenheid die nooit bevredigd was door haar levensomstandigheden.

Azaire was eerst heel trots geweest dat hij zo’n jonge, aantrekkelijke vrouw had gevonden, en hij vertoonde haar graag aan zijn vrienden. Hij zag hoe gunstig zijn kinderen reageerden op haar aandacht. Lisette werd tactvol door de pijnlijke veranderingen van haar lichaam gevoerd; Grégoire werd aangemoedigd in alles wat hem interesseerde, en gedwongen betere manieren aan den dag te leggen. Madame Azaire werd in de stad gewaardeerd. Ze was een liefhebbende en brave echtgenote, en meer eiste hij niet van haar; ze had hem niet lief, maar hij zou geschrokken zijn als hij zo’n overbodige emotie bij haar had gewekt.

Madame Azaire groeide in haar nieuwe naam. Ze was tevreden met de rol die ze had geaccepteerd, en dacht dat ze haar ambitieuze verlangens veilig en voorgoed kon vergeten. Maar door de koelheid van haar echtgenoot-een paradox die ze in het begin niet leek te begrijpen-bleven die verlangens juist in leven.

Hij beschouwde de verwekking van nog meer kinderen als een belangrijk bewijs van zijn positie in de maatschappij, en als teken dat dit een evenwichtig huwelijk was waarin zijn leeftijd en hun verschil van smaak geen rol speelden. Hij benaderde zijn vrouw zakelijk en hebzuchtig; zij reageerde met de onderdanige onverschilligheid, de enige respons die hij haar liet. Elke avond bedreef hij de liefde met haar, hoewel hij het, als hij eenmaal was begonnen, zo snel mogelijk leek te willen afhandelen. Achteraf zei hij nooit iets over wat ze samen hadden gedaan. Madame Azaire, die in het begin geschrokken en beschaamd had gereageerd, was langzamerhand gefrustreerd geraakt over het gedrag van haar man; ze kon niet begrijpen waarom dit aspect van hun leven, dat voor hem zoveel leek te betekenen, iets was waarover hij weigerde te praten, en ook niet waarom de ontstellende intimiteit van de daad geen deuren opende in haar geest, geen verband legde met de diepere gevoelens en aspiraties die sinds haar kindertijd in haar gegroeid waren.

Ze werd niet zwanger, en elke maand wanneer het bloed kwam, werd Azaire een tikje wanhopiger. Een zeker wederkerig schuldgevoel maakte dat hij het aan zichzelf weet. Hij begon te geloven dat er misschien iets aan hemzelf mankeerde, al had hij twee kinderen die aantoonden hoe onwaarschijnlijk dat was; op stille nachtelijke momenten begon hij zelfs te vermoeden dat hij gestraft werd omdat hij met Isabelle was getrouwd, al zou hij niet kunnen zeggen waarom, of wat hij verkeerd had gedaan. Uiteindelijk beïnvloedden zijn frustratiegevoelens de regelmaat waarmee hij met haar kon slapen. Hij begon ook te merken dat het zijn vrouw aan bepaalde gevoelens ontbrak, hoewel het idee dat nader te onderzoeken en een remedie te vinden, zo angstaanjagend was dat hij zich daar niet toe kon brengen.

Madame Azaire maakte zich inmiddels minder zorgen over haar echtgenoot. Stephen boezemde haar angst in. Vanaf de dag dat hij op de boulevard du Cange was aangekomen, met zijn donkere gezicht en starende bruine ogen, en zijn snelle, onstuimige bewegingen, was ze bang voor hem geweest. Hij was anders dan de andere mannen die ze had gekend, anders dan haar vader of haar man, en zelfs anders dan Jean Destournel die weliswaar jong en romantisch was geweest, maar in laatste instantie zwak was gebleken.

Omdat Stephen negen jaar jonger was dan zij, behandelde ze hem met een zekere neerbuigendheid; ze zag in hem de jeugd, of althans een fase daarvan, die zij achter zich had gelaten. Ze probeerde hem te zien als het derde kind, als Lisettes broer; per slot van rekening, zo dacht ze, is hij maar vier jaar ouder dan zij. Tot op zekere hoogte slaagde ze erin op hem neer te kijken, hoewel ze merkte dat dit slechts een element van moederlijke tederheid aan haar schrik leek toe te voegen.

Op de zondagochtend stond Stephen vroeg op. Hij ging naar beneden om in de keuken iets te eten te zoeken. Hij liep over de gangen van de benedenverdieping, en zijn voetstappen brachten leven in de stille, opgesloten lucht. Er waren nog kamers in het huis die hij niet had bezocht, en andere die hij, na er ooit een blik op te hebben geworpen, niet meer kon terugvinden. Door de openslaande deuren van een kleine zitkamer ging hij naar buiten, naar de koelte van de tuin, en hij wandelde naar het eind van het grasveld. Daar stond onder een kastanje een bank, waar hij zat te kauwen op het brood dat hij uit de keuken had meegenomen. Hij liet zijn blikken over het huis glijden.

De avond tevoren had hij zijn zakmes tevoorschijn gehaald en een beeldje gesneden van een stuk zacht hout dat hij in de tuin had gevonden. Hij haalde het nu uit zijn jaszak en bekeek het in de frisse, vochtige ochtendlucht. Het was de gedaante van een vrouw met een lange rok en een kort jasje,- dicht opeenstaande kerven in het hout gaven het haar aan, maar de gelaatstrekken had hij alleen met streepjes voor ogen en mond kunnen aangeven. Hij pakte zijn mes en sneed de voeten wat bij, om ze meer realistisch te maken op de plek waar ze onder de rok uit kwamen. Hij zag dat in een slaapkamer op de eerste verdieping luiken werden geopend. Hij stelde zich het geluid van stemmen voor, en stromend water, en deurknoppen die werden omgedraaid. Toen hij het idee had dat de hele familie aangekleed en beneden zou zijn, liep hij terug naar het huis.

De kinderen waren niet zo opgewonden bij het vooruitzicht van de tocht door de watertuinen. Madame Azaire boog zich voor Grégoire langs om een eind te maken aan zijn getik met een lepel op de tafel. Zij was gekleed in crème linnen met een blauwe ceintuur en een pas met een rij knoopjes die niet open konden en ook niets bijeenhielden.

Lisette keek Stephen flirterig aan. “Jij gaat dus ook mee naar de beroemde watertuinen?” zei ze.

“Ik weet niet of ik uitgenodigd ben.”

“Ja, natuurlijk,” zei madame Azaire.

“In dat geval kom ik mee, met vreugde.”

Lisette zei: “Nou ja, dan is het misschien iets minder saai.”

“Het is heel vriendelijk van monsieur Bérard om ons uit te nodigen,” zei madame Azaire. “Jullie moeten heel beleefd zijn, tegen allebei. En ik geloof niet dat die jurk zo geschikt is voor een meisje van jouw leeftijd. Die zit te strak.”

“Maar het is zo warm,” zei Lisette.

“Daar kan ik ook niets aan doen. Ga maar gauw wat anders aantrekken.”

“Gauw, gauw, gauw,” zei Lisette pruilend terwijl ze haar stoel achteruit-schoof. Haar arm streek langs Stephens schouder toen ze naar de deur liep. De jurk in kwestie benadrukte de mollige zwelling van haar borstjes, waarop ze kennelijk trots was.

Met hun vijven vertrokken ze tegen elf uur, samen met Marguérite, het dienstmeisje, dat Stephen en madame Azaire hielp met het dragen van de verschillende manden met eten, parasols, plaids en extra kleren die noodzakelijk waren gevonden. Het was niet ver naar de rand van de watertuinen. Ze gingen een trapje af naar de steiger waar Bérard al wachtte, met een strohoed op. Madame Bérard zat achter in een platboomde schuit die volgens oude plaatselijke traditie de vorm van een punter had, met een verhoogd en recht afgezaagd achterstuk.

“Madame, een goede morgen! Wat een heerlijke dag.” Bérard was uitbundiger dan ooit. Hij stak zijn hand uit om madame Azaire in de boot te helpen. Zij pakte zijn uitgestoken arm met één hand vast, trok met de andere haar rok op en stapte vlot in de lage boot. Grégoire, niet meer zo verveeld als eerst, drong zich opgewonden langs de anderen en sprong naar beneden, zodat de boot begon te schommelen. Madame Bérard liet een kreetje horen: “Oh, Papa!”

Bérard lachte. “Vrouwen en kinderen eerst.”

Lisette stapte in met zijn hulp en ging naast madame Azaire zitten.

“Ik zal optreden als roerganger, achter in de boot,” zei Bérard gewichtig, “dus als u tegenover Lisette gaat zitten, en u, monsieur,” zei hij tegen Stephen, “als u naast Grégoire gaat zitten, en madame Bérard daar wil gaan zitten, tegenover u, Azaire-goed zo-dan zijn we volmaakt in evenwicht.”

Stephen ging tegenover madame Azaire zitten, zoals hem was aangewezen, en vond ruimte voor zijn voeten op de bodem van de boot, waarbij hij probeerde de hare niet aan te raken.

Bérard slaakte een zeemanskreet en klauterde achterin, waar hij de boot van de oever wegduwde met een lange houten boom.

De tuinen waren ontstaan door binnenwateren van de Somme, die vloeiden tussen tal van eilandjes waarvan de oevers waren beveiligd met houten planken. Het land werd intensief gebruikt voor groenteteelt, hetzij op kleine lapjes grond, waar de eigenaar naast woonde in een eenvoudig huis, of op grotere akkers, waarvan de eigenaar waarschijnlijk in de stad woonde. Door mensen die niets met het werk daar te maken hadden, werd dit gebied als natuurschoon beschouwd, en het was een voorwerp van burgertrots.

Bérard wist de boot vrij handig voort te bewegen, hij liet de vaarboom krachtig neerplonzen en bewoog hem naar links of rechts om te sturen wanneer hij hem weer omhooghaalde. Ze gleden onder de overhangende bomen door, en af en toe kwamen ze vlak bij anderen op hun zondagse uitstapje, die vanuit hun boot groetten en commentaar leverden op het mooie weer. Bérard moest erg zweten onder het werk, en bette zijn voorhoofd met een zakdoek, maar niettemin liet hij een geschiedenis van de watertuinen horen terwijl hij de boot voortboomde.

Stephen zat ongemakkelijk op zijn houten bankje, met zijn rug in de vaarrichting. Het stilstaande water, waar geen zuchtje wind overheen streek, leek de onnatuurlijke hitte van deze dag te benadrukken. Zijn gepoetste leren schoenen lagen op de houten planken van de bodem onder de onnatuurlijke hoek die ze moesten aannemen, wilden ze niet tegen de witte schoenen van madame Azaire aan komen, die naast elkaar lagen in de enigszins opzijgebogen houding van haar tegen elkaar gedrukte benen. De bankjes in de boot waren echter bijzonder laag, maar een paar centimeter boven de bodem, en dat betekende dat haar knieën wat omhoogstaken en dat haar lichte rok iets opgetrokken was zodat de strakke kousen boven haar schoenen zichtbaar waren. Die kousen waren van een fijn, zijdeachtig materiaal dat, zo dacht Stephen, geen product was van een van de fabrieken van haar echtgenoot. Hij keek naar de tengere aftekening van haar enkels en de aanzet van haar kuiten, en merkte dat hij zich afvroeg wat voor bevestiging onder de plooien van haar linnen rok ervoor had gezorgd dat het weefsel van haar kousen zo licht en open leek op de wreef van haar voet.

“…door de Romeinse soldaten. Maar de vertakking van de waterlopen tussen de stukjes land was tot op zekere hoogte een natuurlijk gebeuren, en het duurde een paar eeuwen voordat de oevers van de eilandjes versterkt werden met planken, zoals nu te zien is. Wat we hier eigenlijk zien is dus harmonie en samenwerking tussen mens en natuur.”

Bérards verhandeling werd onderbroken doordat hij af en toe naar adem moest happen, maar niet door een van de anderen, en wel in de laatste plaats door Azaire, wiens opmerkingen genegeerd werden.

Stephen keek naar het water, liet zijn hand erin hangen, glimlachte naar Grégoire en probeerde de blik van madame Azaire op te vangen. Toen hem dat lukte, glimlachte ze beheerst naar hem alvorens zich af te wenden om iets aan Lisette te vragen.

De brede kanalen van de watertuinen waren voor iedereen toegankelijk, hoewel smallere waterlopen, gemarkeerd met een bordje ‘Privé’, leidden naar grote huizen die door dikke heggen en hoge, overvloedig bloeiende planten aan het oog waren onttrokken. Toen Bérard uitgeput was, nam Azaire het van hem over, en hij boomde het bootje voort tot Grégoires smeekbeden om te gaan lunchen eindelijk werden beantwoord.

Bérard had toestemming van een vriend om met de boot aan te leggen aan het einde van een schaduwrijke tuin en de lunch te gebruiken onder een paar appelbomen. Azaire maakte er een hele show van om flessen aan de lijn van de boot in het water te hangen, om de wijn te koelen, terwijl madame Azaire en Lisette plaids op het gras uitspreidden. Grégoire holde rond in de tuin en kwam af en toe terug om te vertellen wat hij had ontdekt, en Stephen maakte een praatje met madame Bérard, hoewel die alleen oog had voor haar echtgenoot, die tegen een boom geleund zat met een glas wijn en een stuk kip, waarvan hij het vlees van de botten rukte met een zijwaarts rukje van zijn hoofd.

De mannen trokken hun jasjes uit, en toen Stephen het zijne neerlegde, voelde hij het houten beeldje in zijn jaszak. Hij haalde het tevoorschijn en draaide het rond in zijn handen.

“Wat is dat?” vroeg Lisette, die naast hem op de plaid was komen zitten.

“Een stukje houtsnijwerk. Hiermee heb ik het gemaakt,” en hij haalde het mes uit zijn zak.

“Ik vind het mooi.”

“Als je wilt mag je het hebben,” zei Stephen zonder erbij na te denken.

Lisette bloosde van vreugde en keek om zich heen om te controleren of de anderen het wel hadden gezien. Stephen zocht een ander stukje hout om te snijden voor Grégoire, die druk bezig was met zijn lunch.

De anderen leken niet veel trek te hebben. Diverse kazen en pasteien waren door madame Azaire uit de manden gehaald, maar ze werden weer opgeborgen nadat slechts een paar porties waren afgesneden. Bérard at behalve die kip nog wat tong in gelei; Lisette slaagde erin een aardbeientaartje en wat kleine cakejes, gebakken door madame Azaire persoonlijk, naar binnen te werken. Zij en haar broer dronken orangeade, terwijl de anderen wijn uit het Loiredal dronken-overigens onvoldoende gekoeld door de onderdompeling in het stille water.

Na de lunch leunde Bérard achterover tegen zijn boom, en hij viel in slaap; Azaire stak zijn pijp op voordat hij zich met eenzelfde bedoeling terugtrok naar een aangrenzend deel van de tuin. Stephen bewerkte een hard stuk hout, met moeite, tot een redelijk realistisch mannetje voor Grégoire.

Nu de lunch voorbij was, voelden ze de zware, doffe druk van de middag. Ze klauterden weer in de boot, en nadat Stephen zich even met het voortbomen had mogen bezighouden, nam Bérard zijn positie weer in. Het was warmer geworden en de dames wuifden zich energiek koelte toe. Madame Bérard, die dikke, formele kleding droeg, maakte een troosteloze indruk zoals ze daar voor in de boot zat, als een naargeestig boegbeeld op een gedoemd schip, op weg naar ijs en tropische stormen.

Stephen voelde zich warm en suf van de wijn. De watertuinen stonden hem tegen, de hectische, overvloedige plantengroei naderde voor zijn gevoel dicht tot de plantaardige vruchtbaarheid van de dood. Het bruine water was ondoorzichtig, en er schoten telkens ratten doorheen, vanaf de oevers waar de aarde uit geulen was opgegraven en beschermd werd door ingewikkeld houten plankwerk. Zware vliegen zweefden boven het water, onder de bomen, en doken in de rottende kolen, asperges en artisjok-ken die ongeoogst waren gebleven omdat het er te veel waren. Wat men als een oord van natuurschoon beschouwde, was een stilstaande massa van levend weefsel dat niet voor verrotting behoed kon worden.

Madame Azaire, die zich eveneens ongemakkelijk voelde in de hitte en de apathie van de middag, was iets van haar zelfverzekerde houding kwijtgeraakt. De huid onder aan de hals, waar ze de kraag van haar japon had losgemaakt, was roodgekleurd. Een lok rossig haar kleefde in het vocht van haar nek. Haar ene voet lag zonder verzet tegen Stephens been, dat vooruitgestoken was tot onder haar bankje. Terwijl Bérard de boot op zijn trage, rechte koers voortboomde, ontstond een lichte deining die een merkbare druk tussen hen beiden veroorzaakte. Terwijl Stephen zijn been liet waar het was, voelde madame Azaire zich te warm of te onverschillig om van houding te veranderen. Hij ving haar blik op en zij keek hem aan zonder beleefde glimlach of uitnodiging om wat te praten, en toen wendde ze haar hoofd langzaam af, als om het uitzicht te bewonderen.

Een vis brak door het oppervlak van het water, maar zelfs Grégoire, die eerst zo opgewonden was geweest, zei er niets van. De stroming van de rivier was vertraagd door de aanleg van een kanaal, vertelde Bérard, en dat was de reden waarom de boten geen roer meer hadden; een rukje aan de vaarboom was voldoende om het vaartuig op koers te houden.

Stephen stelde zich de grote poelen en moerassen voor die de natuur had gevormd vóór de kanalisatie en de beplanting van de gronden. De functie van de rivier was niet opvallend veranderd; nog steeds bevloeide ze een cyclus van overbodige verrotting, de omzetting van materie tot omgespitte bodem, tot vochtige, kleverige aarde.

Ze bereikten een punt in de middag waarop het koeler had moeten worden, maar de geringe, lichte wind was nu geheel verdwenen, en de stilstaande lucht leek te stollen, dik en verstikkend. Grégoire begon met water te spatten naar Lisette, die hem een draai om zijn oren gaf die hem aan het huilen maakte.

Azaire nam het werk in het achterschip over van Bérard, die bezweet naast zijn vrouw ging zitten. Eindelijk zweeg hij even.

Stephen probeerde zijn gedachten af te leiden van het visioen van verrotting dat de rivier had opgeroepen. De druk van madame Azaires voet tegen zijn been nam langzaam toe tot het grootste deel van haar kuit tegen zijn been rustte. De eenvoudige opwinding die deze aanraking had veroorzaakt voor zijn gespannen zintuigen, leek nu ingewikkelder te worden; het verlangen leek niet meer te scheiden van een neiging tot sterven.

Zij allen, zo dacht hij, zouden weer door deze aarde worden opgenomen. Bérards tong zou ontbonden worden tot korreltjes vruchtbare aarde, door tuinders tussen hun vingers gewreven,- het ratelen van zijn stem zou tot zwijgen worden gebracht doordat het weer opgenomen werd door de dorstige wortels van artisjokken of bloemkolen. De kleine Grégoire en Liset-te zouden veranderen in de modder van de oevers waarin ratten nestelden en paarden. En madame Azaire, Isabelle…Haar tederste lichaamsdelen, die zijn fantasie zich zonder schaamte voorstelde, zelfs die zouden niet blijven bestaan of behoed worden voor een eenzaam, onspiritueel einde in de kleffe aarde.

Toen de steiger in zicht kwam, verbeterde hun stemming. Azaire begon te beweren dat dit een schitterende tocht was geweest, en Bérard hervond zijn gebruikelijke overheersende positie in de gesprekken. Tijdens de laatste tien of vijftien minuten slaagde hij erin de geschiedenis van dat uitstapje te herschrijven door tevreden commentaar toe te schrijven aan alle deelnemers van het uitstapje, waarbij hij ervan uitging dat ze ermee instemden, en hun in de rede viel voordat ze tijd vonden om zijn versie van harmonie te bederven met hun eigen gedachten.

Madame Azaire leek uit een trance te ontwaken. Ze ging rechtop zitten, leek daarbij te schrikken toen ze merkte waar haar been zich bevond. Grégoire hield een glazen potje onder water in de hoop een vis te vangen.

Toen ze van boord waren gegaan en de Bérards hadden bedankt voor hun vriendelijke uitnodiging, nam Stephen de manden, plaids en parasols onder zijn hoede, en hij liep voorop toen ze terugwandelden naar de boulevard du Cange. Hij was blij dat hij al die dingen in de hal kon neerzetten, waar Marguérite ze zou weghalen, en klom toen naar zijn zolderkamer. Hij deed de stijve boord af die volgens hem van hem verwacht was, en ging naar de kleine badkamer, vroeger die van de dienstmeisjes, aan het eind van de gang. Hij vulde het bad met koud water en ging er lange tijd in zitten; hij liet zijn hoofd onder water zakken zodat het ijzige water zelfs tot in zijn haarfollikels doordrong.

Terug in zijn kamer, in een badlaken gewikkeld, haalde hij een spel kaarten tevoorschijn, dat hij op de tafel uitspreidde voor een spelletje patience. De volgorde waarin hij ze vervolgens neerlegde was echter iets wat hij geleerd had van een vriend van zijn grootvader-een bijgelovige oude man die zijn brood had verdiend met kaartleggen op kermissen. Als kind was Steven verrukt geweest van hem en zijn spelletjes, en als hij alleen was, schoten ze hem weer te binnen. Als ruitenvrouw in het linkerstapeltje te vinden was voordat schoppenboer rechts op zijn plaats gelegd werd, dan zou madame Azaire…Hij schudde de kaarten en legde ze in subtiele combinaties, half lachend om zichzelf, half in ernst.

Hij pakte een boek en ging op zijn bed liggen, want hij wist dat hij nog minstens een uur had vóór het avondeten. De kerkklok luidde en uit de tuin klonken opnieuw vogelgeluiden. Met die klanken in zijn oren viel hij in slaap, en de droom die hij had, was een variatie op een droom die hij zijn leven lang had gehad. Hij was bezig te proberen een vogel vrij te laten uit een raam. De vleugels sloegen in doodsangst tegen de ruit. Opeens was de hele kamer vol spreeuwen, die zich met het instinct van een zwerm bewogen. Ze sloegen met hun vleugels tegen de ruiten, raakten verward in zijn haar, en brachten toen hun snavels naar zijn gezicht.

6

De volgende dag kreeg Stephen een telegram uit Londen waarin stond dat hij moest terugkomen zodra dat zakelijk mogelijk was. Hij schreef een brief waarin hij meedeelde dat hij nog een maand zou wegblijven: hij moest nog heel wat leren over de textielbewerking in Amiens, en Azaire had beloofd hem voor te stellen aan andere fabrikanten. Ook moest hij nog meer informatie over Azaires eigen financiën zien in te winnen, voordat hij verslag kon uitbrengen over de mogelijkheden van investering.

Hij verzond zijn antwoord diezelfde avond nog, in een zekere paniek dat hij naar Engeland zou moeten terugkeren voordat hij een oplossing had gevonden voor de tegenstrijdige hartstochten die hem dreigden te overweldigen. Tijdens het avondeten keek hij naar madame Azaire in het lamplicht, zoals ze eten opschepte voor haar gezin en hun gasten, een paar neven van Azaire, en hij voelde een zekere wanhoop toen hij haar gelaatstrekken in zich opnam, de welving van haar opgestoken haar en de zekerheid van haar bewegingen. Hij kon zich niet meer passief laten charmeren.

De volgende dag hoorde hij op zijn werk dat de staking van de ververs zich dreigde uit te breiden naar andere textielarbeiders, zodat de gehele productie tot stilstand zou komen. In de middagpauze werd een vergadering van arbeiders toegesproken door Meyraux, die zei dat ze hun collega’s in andere onderdelen van de industrie moesten steunen door voedsel en kleren af te staan, maar dat het zinloos zou zijn als zij in staking gingen.

“Jullie horen te denken aan jullie eigen gezinnen, jullie eigen leven,” zei Meyraux. “Volgens mij heeft deze industrie op lange termijn alleen toekomst als alle processen gecombineerd worden en als alle arbeiders door één organisatie vertegenwoordigd worden. Voorlopig echter moeten we ons neerleggen bij de bestaande situatie. Dit is geen tijd voor loze gebaren, niet nu we zo zwaar bedreigd worden door concurrentie in het buitenland.”

De toespraak van Meyraux was voorzichtig, typerend voor de man. Hij wantrouwde de heethoofdige leiders van de staking evenzeer als de fabrikanten. Voordat hij zijn opmerkingen op verstandige wijze kon afsluiten, ontstond er onrust bij de deur die naar de straat leidde. Die barstte open en verscheidene jongemannen met spandoeken kwamen binnen, onder het roepen van leuzen. Meyraux riep om stilte vanaf het podium, terwijl een stuk of zes politieagenten, sommigen met verfomfaaid uniform, wat erop leek te wijzen dat ze al gevochten hadden, probeerden de demonstranten op straat te zetten. Veel van de arbeidsters die dicht bij de buitendeur stonden, deinsden geschrokken achteruit toen er klappen begonnen te vallen.

Lucien Lebrun, een van de eersten die zich naar binnen hadden gedrongen, beklom nu het podium, naast Meyraux die tegenstribbelde. Zijn eerlijke blauwe ogen en golvende bruine haar maakten hem aantrekkelijk en compenseerden tot op zekere hoogte de argwaan die veel arbeiders koesterden omdat hij nog zo jong was. Hij vroeg Meyraux, met een tactvol beroep op hun broederschap, of hij de arbeiders mocht toespreken, en Meyraux stond hem ten slotte zijn plaats af.

Lucien gaf een meelevende beschrijving van de ontberingen in de gezinnen van de stakers, en van de werkomstandigheden die hen tot hun wanhopige staking hadden gedreven. Hij sprak over de armoede en uitbuiting zoals men die overal op de vlakte van Picardië aantrof, en waardoor velen uit het dal van de Somme waren gemigreerd naar de steden Amiens en Lille, in de vergeefse hoop daar werk te vinden.

“Ik smeek jullie mijn mensen te steunen,” zei hij. “We moeten in deze kwestie één lijn trekken, anders komen we allemaal ten val. We moeten denken aan onze kinderen en echtgenotes. Het minste dat ik van jullie vraag is een handtekening onder deze adhesieverklaring voor jullie collega’s.”

Hij haalde een stuk papier tevoorschijn waarop al honderd of meer handtekeningen stonden.

“Over echtgenotes gesproken,” riep een basstem uit het midden van de ruimte, “we weten allemaal wat er over jou wordt rondverteld, jongeman!”

Er klonk luide, spottende instemming. Stephen voelde hoe zijn zenuwen verstrakten, en zijn hart bonsde in zijn borstkas.

Lucien schreeuwde: “Wat zei je daar?”

“Ik zal het niet herhalen waar de politie bij is, maar ik denk dat je wel weet wat ik bedoel.”

Lucien sprong van het podium af om te proberen zijn kwelgeest te vinden. Hij wrong zich opgewonden door de massa arbeiders heen.

“En nog wat,” schreeuwde diezelfde man, “we zouden hier geen spion uit Engeland moeten hebben, die samen met ons eet en bij onze vergaderingen zit.”

Een paar stemmen bleken het daarmee eens. De meerderheid was zich kennelijk niet bewust geweest van Stephens aanwezigheid.

Stephen luisterde niet meer. “Wat zeggen ze over Lucien?” vroeg hij aan de man die naast hem stond. “Wat bedoelden ze met die echtgenotes?”

“Ze zeggen dat die kleine Lucien en de vrouw van de baas heel goed bevriend zijn.” De man liet een schor lachje horen.

Tot op dat punt waren Azaires arbeiders welwillend geweest. Ze hadden een lange preek van Meyraux gekregen over de noodzaak geduld te oefenen en hadden zijn raad geaccepteerd; ze hadden gezien hoe hun vergadering verstoord was door arbeiders van andere fabrieken en waren geduldig gebleven,- ze waren heftig toegesproken door een jongeman die niet eens uit de stad afkomstig was en hadden dat verdragen.

Maar toen Lucien zijn zelfbeheersing verloor en zich woedend door hen heen wrong, werden ze overvallen door een gemeenschappelijk gevoel van wrok, en ze namen zich voor hem eruit te gooien, waarbij de hele groep spontaan reageerde, als om zich van een indringer te bevrijden.

Stephen werd geduwd en gestompt-sommigen reageerden uit vijandigheid jegens hem, maar de meesten wilden Lucien en de andere ververs weg hebben uit hun fabriek.

De arbeider van die opmerking over madame Azaire werd omringd door duwende lijven toen Lucien hulp kreeg van een paar vrienden. Het was een lange man met een rood gezicht, die tot taak had rollen stof te vervoeren op een van die karretjes met houten wieltjes. Zijn onaandoenlijke gelaatsuitdrukking week voor verontrusting toen de worsteling dichterbij kwam. Lucien schreeuwde en sloeg wild met zijn armen om door het gedrang te komen, maar een muur van arbeiders van Azaire versperde zijn weg in zwijgende eenstemmigheid.

Aan de rand van de schermutseling begonnen de politieagenten dreigend met hun stokken te zwaaien, en ze drongen zich in de menigte. Meyraux beklom weer het podium en schreeuwde om kalmte. Op dat moment raakte een van Luciens woest bewegende armen een arbeidster dwars over haar gezicht, zodat ze een gil slaakte. Lucien viel neer na een snelle vuistslag van de echtgenoot van die vrouw. Terwijl hij daar naar adem lag te snakken, luchtten verscheidene arbeiders van Azaire hun frustratie met een aantal welgemikte trappen. Het waren geen dolle schoppen, maar Lucien schreeuwde toen ze zijn benen en schouders raakten. Stephen probeerde een aantal van zijn aanvallers terug te duwen om hem de gelegenheid te geven overeind te komen. Hij kreeg een dreun op zijn neus van een van de mannen die zich ergerde aan zijn tussenkomst. Drie of vier ververs hadden nu Lucien bereikt en deden mee aan de vechtpartij om hem te beschermen. Stephen, die pijn in zijn ogen had, sloeg woest voor zich uit. Hij had zijn oorspronkelijke bedoeling, herstel van orde, uit het oog verloren, hij wilde nu alleen nog wraak op de man die zijn woede had gewekt. Hij werd opzijgeduwd door die lange arbeider met dat rode gezicht, door wiens opmerking de commotie was begonnen, en hij reageerde daarop met een vuistslag van vlakbij, recht in ‘s mans gezicht. Hij had geen ruimte om flink kracht te zetten, maar de klap was hard genoeg om hem enig gevoel van vergelding te schenken. Er zat bloed aan zijn hand.

Een combinatie van vastberaden arbeidsters en gummistokken van de politie maakte een eind aan het gevecht. Lucien werd naar buiten geleid, vol blauwe plekken en buiten adem, maar niet ernstig gewond. De ververs werden afgevoerd door de politie, die willekeurig twee van de sjofel-sten arresteerde. Stephens slachtoffer hield een zakdoek tegen zijn bloedende mond, maar leek niet te weten wie hem die klap had verkocht. Meyraux gaf de arbeiders opdracht uiteen te gaan.

Stephen verliet de fabriek door de zijdeur. Hij vroeg zich af hoe de situatie zich zo snel had kunnen ontwikkelen dat hij zich bevond aan de zijde van Lucien Lebrun, terwijl hij, net als de anderen, dat gezicht met die heldere ogen nooit meer had willen zien.

Hij liep naar de kathedraal, en toen verder, de stad in. Hij schaamde zich voor zijn eigen gedrag. Jaren geleden had hij zijn voogd beloofd dat hij nooit meer zijn zelfbeheersing zou verliezen, maar steeds even zou nadenken en kalm blijven. Voor die proef was hij nu op rampzalige wijze gezakt, en de herinnering aan de verbazing op het gezicht van de belasteraar van madame Azaire toen Stephens vuist op zijn mond neerkwam, was slechts een kleine troost voor dat falen.

Die vuistslag moest harder zijn geweest dan hij op het moment zelf had gedacht, want in de loop van de middag zwol zijn hand behoorlijk op. Hij ging vroeg terug naar het huis van de Azaires en ging naar boven om zijn hand te verkoelen. Hij hield hem onder de koude kraan en wond een zakdoek strak om zijn knokkels. Hij had het gevoel dat zijn leven aan de boulevard du Cange, en misschien ook zijn bestaan in ruimer perspectief, in een crisis kwam waarover hij geen controle had. Misschien zou het beter zijn het verzoek van zijn werkgever op te volgen. Hij zou zijn werk hier binnen een week kunnen afsluiten, en dan naar Londen terugkeren in de overtuiging dat hij niets had gedaan dat schade toebracht aan zijn firma of aan de heer Vaughan, zijn voogd, die zo zijn best had gedaan om hem te helpen. Eerst, zo dacht hij, moest hij laatstgenoemde maar eens een brief schrijven. Somber pakte hij een blad papier van het bureau, en hij begon:

Geachte heer Vaughan,

Dit is niet de eerste keer dat ik erg lang gewacht heb met een brief aan u, maar ik zal proberen dat goed te maken door u tot in bijzonderheden te vertellen wat er gebeurd is.

Hij hield op met schrijven. Hij wilde waardige woorden vinden voor de woeste begeerte, voor de verwarring die hij voelde.

“Ik denk dat ik verliefd ben geworden, en ik geloof dat de vrouw in kwestie, al heeft ze zich niet uitgesproken, mijn gevoelens beantwoordt. Hoe kan ik daar zeker van zijn, als zij niets zegt? Is dat jeugdige ijdelheid? In zekere zin zou ik willen dat het daaraan lag. Maar ik ben er zo van overtuigd dat ik nauwelijks hoef te twijfelen. Die overtuiging brengt me geen vreugde.”

Op dat punt was hij al te ver gegaan; deze brief kon hij natuurlijk nooit verzenden. Hij schreef nog één alinea, voor zichzelf, om te zien wat hij te zeggen had.

“Ik word door zulke heftige gevoelens gedreven dat ik me er niet tegen kan verzetten. Ik geloof dat die gevoelens een eigen logica en een eigen moraal bezitten, al zullen die zich misschien nooit, zolang ik leef, aan mij openbaren.”

Hij scheurde het papier in kleine snippers, die hij in de prullenmand liet vallen.

Hij verwijderde de zakdoek van zijn hand en slaagde erin deze achter zijn rug te verbergen toen hij vóór het avondeten in de zitkamer met monsieur en madame Azaire zat te praten. Azaire was te veel bezig met de gebeurtenissen in de fabriek om aandacht te schenken aan de hand van zijn logé, en toen madame Azaire zichzelf toestond naar Stephen te kijken, gingen haar ogen naar zijn gezicht.

“Ik hoor dat er iets gezegd is over jouw aanwezigheid in de fabriek,” zei Azaire.

“Ja. Ik wist niet zeker of ik naar de bijeenkomst moest gaan. Misschien moet ik maar een paar dagen wegblijven.”

Lisette kwam binnen door de tuindeur.

“Goed idee,” zei Azaire. “Laat ze maar even afkoelen. Ik geloof niet dat het een probleem zal worden, maar misschien kun je je beter op de achtergrond houden tot alles rustiger is. Ik kan een van mijn klerken sturen om je wat papierwerk te brengen. Er zijn genoeg manieren om je nuttig te maken.”

“Wat is dat?” zei Lisette. “Wat is er met je hand gebeurd?”

“Die is vanochtend klem geraakt in een van de spinmachines toen ze me lieten zien hoe je zo’n ding bedient.”

“Hij is helemaal rood en opgezet.”

Madame Azaire slaakte een kreetje toen Lisette haar Stephens pijnlijke hand liet zien. Hij meende een lichte bezorgdheid op haar gezicht te ontwaren voordat ze erin slaagde haar gebruikelijke afstandelijkheid te hervinden.

“Het diner is opgediend,” zei Marguérite bij de deur.

“Dank je,” zei madame Azaire. “Marguérite, zou je na het eten verband willen halen voor de hand van monsieur Wraysford?” Ze ging hun voor naar de eetkamer.

De volgende dag, toen Azaire naar zijn werk vertrok, bleef Stephen in huis, als een ziek kind dat niet naar school hoeft. Er kwam een bode van de fabriek met wat papieren, die Stephen terzijde legde in de zitkamer. Hij pakte een boek en ging zitten in een hoek bij de tuindeuren. Hij hoorde de ochtendgeluiden van het huishouden, en hij had het gevoel stiekem het vrouwenleven af te luisteren. Marguérite kwam binnen met een plu-meau, die ze voorbeeldig luchtig bewoog over de porseleinen voorwerpen en de glanzende tafelbladen, zodat ze wolkjes stof verplaatste die in spiraaltjes oprezen in het heldere ochtendlicht, alvorens weer ergens anders, op de stoelen of op de glimmende houten vloer, neer te dalen. Grégoire kwam met veel gedruis de trap afhollen, door de gang, totdat zijn stappen tot zwijgen werden gebracht door een hoorbare worsteling met de sloten en kettingen van de voordeur. Op de roep: ‘Deur dicht’ werd niet gereageerd met enig bevestigend woord, en Stephen stelde zich het rechthoekige uitzicht op de tuin, het geplaveide pad en het zware ijzeren hek aan de boulevardzijde voor, zoals dat nu zichtbaar zou zijn geworden in de opening van de openstaande deur.

Er was een geluid van serviesgoed toen Marguérite een blad vol kopjes en borden van het ontbijt van de eetkamer naar de keuken overbracht, en de zachte zet van haar heup tegen de deur toen ze die openduwde. Op het moment voordat die deur weer dichtsloeg, hoorde hij het luidere, meer wilskrachtige gerammel van pannen die geschuurd of op het fornuis geplaatst werden, gevuld met bouillon die de hele ochtend zou trekken.

De stem van madame Azaire was te horen uit de eetkamer, waar ze tot elf uur bleef; ze praatte daar met Lisette, of gaf instructies aan verscheidene mensen die langskwamen. Een daarvan was madame Bonnet, de vrouw van een oudere man in de fabriek, die elke dag kwam voor het schoonmaakwerk dat Marguérite te vernederend of te zwaar vond. Madame Azaire vertelde haar dan welke kamers gedaan moesten worden, en of er speciale voorbereidingen voor gasten getroffen moesten worden. De zware, schommelende voetstappen van de oude vrouw waren hoorbaar toen ze naar haar opgegeven taak vertrok. Lisette zat in het zonlicht dat de kamer binnenviel onder de ranken van de clematis voor het raam,- ze keek naar de schaduwen op de glimmende tafel, luisterde naar de manier waarop haar stiefmoeder het huishouden regelde. Ze genoot van deze gezamenlijke ochtenden; ze voelde zich dan een vertrouwelinge, belangrijk, en bovendien hadden ze het voordeel dat ze Grégoire buitensloten, het broertje met zijn lompe manieren en kinderachtige opmerkingen die, hoe verachtelijk en banaal ze ook waren, soms haar nog wankele volwassen evenwicht dreigden te verstoren.

Er werden nog andere, kleinere rollen gespeeld in het zacht voortkabbelende drama van de ochtend. Er was een tweede dienstmeisje, dat echter, anders dan Marguérite, niet inwoonde,- er was een kokkin, die een kamer ergens op de eerste verdieping had; en er was een slagersjongen die een bestelling kwam opnemen, en een jongen van de kruidenier die twee zware kisten bij de achterdeur afleverde.

Kort na het middaguur vroeg madame Azaire of Stephen samen met haar en Lisette wilde lunchen. Grégoire was nog op school, zei ze. Stephen nam de uitnodiging aan en besteedde het uur daarna aan de papieren van Azaires kantoor.

Madame Azaire kwam even na één uur vertellen dat de lunch klaarstond. Er was voor drie personen gedekt aan het uiteinde van de tafel, bij het raam. De kamer zag er heel anders uit dan de ruimte vol strenge schaduwen, vol gasten met stijve boorden in het licht van de lager gedraaide avondlampen, zoals Stephen bij de avondmaaltijden had gezien. Lisette droeg de te kleine witte jurk die ze van haar stiefmoeder niet had mogen dragen bij hun uitstapje naar de watertuinen. Haar donkerbruine haar was achterovergekamd, met een blauwe strik, en haar benen waren bloot. Ze was een knap meisje, dacht Stephen, toen ze hem van onder haar lange wimpers aankeek; maar hij bekeek haar aardige gezichtje heel emotieloos, want zijn gedachten verwijlden elders.

Madame Azaire droeg een crèmekleurige rok en een donkerrood vest met een patroon over een witte blouse met een open hals.

“U mag uw jasje uittrekken als u wilt, monsieur,” zei ze. “Lisette en ik beschouwen de lunch niet als een gelegenheid waarvoor men zich moet kleden, nietwaar?”

Lisette lachte. Stephen zei: “Dank u.” Hij kon zien dat madame Azaire zich beschermd voelde door Lisettes aanwezigheid en daar moed uit putte.

Marguérite bracht een schaal artisjokken. “Misschien kunnen we wat wijn drinken,” zei madame Azaire. “Meestal drinken we geen wijn, nietwaar Lisette? Maar vandaag misschien wel. Marguérite, breng een fles witte wijn, wil je? Niet een fles die mijn man speciaal apart heeft gezet.”

Na de artisjokken kwam een klein champignongerecht, en daarna zeetong. Stephen schonk wijn in voor madame Azaire en, omdat ze zo aandrong, voor Lisette. Stephen wist niets te zeggen, dus vroeg hij hoe ze monsieur en madame Bérard hadden leren kennen.

Lisette begon te giechelen toen ze die naam hoorde en madame Azaire zei dat ze moest kalmeren, hoewel ze zelf ook glimlachte. “Ik vrees dat Lisette erg onbeleefd doet over monsieur Bérard,” zei ze.

“Het is echt niet eerlijk,” zei Lisette. “Hebben jouw ouders je ook altijd zo beleefd laten doen tegen al hun rare vrienden?”

“Ik heb geen ouders gehad,” zei Stephen. “Althans, ik heb ze niet gekend. Ik ben opgevoed door mijn grootouders, en later in een weeshuis, tot ik daar ben weggehaald door een man die ik nooit eerder had ontmoet.”

Lisette bloosde en had moeite met slikken; op het gezicht van madame Azaire tekende zich even wat bezorgdheid af, en ze zei: “Neemt u ons niet kwalijk, monsieur. Lisette stelt altijd maar vragen.”

“Er is geen reden tot verontschuldiging.” Hij glimlachte tegen Lisette. “Geen enkele reden. Ik schaam me er niet voor.”

Marguérite bracht nu wat plakjes rosbief op een blauw gedecoreerde schotel, die ze voor madame Azaire neerzette. “Moet ik wat rode wijn brengen?” vroeg ze. “Er is nog van gisteravond.”

“Goed.” Madame Azaire legde op elk van de drie borden een plakje bloederig vlees. Stephen schonk hun glazen weer vol. Hij herinnerde zich de druk van madame Azaires been tegen het zijne toen ze door de watertui-nen voeren. De huid van haar blote armen was lichtbruin; haar mannelijke vestje en open hals maakten dat ze er nog vrouwelijker uitzag dan anders.

“Ik moet binnenkort terug naar Engeland,” zei hij. “Ik heb een telegram gekregen waarin stond dat ze me in Londen nodig hebben.”

De anderen zeiden geen van beiden iets. De sfeer was zwaarder geworden. Hij dacht aan haar pijngeluiden uit de slaapkamer.

“Het zal me spijten hier te vertrekken,” zei hij.

“U kunt altijd terugkomen om ons nog eens te bezoeken,” zei madame Azaire.

“Ja, ik zou een andere keer kunnen terugkomen.”

Marguérite bracht een schaal aardappels. Lisette rekte zich uit en glimlachte. “O, wat heb ik een slaap,” zei ze tevreden.

“Dat komt van al die wijn die je drinkt.” Madame Azaire glimlachte eveneens, en de sfeer leek weer wat luchtiger te worden. Ze beëindigden de lunch met wat vers fruit, en Marguérite serveerde koffie in de zitka-mer. Ze zaten rond het kaarttaf eitje, waar Stephen op zijn eerste avond in het huis had gezeten.

“Ik ga een wandelingetje in de tuin maken,” zei Lisette. “En daarna ga ik misschien een dutje doen in mijn kamer.”

“Goed,” zei madame Azaire.

Lisette liep met lichte stappen de kamer uit en verdween.

Onmiddellijk veranderde de sfeer, ditmaal onherroepelijk. Madame Azaire kon Stephen niet aankijken. Ze keek naar het blad van het kaartta-feltje en speelde met het zilveren lepeltje op het dunne porseleinen schoteltje. Stephen voelde hoe zijn borstkas zich samentrok. Hij had moeite adem te halen.

“Neem nog wat kof…”

“Nee.”

De stilte keerde terug.

“Kijk me aan.”

Ze weigerde haar hoofd op te heffen. Ze stond op en zei: “Ik ga wat naaiwerk doen op mijn kamer, dus…”

“Isabelle.” Hij had haar arm vastgegrepen.

“Nee. Niet doen, alsjeblieft.”

Hij trok haar naar zich toe en sloeg beide armen om haar heen zodat ze niet kon ontsnappen. Haar ogen waren gesloten en hij kuste haar mond, die openging. Hij voelde hoe haar tong bewoog, hoe haar handen drukten tegen zijn rug, maar toen trok ze zich terug uit zijn krachtige greep, waarbij haar witte blouse scheurde, zodat een smal satijnen bandje zichtbaar werd. Stephens lichaam kromp ineen van begeerte.

“Je moet. Om Godswil, je moet.” Hij was razend.

Madame Azaire huilde met gesloten ogen. “Nee. Ik kan niet, ik geloof…ik geloof echt dat het niet goed zou zijn.”

“Je wou zeggen: ‘Ik geloof dat ik je nauwelijks ken’.”

“Nee. Alleen dat het niet goed is.”

“Het is wél goed. Je wéét dat het goed is. Niets is ooit beter geweest. Isabelle, ik begrijp je. Geloof me, ik begrijp je. Ik hou van je.”

Hij kuste haar opnieuw, en nogmaals reageerde haar mond op de zijne. Hij proefde haar zoete speeksel, en drukte vervolgens zijn gezicht tegen haar schouder waar haar huid zichtbaar was.

Zij rukte zich los en rende de kamer uit. Stephen liep naar het raam en greep het kozijn vast terwijl hij naar buiten staarde. De kracht die hem voortdreef, was niet te stuiten. Het deel van zijn geest dat kalm bleef, aanvaardde dat; als de noodzaak niet te ontkennen viel, dan was het slechts de vraag of het met haar instemming kon geschieden.

In haar kamer huilde madame Azaire terwijl ze op en neer liep. Ze werd verstikt door haar hartstocht voor hem, maar hij boezemde haar angst in. Ze wilde hem troosten, maar ook door hem genomen worden, gebruikt. Gevoelens van begeerte en opwinding die ze nooit had gekend of waaraan ze in geen jaren had gedacht, overvielen haar. Ze wilde dat hij tot leven bracht wat ze had begraven, en dat hij haar kunstmatige ik zou vernederen, vernietigen. Hij was nog heel jong. Ze voelde zich onzeker. Ze verlangde naar de aanraking van zijn huid.

Ze liep naar beneden, haar voetstap was zo licht dat ze geen geluid maakte. Ze trof hem aan, worstelend met zichzelf, geleund tegen het raam. Ze zei: “Kom naar de rode kamer.”

Tegen de tijd dat Stephen zich omdraaide, was ze verdwenen. De rode kamer. Hij raakte in paniek. Hij was er zeker van dat dat een van die kamers was die hij wel eens had gezien, maar nooit meer zou kunnen terugvinden,- het zou zoiets zijn als een plek in een droom die altijd buiten bereik blijft-altijd vlak achter hem. Hij rende de trap op en zag haar een hoek omgaan. Zij liep de hoofdgang af naar een smalle zijgang, weer naar beneden onder een kleine boog. Aan het eind van de gang was aan de linkerzijde een afgesloten deur die leidde naar de bediendekamers. Vlak daarvoor, de laatste deur links, was een ovale porseleinen deurknop die rammelde in het slecht sluitende slot. Hij haalde haar in toen ze de deur opendeed naar een kleine kamer met een koperen ledikant met een rode sprei.

“Isabelle.” Ook hij was in tranen. Hij nam haar haar in zijn handen en zag het tussen zijn vingers glijden.

Ze zei: “Mijn arme jongen.”

Hij kuste haar, en ditmaal vluchtte haar tong niet voor de zijne.

Hij zei: “Waar is Lisette?”

“In de tuin. Ik weet het niet. O God. O, alsjeblieft, alsjeblieft.” Ze begon te beven en te huiveren. Haar ogen waren nu gesloten. Toen ze ze weer opendeed, kon ze nauwelijks nog ademhalen. Hij begon aan haar kleren te rukken, en zij hielp hem met haastige, onhandige bewegingen. Het vestje bleef haken aan haar elleboog. Hij duwde haar blouse omhoog en begroef zijn gezicht in het satijnen hemd, tussen haar borsten. Hij genoot zo van wat hij zag en aanraakte dat hij dacht jaren nodig te hebben om daar genoeg van te krijgen, maar desondanks werd hij door grote haast gedreven.

Isabelle voelde zijn handen op haar lichaam, voelde zijn lippen op haar huid en wist wat hij moest zien, zo schandelijk en ongepast, maar hoe meer ze zich de vernedering van haar valse zedigheid voorstelde, des te meer nam haar opwinding toe. Ze voelde zijn haar tussen haar vingers, liet haar handen glijden over zijn brede schouders, over de gladde borstkas binnen zijn overhemd.

“Schiet op, alsjeblieft, alsjeblieft,” hoorde ze zichzelf zeggen, hoewel ze zo haastig ademhaalde dat de woorden nauwelijks verstaanbaar waren. Ze liet haar hand over de voorkant van zijn broek glijden, schaamteloos, zoals ze zich dat voorstelde van een hoer, en ze voelde hoe stijf hij was. Niemand verweet haar iets. Niemand was ontzet. Ze kon doen wat ze wilde. Hij snakte naar adem zodat hij ophield haar uit te kleden en zij hem moest helpen haar zijden broekje uit te trekken om iets te onthullen waarvan ze opeens wist dat hij er al heel lang aan had gedacht. Ze kneep van schaamte haar ogen stijf dicht toen ze zich aan hem vertoonde, maar ze voelde zich nog steeds niet schuldig. Ze voelde hoe hij haar achter-overduwde op het bed, en ze begon haar lichaam ritmisch op te drukken, alsof het, los van haarzelf, om zijn aandacht smeekte. Eindelijk voelde ze enig contact, hoewel ze zich met een schok realiseerde dat het niet was wat ze had verwacht; het was zijn tong, speels, heet, op en in haar, draaiend als een sleutel in het gespleten slot van haar vlees. Die schokkende nieuwe sensatie maakte haar aan het zuchten en schokken in lange, ritmische golven, geheel meegevoerd door haar hartstocht; ze voelde een zekere druk ontstaan in haar borstkas, een gevoel dat onmogelijk was uit te houden, te dragen, al leek het alleen maar door te gaan. In tweestrijd rolde ze haar hoofd heen en weer op het bed. Ze hoorde haar stem nee roepen, als uit een verre kamer, maar toen brak het gevoel los, en het overspoelde haar telkens en telkens weer, door haar buik, door al haar leden, en haar zachte stern, ditmaal heel dicht bij haar hoofd, zei: “Ja.”

Toen ze haar ogen opendeed, zag ze Stephen naakt voor zich staan. Haar ogen vestigden zich op het vlees dat bij hem naar voren stak. Hij had nog niet de liefde met haar bedreven; die vreugde stond haar nog te wachten. Hij ging op haar liggen en kuste haar gezicht, haar borsten, trok de tepels omhoog met zijn lippen. Toen rolde hij haar voorover, liet zijn handen glijden over de binnenkant van haar benen, boven de zijden kousen die ze in de haast niet had kunnen uittrekken, en tussen de spleet waar haar benen samenkwamen. Hij kuste haar van haar middel tot over het roze heuveltje van haar vlees, en weer terug naar de achterkant van haar dijen, waar hij zijn wang even liet rusten. Toen ging hij verder bij haar enkels, over de smalle botjes die hij had gezien toen ze in de boot zaten, in de watertuinen, en vervolgens omhoog aan de binnenkant van haar kuiten.

Isabelle begon weer snel te ademen. Ze zei: “Alsjeblieft, lieveling, alsjeblieft nu, alsjeblieft.” Ze kon zijn strelingen niet meer verdragen. Met haar linkerhand greep ze het lichaamsdeel dat ze in zich wilde voelen, en de schok van die handeling maakte dat hij stopte met zijn kussen. Ze spreidde haar benen iets verder voor hem, om hem welkom te heten, want ze wilde dat hij daarheen kwam. Ze voelde het laken onder zich toen ze haar benen spreidde en hem bij zich naar binnen bracht.

Ze hoorde hem zuchten en zag hoe hij het gekreukelde laken tussen zijn tanden nam en erop begon te bijten. Hij bewoog zich nauwelijks in haar, alsof hij bang was voor dat gevoel, of voor wat het zou veroorzaken.

Isabelle genoot van het gevoel doorboord te worden. Het rolde langs haar randen, haar kanten; het vulde haar met begeerte en geluk. Eindelijk ben ik wat ik ben, dacht ze; hiervoor ben ik geboren. Brokstukken van kinderlijke verlangens, van behoeften in de middag, onderdrukt in de sleur van haar ouderlijk huis, flitsten door haar hoofd; eindelijk voelde ze hoe er verband werd gelegd tussen de felheid van haar begeerte en een specifieke, attente erkenning van haarzelf, het meisje Fourmentier.

Ze hoorde hem een kreet slaken en voelde een golving vanbinnen; hij leek opeens in haar op te zwellen, zodat hun vlees bijna één werd. De schok en de intimiteit van wat hij had gedaan, door dit in haar achter te laten, wekte in haar een sidderende reactie, net als de eerste keer, maar korter, heftiger, zodat ze even het contact met de wereld verloor.

Toen ze zich voldoende hersteld had om haar ogen te openen, merkte ze dat Stephen van haar af was gerold en voorover op het bed lag, met zijn hoofd schuin naar opzij, bijna of hij dood was. Geen van beiden zei een woord. Allebei lagen ze heel stil. Buiten waren vogels te horen.

Bij wijze van experiment, verlegen bijna, liet Isabelle haar vingers glijden over de wervels die uitstaken op zijn rug, toen over de smalle billen en de bovenkant van zijn dijen, met hun zachte zwarte haren. Ze pakte zijn gewonde hand en kuste de gekneusde, gezwollen knokkels.

Hij draaide zich om en keek naar haar. Haar kapsel was in de war, de verschillende tinten van haar haar gleden over haar blote schouders en naar haar stevige ronde borsten die op en neer gingen van haar nog steeds versnelde ademhaling. Haar gezicht en hals vertoonden een roze gloed die getemperd werd door de kleur van haar melkwitte, jonge huid met die bruine en goudkleurige sproeten. Hij hield haar blik even vast en legde toen zijn hoofd op haar schouder, waar zij zijn gezicht en haar streelde.

Daar lagen ze, verbijsterd en onzeker, lange tijd te zwijgen. Toen begon Isabelle ook te denken aan wat er gebeurd was. Ze was voor hem bezweken, maar niet in passieve zin. Ze had dit geschenk willen geven; ze wilde zelfs nog verdergaan. Die gedachte maakte haar even aan het schrikken. Ze zag hen aan het begin van een hellend vlak waarvan ze zich het einde niet kon voorstellen.

“Wat hebben we gedaan?” zei ze.

Stephen ging zitten en pakte haar armen vast. “We hebben gedaan wat goed was.” Hij keek haar fel aan. “Mijn liefste Isabelle, dat moet je begrijpen.”

Ze knikte zonder iets te zeggen. Hij was een jongen, hij was een schat van een jongen, en nu zou ze hem voorgoed hebben.

“Stephen,” zei ze.

Het was de eerste keer dat ze hem bij zijn naam noemde. Het klonk prachtig in zijn oren, uitgesproken met dat buitenlandse accent.

“Isabelle.” Hij glimlachte naar haar en haar gezicht reageerde stralend. Ze drukte hem tegen zich aan, met een brede glimlach, al kreeg ze weer tranen in haar ooghoeken.

“Je bent zó mooi,” zei Stephen. “Ik zal niet weten hoe ik in huis naar je moet kijken. Ik zal me verraden. Als ik je zie bij het avondeten, zal ik aan je denken zoals je nu bent.” Hij streelde de huid van haar schouders en legde de rug van zijn hand tegen haar wang.

Isabelle zei: “Niet waar. En ik ook niet. Je zult sterk zijn omdat je van me houdt.”

Stephens rustige ogen, zo dacht ze, waren niet bang. Toen zijn handen haar borsten begonnen te strelen, kon ze zich niet meer concentreren. Ze hadden maar heel even gepraat, maar wat ze hadden gezegd, en wat het betekende, had haar moe van het denken gemaakt. Een dringender gevoel begon door haar lichaam op te stijgen terwijl zijn hand over die zachte en voor haarzelf bewaarde lichaamsdelen gleed. Haar ademhaling werd weer onregelmatig; de zachte uitademingen werden onderbroken, en ze voelde hoe ze weer begon te glijden, met graagte, maar naar beneden, waar geen einde in zicht was.

7

Azaire was die avond in opgewekte stemming. Meyraux had bijna het nieuwe loonaanbod voor de arbeiders aanvaard, en hoewel de staking onder de ververs zich had uitgebreid, leek er weinig kans te bestaan dat andere delen van de industrie erdoor besmet zouden raken. Zijn vriend Bérard, die al meer dan een week niet op bezoek was geweest, had beloofd samen met zijn vrouw en schoonmoeder te komen voor een spelletje kaart na het eten. Azaire gaf Marguérite opdracht twee flessen bourgogne uit de kelder te halen. Hij complimenteerde Isabelle dat ze er zo goed uitzag en vroeg aan Lisette wat ze gedaan had.

“Ik ben in de tuin gaan wandelen,” zei ze. “Ik ben helemaal naar achteren gelopen, naar de grens met de andere tuinen, waar alles verwilderd is. Ik ben daar onder een boom gaan zitten en ik denk dat ik daar in slaap ben gevallen. Ik kreeg een hele vreemde droom.”

“Wat dan?” Azaire begon tabak in zijn pijp te stoppen.

Lisette giechelde. “Dat vertel ik niet.”

Ze leek teleurgesteld toen hij niet aandrong, maar zich tot zijn vrouw wendde. “En hoe is jouw dag geweest? Weer van die dringende boodschappen in de stad?”

“Nee, gewoon de dagelijkse dingen,” zei Isabelle. “Ik heb de slagersjongen een standje gegeven. Ze hadden weer de verkeerde soort biefstuk gestuurd. Madame Bonnet klaagde over het vele werk dat ze moet doen. En daarna, vanmiddag, heb ik gelezen.”

“Iets waar je wat van kunt leren of een van die romannetjes van je?”

“Gewoon een niemendalletje dat ik in de stad in een boekwinkel zag liggen.”

Azaire glimlachte toegeeflijk en schudde zijn hoofd over de frivole smaak van zijn vrouw. Zelf las hij, zo hoorde men aan te nemen, alleen de grote filosofen, vaak in hun oorspronkelijke taal, hoewel hij zich in afzondering aan die zware taak moest hebben gewijd. Wanneer hij na het eten onder de lamp zat, ging zijn hand altijd naar het avondblad.

Isabelles ogen knipperden in opwaartse richting vanaf de sofa waar ze—als steeds vóór het eten-met haar naaiwerk zat; ze hoorde de voetstap van een man die de trap af kwam. Stephen stond in de deuropening.

Hij schudde kort Azaires uitgestoken hand, toen draaide hij zich om en wenste Isabelle goedenavond. Zij haalde iets minder ongerust adem toen ze de strengheid van zijn donkere, rustige gezicht zag. Zijn zelfbeheersing leek onwankelbaar.

Ze merkte tijdens het eten dat hij haar niet aansprak, en zelfs niet naar haar keek als hij het kon vermijden. Als het toch moest, dan waren zijn ogen zo nietszeggend dat ze vreesde er onverschilligheid in te lezen, vijandigheid zelfs.

Marguérite liep heen en weer met het eten, en Azaire, die vrolijker was dan anders, praatte over plannen voor een dag hengelen die hij aan Bérard zou voorleggen. Ze konden de trein naar Albert nemen, en dan zou het aardig zijn om een kleine ponywagen te huren en te gaan picknicken bij een van de dorpjes aan de Ancre.

Grégoire reageerde geanimeerd. “Mag ik dan zelf een hengel?” vroeg hij. “Hugues en Edouard hebben er ook een. Waarom ik niet?”

Isabelle zei: “We kunnen er vast wel een voor je vinden, Grégoire.”

“Hengelt u ook, monsieur?” vroeg Azaire.

“Toen ik een kind was wel. Alleen met wormen en stukjes brood. Ik zat urenlang bij een vijver in de tuin van een groot huis bij ons in de buurt. Ik ging daar met een paar andere jongens uit het dorp heen, en dan zaten we daar, en al wachtend vertelden we elkaar verhalen. Er gingen geruchten dat er een enorme karper in die vijver zat. De vader van een van de jongens had hem gezien, hij had hem zelfs bijna gevangen, dat beweerde hij tenminste. Er zaten inderdaad wel grote vissen in die vijver, want een paar daarvan hebben wij gevangen. Het hinderlijke was dat we altijd weggestuurd werden omdat die tuin privé-domein was.”

Isabelle luisterde met enige verbazing naar dat verhaal, verreweg het langste dat Stephen aan haar man had verteld sinds hij bij hen logeerde. Afgezien van zijn korte onthulling aan haar en Lisette tijdens de lunch was dit de eerste keer dat hij over zoiets persoonlijks als zijn kinderjaren sprak. Hoe meer hij praatte, des te enthousiaster leek hij te worden over zijn onderwerp. Hij keek Azaire recht aan, zodat deze moest wachten tot Stephen uitgesproken was voordat hij verder kon eten van het stukje kalfsvlees dat aan zijn vork geprikt zat.

Stephen vervolgde: “Toen ik naar school ging, was er geen tijd meer om uit vissen te gaan. Trouwens, ik weet niet of ik er het geduld voor zou hebben gehad. Het is waarschijnlijk iets wat aantrekkelijk is voor jongens die zich eigenlijk steeds vervelen, maar liever samen zijn, zodat ze tenminste de nieuwe dingen die ze ontdekken over de wereld, samen kunnen delen.”

Azaire zei: “Nou, u mag best met ons mee,” en hij stak het stukje kalfsvlees in zijn mond.

“Dat is heel vriendelijk van u, maar ik vind dat ik me al te veel heb opgedrongen bij uw gezinsuitstapjes.”

“Je móet komen,” zei Lisette. “Ze serveren beroemde ‘Engelse Thee’ in Thiepval.”

“We hoeven het nu niet te beslissen,” zei Isabelle. “Wilt u nog wat kalfsvlees, monsieur?”

Ze was trots op hem. Hij sprak de taal uitstekend, hij was beleefd op een elegante manier, en nu had hij hun zelfs iets over zichzelf verteld. Ze wilde eer met hem inleggen, met hem pronken, en meegenieten van de goedkeuring die hem ten deel zou vallen. Ze voelde een zeker verdriet toen ze bedacht hoe ver ze daarvan verwijderd was. Azaire was de man die ze had gekozen, haar trots, de man in wiens roem ze gedwongen was te leven. Ze vroeg zich af hoe lang ze de onwaarachtigheid van haar positie kon handhaven. Misschien was wat zij en Stephen nu probeerden te doen, de ontkenning van de waarheid op een dergelijke schaal, eigenlijk onmogelijk. Hoewel het drama van zulk gehuichel haar afschrikte, wond het haar ook op doordat het zo heerlijk was, en doordat ze wist dat het een gezamenlijk waagstuk was.

Ze hadden de rode kamer om vijf uur ‘s middags verlaten, en daarna hadden ze geen woord gewisseld. Ze kon op geen enkele manier nagaan wat er sindsdien door zijn hoofd was gegaan. Misschien had hij al spijt van wat er was gebeurd; misschien had hij gedaan wat hij wilde, en was voor hem de kous daarmee af.

Voor haar waren er, in de ijlkoorts van vreugde en vrees, nog praktische dingen waarmee ze zich moest bezighouden. Ze had zich moeten aankleden en het gescheurde voorpand van haar blouse verbergen toen ze de rode kamer verliet. Ze had de lakens en de sprei van het bed moeten halen en die ongezien naar de wasruimte moeten brengen. Ze had de kamer een paar maal moeten controleren op tekenen van overspel.

In haar eigen badkamer had ze zich uitgekleed. Men wist dat ze altijd tweemaal per dag een bad nam, en vaak ook om die tijd, maar de blouse was niet te repareren en zou in het geheim weggegooid moeten worden. Haar dijen waren kleverig op de plaats waar het zaad, dat ze zo diep in zich geplant had gevoeld, later was weggelekt. Het had vlekken gemaakt op het ivoorkleurige zijden broekje dat haar moeder voor haar had gekocht op de rue de Rivoli in Parijs als onderdeel van haar uitzet. Toen ze zich in het bad waste, waren er nog meer sporen van hem tussen haar benen, en achteraf schuurde ze het email zorgvuldig schoon. Het grootste probleem bleef het beddengoed. Marguérite was heel precies met het linnengoed en wist in welke kamer dat verschoond moest worden, en wanneer, ook al werd het werk zelf meestal door madame Bonnet gedaan. Misschien zou ze een van hen tweeën in vertrouwen moeten nemen. Ze besloot Marguérite de volgende middag vrij te geven en de lakens zelf te wassen en te strijken, en ze weer op het bed te leggen voordat iemand in de rode kamer was geweest. De rode sprei zou ze weggooien, ze zou zeggen dat ze daar plotseling genoeg van had gekregen. Dat was het soort impulsief gedrag dat haar echtgenoot ergerde, maar dat hij typerend voor haar vond. Ze voelde geen weerzin voor de vlekken en de fysieke tekenen van hun middag samen, zelfs niet voor de druppeltjes van haar eigen bloed die ze had gezien. Ze had van Jeanne geleerd dat ze zich niet moest schamen, en in dat gemeenschappelijke teken zag ze de getuige van een intimiteit die haar hart ontroerde.

Marguérite ging de voordeur opendoen voor de Bérards. Het leek Azaire beter de avond voort te zetten in de zitkamer, of zelfs in een van de kleine kamers op de benedenverdieping waar hij Marguérite wel eens koffie en ijs en gebak liet serveren. Bérard deed echter hoffelijk, op zijn zwaarwichtige manier.

“Laat ons dit alleraardigste familietafereeltje niet verstoren, Azaire. Als ik mijn gewicht nu eens plaats op deze stoel hier. Als de kleine Grégoire zo vriendelijk zou willen zijn…Precies, en dan kan madame Bérard links van me zitten.”

“Maar het zou toch gemakkelijker zijn als…”

“En dan hebben we niet het gevoel dat we storen. Tante Elise wilde alleen met ons mee op voorwaarde dat we alleen als buren even bij jullie langsgingen, niet als gasten die een speciale ontvangst verwachtten.”

Bérard ging zitten in de stoel die was vrijgemaakt door Lisette, die van haar stiefmoeder toestemming had gekregen Grégoire naar bed te brengen. Lisette kuste haar vader even op zijn wang en huppelde de kamer uit. Hoewel ze tevreden was geweest met de volwassen rol die ze die ochtend had gespeeld, waren er momenten dat het nog steeds aangenaam was een kind te zijn.

Stephen benijdde haar. Hij had gemakkelijk de beide echtparen kunnen verlaten,- misschien zouden zij dat zelfs liever hebben gezien. Maar zolang hij naar Isabelle kon kijken wilde hij blijven. Hij ergerde zich eigenlijk niet aan de onwaarachtigheid van hun positie; hij was vol vertrouwen dat door hetgeen tussen hen was voorgevallen alles onherroepelijk veranderd was, en dat de sociale omstandigheden zich te zijner tijd zouden aanpassen aan deze nieuwe werkelijkheid.

“En, madame, hebt u uw onzichtbare pianist nog gehoord, met zijn onvergetelijke melodie?” Bérard ondersteunde zijn zware hoofd, met die dikke grijze haardos en rode wangen, met zijn rechterhand, met zijn elleboog op de tafel leunend, en keek op naar Isabelle. Het was geen serieus bedoelde vraag; hij was alleen de instrumenten aan het stemmen.

“Nee, ik ben niet meer langs dat huis gekomen sinds we elkaar het laatst hebben gesproken.”

“Aha, u wilt die melodie bewaren als een kostbare kleine herinnering. Ik begrijp het. U hebt dus een andere route gekozen voor uw middagwandeling.”

“Nee. Ik heb vanmiddag zitten lezen.”

Bérard glimlachte. “Een romannetje zeker. Hoe charmant. Zelf lees ik alleen historische werken. Maar vertelt u eens waar het over ging.”

“Het ging over een jongeman van bescheiden afkomst in de provincie die naar Parijs gaat om schrijver te worden en verkeerde omgang krijgt.”

Stephen was ontzet, zo ongegeneerd als Isabelle sprak. Hij keek naar haar terwijl ze aan het woord was en vroeg zich af of hij had kunnen zien dat ze loog. Haar optreden was volstrekt onveranderd. Ooit zou ze misschien tegen hem liegen, zonder dat hij het door had. Misschien beschikten alle vrouwen over zo’n vermogen tot overleving.

Van het onderwerp van Isabelles boek ging het gesprek over op de vraag of families die in de provincie woonden even belangrijk konden zijn als families die in Parijs woonden.

“Kent u de familie Laurendeau?” vroeg Azaire.

“O ja,” zei madame Bérard levendig, “die hebben we een aantal keren ontmoet.”

“Maar ik,” zei Bérard gewichtig, “beschouw ze niet als vrienden. Ik heb hen niet bij ons thuis uitgenodigd en ik zal ze ook niet bezoeken.”

Bérards afwijzing van de familie Laurendeau had een mysterieuze, maar nobele reden, zo liet hij doorschemeren. Maar hoe voorzichtig zijn vrienden ook informeerden, hij weigerde de delicate redenen van zijn standpunt prijs te geven.

“Ik geloof niet dat die ooit in Parijs hebben gewoond,” zei Azaire.

“Parijs!” zei tante Elise, die opeens opkeek. “Dat is niet meer dan een groot modehuis, die stad. Dat is het enige verschil tussen Parijs en de provincie-de mensen daar kopen elke week nieuwe kleren. Net een stelletje pauwen!”

Azaire formuleerde zijn eigen gedachten over de betekenis van familie. “Ik heb monsieur Laurendeau nooit ontmoet, maar ik heb gehoord dat hij een heel gedistingeerd man is. Het verwondert me dat je niet voortgebouwd hebt op die kennismaking, Bérard.”

Bérard klemde zijn lippen opeen en bewoog zijn wijsvinger heen en weer voor zijn mond, om aan te geven dat hij niets zou zeggen.

“Papa is geen snob,” zei madame Bérard.

Isabelle was steeds zwijgzamer geworden. Ze wilde dat Stephen haar een blik zou toewerpen, of door zijn houding tegenover haar zou aangeven dat alles in orde was. Jeanne had eens gezegd dat mannen anders waren dan vrouwen, dat mannen, als ze eenmaal een vrouw hadden bezeten, deden alsof er niets was gebeurd en alleen maar op zoek gingen naar een volgende. Dat kon Isabelle niet van Stephen geloven, niet na wat hij had gezegd en met haar had gedaan in de rode kamer. Maar hoe kon ze dat weten, als hij haar geen enkel teken gaf, geen hartelijke glimlach? Eerst was zijn zelfbeheersing geruststellend geweest; nu begon die haar zorgen te baren.

In opdracht van Azaire lieten ze hun koffiekopjes staan en gingen ze naar een andere kamer voor het geplande spelletje kaart.

Isabelle zocht geruststelling in Stephens blik in de veilige onrust van de verhuizing. Hij keek naar haar, alleen niet naar haar gezicht. Toen ze van haar stoel opstond, met die kenmerkend zedige beweging, voelde ze zijn ogen rusten op haar middel en heupen. Even voelde ze zich weer naakt. Ze herinnerde zich hoe ze zich aan hem had vertoond in haar heftige ontembaarheid die middag, en hoe pervers juist dat toen had geleken. Opeens werd ze, rijkelijk laat, overvallen door schaamte en schuldgevoel, toen ze voelde hoe zijn ogen door haar kleren heen drongen, en ze begon over haar hele lichaam te blozen. Haar buik en borsten werden rood onder haar japon toen het bloed haar huid geselde in protest tegen haar zedeloosheid. Het kwam omhoog via haar hals naar haar gezicht en oren, alsof het haar openlijk berispte om haar meest particuliere handelingen. Het klaagde aan in de brandende blos van haar huid; het riep om aandacht. Isabelles ogen traanden van de hitte van dat blozende bloed, en ze viel zwaar op haar stoel neer.

“Wat heb je?” vroeg Azaire ongeduldig. “Je ziet er zo verhit uit.”

Isabelle leunde voorover op de tafel en bedekte haar gezicht met haar handen. “Ik voel me niet goed. Het is hier zo warm.”

Madame Bérard sloeg een arm om haar schouders.

“Het is ongetwijfeld een probleem met de bloedsomloop,” zei Bérard. “Dat is niets bijzonders, het komt heel veel voor.”

Naarmate het bloed zich terugtrok onder haar japon voelde Isabelle zich beter. De kleur in haar gezicht bleef, hoewel het bloed niet meer zo bonsde in haar aderen.

“Ik geloof dat ik naar bed ga, als u het niet erg vindt,” zei ze.

“Ik stuur Marguérite naar boven,” zei Azaire.

Stephen kreeg geen kans haar onder vier ogen te spreken, dus wenste hij haar alleen beleefd goedenacht, toen madame Bérard haar onder aan de trap bij de elleboog pakte en haar een paar treden omhoog hielp alvorens zich weer bij de anderen te voegen.

“Een probleem met de bloedsomloop,” zei Bérard terwijl hij met zijn plompe vingers de kaarten schudde. “Een probleem met de bloedsomloop. Dat is het. Meer niet.” Hij keek naar Azaire, en zijn linkerooglid gleed over het oog, en bleef zo lang op zijn plaats dat de gesprongen adertjes onder de huid en de kleine wrat te zien waren voordat het weer vlot werd teruggetrokken naar waar het thuishoorde, onder de schedel.

Azaire reageerde met een flauwe glimlach toen hij zijn kaarten oppakte. Madame Bérard, die in haar handtas zocht naar haar bril, zag niets van deze vertrouwelijke uitwisseling tussen de mannen. Tante Elise had zich met een boek teruggetrokken in de hoek van de kamer.

Boven kleedde Isabelle zich snel uit, en vervolgens gleed ze onder de dekens. Ze trok haar knieën op naar haar buik, zoals ze gedaan had toen ze een klein meisje was in haar ouderlijk huis en hoorde hoe de wind floot vanaf de omringende velden van Normandië en de houten luiken losrukte en zuchtte in de ruimte onder het dak. Ze bereidde zich voor op slapen door haar geest te vervullen van het geruststellende beeld van vrede en zekerheid waarop ze altijd had vertrouwd; dat was een geïdealiseerde versie van haar ouderlijk huis in een ietwat overdreven pastorale omgeving, waar het sensuele effect van zon en bloemen elke analyse of beslissing overbodig maakte.

Toen ze zich bijna had overgegeven aan dat visioen, hoorde ze een zacht kloppen-eerst leek het deel uit te maken van die droom, maar vervolgens schakelde het van de ene wereld over op de andere en kon ze het identificeren als een zacht, maar dringend kloppen op haar deur.

“Kom binnen,” zei ze, terwijl haar stem wankel teruggleed naar wakker-zijn.

De deur ging langzaam open, en Stephen verscheen in het vage licht van de overloop.

“Wat doe je nou?”

“Ik hield het beneden niet meer uit.” Hij bracht zijn vinger naar zijn lippen en fluisterde: “Ik moest zien hoe je het maakt.”

Ze glimlachte bezorgd. “Je moet weggaan.”

Hij keek de kamer rond. Er waren foto’s van haar zusters, haar haarbor-stels, een vergulde spiegel op de toilettaf el, haar kleren die over een stoel lagen.

Hij leunde over haar bed en voelde hoe zijn hand wegzonk in de dikke laag dekens onder de gestikte sprei. Een zoete geur steeg op uit het bed. Hij kuste haar op de mond en streek over haar haar voordat hij wegging.

Isabelle huiverde toen hij vertrok, ze was bang voor het geluid dat zijn voetstappen zouden maken in de galmende gang. Stephen liep geruisloos—althans voor zijn eigen oren-naar de hoofdgang van de eerste verdieping, en ging toen weer naar beneden, om verder te kaarten.

De volgende ochtend ging Stephen de stad in. Azaire had gezegd dat hij nog maar een paar dagen moest wegblijven van de fabriek, maar het kostte hem moeite rustig in huis te blijven terwijl Lisette, Marguérite en diverse andere bezoekers of huispersoneel voorkwamen dat Isabelle alleen was, of bereid tot een gesprek.

Hij zag zijn leven als een woud vol verwarring met twee of drie duidelijke paden om zich op te concentreren. Op grond van hun richting kon hij zich herinneren en vooruitzien, met iets dat aan helderheid grensde. Hoewel de paden tamelijk recht waren, en voor hem goed zichtbaar, voelden ze ook aan als littekens in het struikgewas, en hij voelde geen verlangen om ze aan anderen te laten zien. Voor Isabelle voelde hij grote dankbaarheid en bewondering; in de drang van zijn emoties voor haar zat een zekere neiging tot onthulling, een natuurlijke beweging in de richting van vertrouwen. Hij was niet bang voor een dergelijke naaktheid, maar het vooruitzicht wekte geen genoegen.

Hij stond achter in de koude kathedraal, met zijn gezicht naar de koor-banken en het venster aan de oostzijde. Het was daar zo stil dat hij kon denken. Hij hoorde een bezem op de stenen vloer, een schoonmaakster die aan het werk was aan de zijkant van het schip, en af en toe het klappen van de kleine toegangsdeur die in de hoofdpoort was aangebracht, en waardoor van tijd tot tijd bezoekers binnenkwamen. Een handjevol mensen zat in het midden van de kerk te bidden. Een middeleeuwse bisschop werd in het Latijn herdacht op een steen onder zijn voeten, zonder dat zijn naam was uitgewist door stappen van eeuwen. Stephen voelde medelijden met de zorgen die de dringende gebeden van de verspreide gelovigen hadden veroorzaakt, al was hij ook lichtelijk jaloers op hun geloof. Het kille, afwijzende gebouw bood weinig troost; het was een grootschalig memento mori. Het beperkte succes van de kathedraal bestond uit haar vermogen waardigheid door te geven door middel van steen en lapi-daire inscripties over een alledaagse gebeurtenis als de dood. Via herdenking deed ze of het moment van licht tussen twee eeuwigheden van duisternis, gered en buiten de tijd geconserveerd kon worden, hoewel de gebogen hoofden van de biddende gelovigen slechts getuigden van onderwerping.

Zoveel doden, dacht hij, slechts wachtend op een andere oogwenk voordat deze generatie zich bij hen zou voegen. Het verschil tussen leven en sterven was niet kwalitatief, het was slechts een kwestie van tijd.

Hij ging op een stoel zitten, met zijn gezicht in zijn handen. Hij kreeg een visioen van een gruwelijke opeenstapeling van doden. Dat kwam voort uit de indruk die de kerk op hem gemaakt had, maar het had een eigen helderheid: eindeloze rijen doden, de diepe, rottende aarde die was uitgegraven om hen te bergen, terwijl de inspanningen van de levenden, met al hun ondernemingen en oorlogen en grote bouwwerken, niet méér waren dan een wiekslag tegen het gewicht van de tijd.

Hij liet zich op zijn knieën zakken op een knielkussen, met zijn hoofd roerloos in zijn handen. Hij zei instinctief een gebed, zonder te weten wat hij deed. Red me van die dood. Red Isabelle. Red ons allemaal. Red mij.

Hij kwam te laat terug om te kunnen lunchen met Isabelle en Lisette, die elk op hun eigen manier teleurgesteld reageerden. Hij liep door het koele, stille huis, in de hoop hun stemmen op te vangen. Ten slotte hoorde hij voetstappen, en toen hij zich omdraaide zag hij Marguérite die de keuken binnenging.

“Heb je madame Azaire gezien?”

“Nee monsieur. Niet sinds de lunch. Misschien is ze in de tuin.”

“En Lisette?”

“Die is geloof ik de stad in.”

Stephen begon alle kamers beneden te inspecteren. Ze moest toch hebben geweten dat hij zou terugkomen. Ze kon niet zijn uitgegaan zonder een boodschap achter te laten.

Hij draaide de deurknop om van een deur die naar een kleine studeerkamer leidde. Daar zat Isabelle, lezend in een boek. Ze legde het neer en stond op toen hij binnenkwam.

Hij liep naar haar toe, niet zeker of hij haar mocht aanraken. Zij legde haar hand op de zijne.

“Ik was in de kathedraal. Ik heb de tijd vergeten.”

Ze keek hem in zijn gezicht. “Voel je je goed? Is alles in orde?”

Hij kuste haar, en zij drukte zich tegen hem aan. Hij merkte dat zijn handen meteen onder haar kleren begonnen te zoeken.

Haar ogen keken in de zijne. Ze waren wijdopen en vragend, dringend, stralend. Vrijwel onmiddellijk sloot ze ze weer, onder het slaken van een opgewonden zucht.

Ze leunden tegen de wand van de kamer en hij liet zijn hand door de achtersluiting van haar rok glijden. Hij voelde het satijn onder zijn vingers, toen een zachte, ronde zwelling daaronder. Hij voelde haar vingers op de voorkant van zijn broek.

“We moeten hiermee ophouden.” Hij trok zich terug.

“Ja. Lisette is de deur uit.” Isabelle was ademloos. “Maar Marguérite is thuis.”

“Derode kamer?”

“Ja. Ga jij eerst weg, ga naar boven, naar je eigen kamer. Geef me tien minuten voordat je naar beneden komt.”

“Goed,” zei hij. “Laat me je een afscheidskus geven.”

Hij kuste haar innig, en zij begon weer te zuchten en wreef zich tegen zijn lichaam. “Alsjeblieft,” zei ze, “alsjeblieft.”

Hij wist niet of ze bedoelde dat hij moest ophouden, of juist doorgaan. Hij had haar rokken opgelicht terwijl ze met haar rug tegen de wand stond, en nu bevonden zijn vingers zich tussen haar benen. “Kom bij me,” fluisterde ze, en hij voelde haar hete adem in zijn oor. “Kom in me, nu.” Hij verwijderde haar onhandig rukkende vingers van zijn broek en maakte zich vrij. Zijn schouder bevond zich naast het gepolitoerde hout van een boekenkast met glazen deuren. Achter Isabelles hoofd was een ingelijst schilderij van bloemen in een terracotta vaas. Hij moest haar een stukje optillen, hij sloeg zijn handen om haar achterste, totdat ze op hem gleed en haar benen om zijn middel sloeg, zodat hij zich niet kon bewegen doordat hij haar gewicht moest torsen. De bloemen bewogen aan hun haakje doordat haar schouder ertegen duwde.

Ze opende haar ogen weer en glimlachte naar hem. “Ik hou van je.” Ze overdekte zijn gezicht met zoenen, terwijl ze zijn lichaam gevangen hield met haar gewicht. Toen zette ze haar voeten weer op de grond en trok ze hem zachtjes uit zich. Zijn vlees was stijf opgezwollen. Ze liet haar hand op en neer gaan tot hij begon te hijgen en door zijn knieën zakte, en hij spoot op de vloer, en toen tegen haar japon, voordat ze de laatste drie, vier spasmen in haar mond kon nemen. Dat leek ze instinctief te doen, bijna uit een gevoel voor ordelijkheid, niet als iets waarvan ze ooit had gehoord, of iets dat ze eerder had gedaan.

“De rode kamer,” zei ze. “Over tien minuten.”

Haar kleren waren weer op hun plaats gevallen. Ze leek zich niet bewust van de vlek op de voorkant van haar japon. Stephen keek haar na toen ze de kamer uit liep-ze liep als steeds met een zekere ingetogen wieging onder haar rok. Hij voelde zich onbeholpen, half ontkleed; het was of ze hem had behandeld als een schooljongen, hem gehoond had, hoewel hij dat geen onaangenaam gevoel vond. Hij trok zijn broek en overhemd weer recht en veegde de vloer schoon met zijn zakdoek.

Hij ging even in de tuin wandelen, om te proberen wat af te koelen; daarna ging hij, volgens instructie, naar zijn eigen kamer. Hij keek hoe de grote wijzer voortkroop op zijn zakhorloge. Als hij er drie minuten voor de tuin bij optelde, hoefde hij dat maar zeven minuten uit te houden. Toen het tijd was, trok hij zijn schoenen uit en sloop hij geruisloos naar de eerste verdieping. Door de hoofdgang naar een smalle zijgang, dan doorlopen, onder een boogje door…Hij wist de weg.

Binnen wachtte Isabelle op hem. Ze droeg een kamerjas met een oosters patroon in groen en rood.

Ze zei: “Ik was zo bang.”

Hij kwam naast haar zitten op het afgehaalde bed. “Hoe bedoel je?”

Ze nam zijn hand tussen de hare. “Toen je gisteravond niet naar me wilde kijken, was ik bang dat je je bedacht had.”

“Over jou?”

“Ia.”

Hij voelde zich gestimuleerd door Isabelles bezorgdheid. Het kwam hem nog steeds onwaarschijnlijk voor dat ze echt zozeer naar hem verlangde.

Hij nam haar haar met al die tinten in zijn handen. Ook hij voelde dankbaarheid. “Na alles wat we hebben gezegd en gedaan. Hoe kon je nog twijfelen?”

“Je wilde niet naar me kijken. Ik was zo bang.”

“Wat had ik kunnen zeggen? Ik zou ons verraden hebben.”

“Je moet glimlachen, of knikken. Je moet iets doen. Beloof me dat.” Ze was zijn gezicht gaan kussen. “We zullen een geheim teken bedenken. Wil je me dat beloven?”

“Ja, dat beloof ik.”

Hij liet toe dat ze hem ontkleedde, hij bleef passief staan terwijl zij zijn kleren uittrok en over de stoel hing. Hij doorstond de ontbloting van zijn heftige opwinding en zij deed of ze niets zag.

“Nu is het mijn beurt,” zei hij, maar hij hoefde alleen de zijden kamerjas uit te trekken, toen zag hij de schoonheid van Isabelles huid. Hij legde zijn wang tegen haar blanke boezem en kuste haar keel, waar hij die blos van inspanning had gezien toen ze in de tuin aan het werk was. De huid was jong en fris en bijna wit, met een patroon van kleine vlekjes en sproeten dat hij met het puntje van zijn tong probeerde te proeven. Toen legde hij haar zachtjes neer op het bed en begroef zijn gezicht in haar geurige haardos, die hij over zijn eigen hoofd trok. Vervolgens liet hij haar weer staan, terwijl hij langzaam haar lichaam verkende met zijn handen en tong. Hij liet zijn vingers slechts even tussen haar benen glijden, en voelde hoe ze verstarde. Ten slotte, toen hij haar huid overal had aangeraakt, keerde hij haar om en liet hij haar vooroverbuigen naar het bed; toen duwde hij haar enkels iets verder uiteen door met zijn voet te drukken.

Nadat ze de liefde hadden bedreven, vielen ze in slaap, Isabelle onder een deken met haar arm over Stephen heen, hij zonder dek, voorover, schuin over de matras. Zij had nog geen tijd gehad om de lakens te wassen en het bed schoon op te maken.

Toen hij wakker werd, legde hij zijn hoofd meteen op haar uitgespreide haar, en hij ademde de geur van haar huid in, op de plaats waar zijn gezicht rustte tegen haar hals en de zachte onderzijde van haar kin. Ze glimlachte toen ze zijn huid voelde en opende haar ogen.

Hij zei: “Ik was ervan overtuigd, toen ik de trap afkwam, dat ik deze kamer niet meer kon vinden. Ik dacht dat ze weg zou zijn.”

“Die zal nooit weggaan. Die is altijd hier.”

“Isabelle. Vertel me. Je man. Op een avond hoorde ik geluiden uit je kamer alsof hij je…pijn deed.”

Isabelle ging overeind zitten en trok een deken over zich heen. Ze knikte. “Soms raakt hij…gefrustreerd.”

“Hoe bedoel je?”

Haar ogen schoten vol tranen. “We wilden kinderen krijgen. Er leek niets te gebeuren. Ik was elke maand bang…je snapt wel.”

Hij knikte.

“Het bloed was een verwijt. Hij zei dat het aan mij lag. Ik probeerde hem voor me in te nemen, maar ik wist niet hoe ik dat moest doen. Hij was heel bruusk, hij was niet wreed tegen me, maar hij wilde het alleen maar haastig afwerken, opdat ik zwanger werd. Het was anders dan met jou.”

Isabelle maakte opeens een verlegen indruk. Praten over wat ze hadden gedaan leek gênanter dan de daad zelf.

Ze vervolgde: “Ten slotte is hij aan zichzelf gaan twijfelen, denk ik. In het begin was hij er zo van overtuigd dat het niet aan hem kon liggen, omdat hij al twee kinderen had. Later was hij daar niet meer zo zeker van. Hij leek jaloers op me omdat ik jong was. “Ach, jij bent zo gezond,” zei hij dan. “Je bent nog maar een kind.” Zulk soort dingen. Ik kon er niets tegen doen. Ik ging altijd met hem naar bed, al genoot ik er niet van. Ik heb nooit kritiek op hem gehad. Hij leek een zekere weerzin voor zichzelf te ontwikkelen. Daardoor praatte hij sarcastisch tegen me. Misschien heb je dat wel gemerkt. Hij begon almaar kritiek op me te hebben als er anderen bij waren. Ik denk dat hij zich om de een of andere reden schuldig voelde dat hij met me getrouwd was.”

“Schuldig?”

“Misschien tegenover zijn eerste vrouw, of misschien omdat hij het gevoel had dat hij onder valse voorwendsels met me getrouwd was.”

“Omdat hij je had weggenomen van iemand van jouw eigen leeftijd?”

Isabelle knikte, maar zei niets.

“En toen?”

“Ten slotte werd het zo erg dat hij niet meer met me kon slapen. Hij zei dat ik hem castreerde. Natuurlijk ging hij zich daardoor alleen maar erger voelen. Dus probeerde hij zich op te winden door…vreemde dingen te doen.”

“Wat dan?”

“Anders…anders dan de dingen die jij en ik…” Isabelle zweeg in verwarring.

“Sloeg hij je?”

“Ja. Eerst deed hij dat om zichzelf op te winden. Ik weet niet hoe zoiets had kunnen helpen. Later uit frustratie en schaamte, denk ik. Maar als ik bezwaar maakte, zei hij dat dat bij de liefde hoorde en dat ik me eraan moest onderwerpen als ik een goede echtgenote wilde zijn en kinderen krijgen.”

“Slaat hij je erg hard?”

“Nee, niet erg hard. Hij geeft me een draai om mijn oren, en slaat op mijn rug. Soms neemt hij daarvoor een pantoffel en dan doet hij of ik een kind ben. Eén keer wilde hij me met een stok slaan, maar toen heb ik hem tegengehouden.”

“En heeft hij je pijn gedaan?”

“Nee. Ik heb wel eens een blauwe plek gehad, of een rode striem. De pijn vind ik niet erg. Ik lijd onder de vernedering. Hij geeft me het gevoel dat ik een dier ben. En ik heb medelijden met hem omdat hij zich vernedert. Hij is zo boos en zo beschaamd.”

“Hoe lang is het geleden dat jullie samen geslapen hebben?” Stephen voelde voor het eerst hoe zijn medeleven werd vertroebeld door een vlaag van jaloers eigenbelang.

“Bijna een jaar. Het is absurd dat hij nog steeds doet alsof hij daarvoor naar mijn kamer komt. We weten allebei dat hij nu alleen nog komt om me te slaan, of om me pijn te doen. Maar we doen alsof.”

Stephen was niet verbaasd over wat Isabelle hem had verteld, al voelde hij woede bij de gedachte dat Azaire haar pijn deed.

“Je moet hem tegenhouden. Je moet hier een eind aan maken. Je moet tegen hem zeggen dat hij niet meer naar je kamer komt.”

“Maar ik ben bang voor wat hij dan zou doen, of zeggen. Hij zou iedereen vertellen dat ik een slechte echtgenote ben, dat ik niet met hem naar bed wil. Ik geloof dat hij onder zijn vrienden dergelijke praatjes al aan het rondstrooien is.”

Stephen dacht aan Bérards stiekeme blikken. Hij pakte Isabelles hand en kuste die, en toen hield hij haar hand tegen zijn gezicht. “Ik zal voor je zorgen,” zei hij.

“Lieve jongen,” zei ze. “Je bent zo vreemd.”

“Vreemd?”

“Zo ernstig, zo…ver weg. En de dingen die je me laat doen.”

“Laat ik je dingen doen?”

“Nee, dat bedoel ik niet. Ik bedoel, ik doe dingen uit mezelf, maar alleen om jou. Ik weet niet of die dingen goed zijn, of ze wel…mogen.”

“Zoals daarstraks, beneden?”

“Ja. Ik weet, natuurlijk weet ik het, dat ik ontrouw ben, maar de dingen zelf. Die heb ik nooit eerder gedaan. Ik weet niet of ze normaal zijn, of andere mensen ook zoiets doen. Vertel het me.”

“Ik weet het niet,” zei Stephen.

“Je móet het weten. Jij bent een man, jij hebt andere vrouwen gekend. Mijn zuster Jeanne heeft me verteld over de liefdedaad, maar dat is alles wat ik weet. Jij moet er meer van begrijpen.”

Stephen voelde zich ongemakkelijk. “Ik heb maar twee of drie andere vrouwen gekend. Met hen was het heel anders. Ik geloof dat wat wij doen, zichzelf verklaart.”

“Dat begrijp ik niet.”

“Ik ook niet. Maar ik weet wél dat jij je niet hoeft te schamen.”

Isabelle knikte, al bleek uit haar gezicht dat ze niet tevreden was met Stephens antwoord.

“En doe je dat?” vroeg hij. “Voel je je schuldig?”

Isabelle schudde van nee. “Ik zou me misschien schuldig moeten voelen. Maar dat is niet zo.”

“En maak je je daar zorgen over? Maak je je zorgen dat je iets kwijt bent, het vermogen om je te schamen, dat je het contact hebt verloren met de waarden van je opvoeding, waarvan je verwacht had dat ze je een schuldgevoel zouden bezorgen?”

Isabelle zei: “Nee. Ik heb het gevoel dat wat ik gedaan heb, dat wat wij doen, op de een of andere manier juist is, al is het met zekerheid niet de manier van de katholieke kerk.”

“En geloof je dat er andere manieren van juist en onjuist bestaan?”

Isabelle zette een verbaasd gezicht, maar haar gedachten waren helder. “Ik geloof dat die er wel móeten zijn. Ik ken die manieren niet. Ik weet niet of ze ooit verklaard kunnen worden. Ze staan in elk geval niet in boeken beschreven. Maar ik ben al te ver gegaan. Ik kan niet meer terug.”

Stephen sloeg zijn armen om haar heen en trok haar tegen zich aan. Hij ging achterover liggen met haar hoofd op zijn borst. Hij voelde hoe haar lichaam verslapte toen haar spieren zich in slaap ontspanden. Hij hoorde duiven in de tuin. Hij voelde hoe zijn hart tegen haar schouder klopte. Een lichte geur van rozen rees op van haar nek. Hij legde zijn hand op haar ribben. Zijn zenuwen waren gekalmeerd in de sensuele verzadiging van het moment, die gedachten onmogelijk maakte. Hij sloot zijn ogen. Hij viel in slaap, vredig.

8

René Azaire had geen vermoeden van wat zich in zijn huis afspeelde. Hij had zijn gevoelens voor Isabelle laten overheersen door woede en frustratie om zijn fysieke impotentie, en door wat hij vervolgens had ervaren als een emotioneel soort machteloosheid jegens haar. Hij had haar niet lief, maar wilde wél dat zij meelevender op hem reageerde. Hij voelde aan dat ze medelijden met hem had, en dat maakte hem nog bozer; als ze hem niet kon liefhebben, dan moest ze op zijn minst bang voor hem zijn. Zijn gevoelens werden in wezen, zoals Isabelle al had geraden, bepaald door schuldgevoel. Hij herinnerde zich met hoeveel vreugde hij als eerste man was binnengedrongen in dat lichaam dat zo veel jonger was dan het zijne, en de ontegenzeglijke opwinding die hij voelde toen zij een kreet van pijn slaakte. Hij herinnerde zich de verwonderde blik in haar ogen wanneer ze naar hem opkeek. Hij kon voelen dat zij, meer dan zijn eerste vrouw, in staat was te reageren op de geslachtsdaad, maar toen hij die verwarde uitdrukking op haar gezicht zag, wenste hij liever die te onderdrukken dan haar met geduld voor zich te winnen. Destijds was Isabelle, al was ze volgens haar vader te eigenzinnig, nog zo dociel en onschuldig geweest dat ze zich had kunnen laten overreden door een man die consideratie en liefde aan den dag legde, maar dergelijke gevoelens mocht ze van Azaire niet verwachten. Haar emotionele en fysieke honger was gewekt, maar bleef vervolgens in de lucht hangen doordat haar echtgenoot zijn energie wijdde aan een langdurige, nodeloze strijd met zijn eigen tekortkomingen.

Bovendien had hij geen reden om Stephen te wantrouwen. De Engelsman wist kennelijk, voor iemand van zijn leeftijd, heel wat van het textielbedrijf af, en hij kon goed omgaan met Meyraux en de arbeiders. Hij was niet echt op Stephen gesteld; als hij zich had afgevraagd waarom, zou hij hebben gezegd dat de jongeman koel leek, afstandelijk. Hoewel die eigenschappen zich bij Stephen anders uitten, waren het in werkelijkheid de kwaliteiten waaraan Azaire een hekel had bij zichzelf. Stephen leek trouwens te teruggetrokken, te onafhankelijk, voor het type man dat achter vrouwen aan zou zitten. In de verbeelding van Azaire verrieden dergelijke mannen zich altijd met hun flirterige praatjes; ze waren altijd knap, en veel geestiger dan hij, en zouden op een overduidelijke en verleidelijke manier vrouwen charmeren. Bérard bijvoorbeeld was vast en zeker een rokkenjager geweest toen hij jong was, dacht hij. Stephen was kalm en beleefd, en niet bedreigend, en hoewel hij oud leek voor zijn leeftijd, was hij toch nog een jongen. Zijn Engelse kostuum stond hem goed, en hij had een flinke kop met haar, maar hij was niet wat Azaire een mooie jongen zou hebben genoemd. Hij was een logé, een paying guest, en hij mocht wel wat meer aandacht van Azaire vragen dan bijvoorbeeld Marguérite, maar was niet volledig lid van het gezin.

Azaire had het trouwens toch te druk met zijn fabriek. Tussen het geratel van de machines en de ergernis van papierwerk en beslissingen dacht hij zelden aan thuis of aan zijn kinderen, of aan Isabelle.

Een week na de vechtpartij zei hij tegen Stephen dat hij nu wel weer kon komen werken, al moest hij maar wegblijven bij eventueel door Mey-raux te organiseren vergaderingen. Het gevaar van een staking leek te zijn afgenomen; de kleine Lucien, zo zag Azaire met genoegen, was niet in staat hartstochten bij zijn arbeiders te wekken. Azaire was verbaasd toen Stephen zei dat hij nog een paar dagen wilde wachten; hij had gedacht dat hij zich zou vervelen, thuis met alleen Isabelle en Lisette, maar hij stemde ermee in de terugkeer naar de fabriek uit te stellen tot het begin van de volgende week.

Stephens telegram naar Londen was tot in bijzonderheden beantwoord in een brief van zijn werkgever. Hij moest blijven tot het eind van de maand, maar dan werd er van hem verwacht dat hij schriftelijke rapporten inleverde in Leadenhall Street. Stephen had het gevoel dat hij al geboft had met die drie extra weken en stuurde een geruststellend telegram terug. Hij vertelde Isabelle op welke datum hij moest vertrekken; dat was voor zijn gevoel nog zo ver weg dat hij zich geen zorgen maakte, en de dagen waren zo vol van gebeurtenissen dat zijn leven van dag tot dag leek te veranderen.

Het weekend bracht de hengelexpeditie naar de Ancre. De Bérards konden niet mee omdat tante Elise ziek was geworden, dus vertrokken de Azaires alleen, met Marguérite en Stephen, naar het station voor de reis naar Albert.

Het station had een groot voorplein met kinderhoofdjes en in het midden een glazen boog die bekroond werd door een spitse klokkentoren. Men zei dat het een voorafschaduwing was van het werk van Haussmann in Parijs. Terwijl de rest van Amiens bewust de hoofdstad imiteerde, was men er trots op dat het station een voorbeeld was geweest. Koetsjes met paarden wachtten in een rij aan de rechterzijde van de enorme glazen entree, en een rij handkarren stond geparkeerd onder twee gaslantaarns op het plaveisel. Links van de ingang was een aangelegd parkje met drie ovale gazonnetjes die onder schuine hoeken ten opzichte van elkaar lagen en zodoende het evenwichtige uitzicht dat passagiers vanaf de straat had moeten begroeten, deerlijk verstoorden.

De stationshal was druk met gezinnen die kaartjes kochten voor uitstapjes naar buiten. Karren met rammelende wielen werden over het perron geduwd door venters die wijn te koop aanboden, en broden gevuld met kaas of worst. Tegen de tijd dat de Azaires arriveerden, waren de vensters van het grote restaurant al beslagen van de damp van de keuken waar de soep voor de lunch werd gekookt. De geur van waterkers en zuring was net even te herkennen wanneer de klapdeuren opengingen en men de kelners met hun zwarte vesten en lange witte schorten kon zien—die brachten dienbladen met koffie en cognac naar tafeltjes voorin en schreeuwden hun bestellingen door naar de bar. Aan het uiteinde dat het verst van de keuken verwijderd was, stond een hoge kassa waaraan een grijze dame met een kroontjespen zorgvuldige notities maakte in een grootboek.

Twee locomotieven stonden te hijgen op de glimmende rails, en de kolenwagens daarachter waren volgeladen. Het zwart van de steenkool en de besmeurde gezichten van machinist en stoker getuigden van inge-nieursarbeid en industriële inspanningen die spoorlijnen hadden aangelegd ten westen van Parijs en naar het noorden, naar de kust; dat stond in contrast met de glimmende zijkanten van de geverfde wagons en de kleurige kleding-van plaatselijke stoffen-van de vrouwen en kinderen die zich op de perrons verdrongen in pastelkleurige japonnen met bontgekleurde parasolletjes. Grégoire moest worden weggehaald uit zijn extatische bewondering voor de exprestrein naar Parijs, hij moest mee naar het perron waar het treintje van de zijlijn naar Albert en Bapaume wachtte.

Gezeten op het warme pluche van de banken in de wagons zagen ze het centrum van de stad langzaam achter zich verdwijnen. De torenspits van de kathedraal kwam even in zicht toen het treintje rechtsaf sloeg naar Longueau, waar het over de wissels ratelde voordat het zijn koers naar het noorden vond en sneller begon te rijden, zodat het sissen van de stoom geleidelijk werd vervangen door het repeterende geluid van de wielen op de rails.

Lisette zat met de handen in de schoot naast haar stiefmoeder in het midden van de ene bank, met Grégoire aan haar andere kant, terwijl Azai-re, geflankeerd door Stephen en Marguérite, tegenover hen zat.

“En jij gaat dus de grootste vis vangen?” zei ze tegen Stephen, met haar hoofd naar één kant.

“Dat denk ik niet. Ik denk dat je daarvoor over speciale plaatselijke kennis moet beschikken. Franse vissen zijn slimmer dan Engelse.”

Lisette giechelde.

“Het doet er immers niet toe hoe groot de vis is. Het gaat om de sport.”

“Ik ga de grootste vangen,” zei Grégoire. “Wacht maar af.”

“Ik wil wedden dat je geen vis kan vangen die groter is dan die van Stephen,” zei Lisette.

“Van wie?” zei Azaire.

“Je bedoelt monsieur Wraysford, Lisette,” zei Isabelle stijf, en haar stem bleef enigszins haken aan haar eigen huichelachtigheid.

Lisette keek met kalme, vragende ogen naar haar stiefmoeder. “Bedoel ik dat? O ja, ik neem aan van wel.”

Isabelle voelde hoe haar hart fluisterde en klopte. Ze durfde Stephen niet aan te kijken, maar zelfs als ze had gekeken, zou ze zijn ogen niet hebben gevonden, want zodra zijn naam gevallen was, had hij verondersteld dat daardoor gêne zou ontstaan, en hij had zijn ogen op het landschap gevestigd-groen laagland, omlijst door de rechthoekige raampjes van de trein.

Azaire noch Grégoire ging verder in op Lisettes vergissing, en Isabelle begon aan een haastig en indringend kruisverhoor van Marguérite over de vraag of ze extra kleren had meegenomen voor het geval de kinderen in de rivier wilden zwemmen.

“Maar goed,” zei Lisette tegen Grégoire, “niemand zou iets willen eten wat jij had gevangen, nietwaar Ste…, monsieur?”

“Wat? Waarom niet? Ik neem aan dat je goed kan vissen, nietwaar Grégoire? Dat is een mooie hengel die je daar hebt.”

Lisette keek nijdig naar haar broertje dat Stephens aandacht gestolen leek te hebben, en zei de rest van de reis geen woord meer.

Een tweede trein voerde hen van Albert langs de rivier de Ancre, voorbij de dorpjes Mesnil en Hamel naar het station van Beaumont. De zon verscheen van achter wolkenbanken hoog boven een beboste heuvel en bescheen het groene rivierdal. Er waren een paar weilanden tussen de spoorlijn en het water, en wat terreinen met ruig gras. Ze zochten hun weg over een droog pad en door een poortje in het hek dat zo’n twintig meter van de rivier vandaan lag. Ze zagen andere hengelaars aan de overkant, eenzame mannen en een paar jongens, gezeten op krukjes of in sommige gevallen met hun voeten in het water. De Ancre was af en toe niet breder dan een flinke steenworp, maar op andere plaatsen breed en zo dreigend dat alleen een goed zwemmer zou overwegen daar over te steken. In de brede gedeelten leek nauwelijks enige beweging te zijn in het wateroppervlak, dat klotste langs de oevers vol riet en rottend hout dat in het onkruid was blijven haken; in de smallere stukken was het water soms wit waar een kleine stroming door het oppervlak heen brak.

Azaire installeerde zich op een canvas krukje en stak zijn pijp op. Hij was teleurgesteld dat de Bérards niet hadden kunnen meekomen,- de conversatie was nooit aangenamer dan wanneer Bérard er was om het beste uit hem te halen. Tegenwoordig had hij niet veel tegen Isabelle te zeggen, en de kinderen vond hij saai. Hij deed aas aan zijn hengel en wierp het snoer zorgvuldig in het water. Bérard of geen Bérard, het was geen gekke manier om een zomerdag door te brengen, aan een rivier in een mooie landelijke omgeving, met roeken in de bomen en vredig gewelfde heuvels overal om hem heen.

Stephen hielp Grégoire aas aan zijn nieuwe hengel te doen en ging toen zelf tegen een boom zitten. Lisette stond naar hem te kijken, terwijl Isabelle en Marguérite een plaid uitspreidden in de schaduw.

Tegen de tijd dat het één uur was, had niemand iets gevangen. Het wateroppervlak was niet verstoord door vissen van elke aard ook, hoewel ze een kleine jongen, een eindje verderop aan de overkant, konden zien wiens zelfgemaakte dobber nauwelijks het water had geraakt voordat hij zijn snoer weer inhaalde met een flitsend, zwaar dier aan het uiteinde. Ze liepen terug naar het station en huurden een ponywagen naar het dorp Auchonvillers, dat door Bérard was aanbevolen wegens een heel redelijk restaurant. Hij was er zelf nooit geweest, maar had gehoord dat het daar in de buurt goed bekendstond.

Azaire trok zijn das recht voordat hij naar binnen ging. Isabelle liet haar blik over de kinderen glijden om te controleren of ze er netjes uitzagen. Auchonvillers was een saai dorpje, bestaande uit één hoofdstraat en wat karrensporen en achterstraatjes, die voor het merendeel leidden naar boerderijen of schuren. Het restaurant was eigenlijk meer een café, hoewel de eetkamer vol zat met gezinnen die de lunch gebruikten.

Ze moesten bij de ingang wachten tot een jonge vrouw hun een tafel aanwees. Eindelijk konden ze gaan zitten, en Isabelle glimlachte bemoedigend naar Grégoire, die bokkig was geworden van de honger.

“De mensen lijken tenminste behoorlijk gekleed,” zei Azaire, toen hij de zaal rondkeek.

Marguérite was nerveus nu ze samen met haar werkgevers moest eten en kon niet kiezen wat ze wilde eten toen de dienster terugkwam. Ze vroeg Isabelle iets voor haar uit te zoeken. Azaire schonk wijn in voor zichzelf en, na humeurig aandringen door Lisette, ook voor haar.

Stephen keek over de tafel naar Isabelle. Zes dagen daarvoor was ze madame Azaire geweest, het verre, gerespecteerde object van zijn hartstocht. Nu was ze op hem geënt, in den vleze en in hun gevoelens. Hij keek naar het hoge boordje van haar japon met de dofrode steen aan de hals, het keurig opgestoken haar en de ogen die heen en weer gingen tussen de leden van haar gezin, maar altijd in het centrum dat puntje licht behielden dat voor hem zo duidelijk leek te spreken over haar verborgen leven, dat hij soms versteld stond dat andere mensen niet met één blik haar ontrouw konden onderscheiden. Hij keek hoe ze praatte tegen Grégoire, of Marguérite geruststelde, en hij had alleen met haar willen zijn, niet om met haar te slapen, maar om te praten met een waarachtiger versie van haar. Toen het volgens hem veilig was, zocht hij haar ogen met de zijne en knikte hij bevestigend, zo onopvallend dat alleen Isabelle het had kunnen zien, en hij zag hoe haar gelaatsuitdrukking een moment verzachtte.

Op dat moment wist Stephen dat hij niet naar Engeland zou terugkeren. De mogelijkheid had bestaan, zo gaf hij nu toe, dat hetgeen ze in de rode kamer hadden gedaan, zijn gevoelens voor Isabelle had ontladen of verlicht. Maar het was hem duidelijk geworden dat het geen nauw omschreven honger was, die uitgeput of bevredigd kon worden. Zijn begeerte splitste zich en breidde zich uit en veranderde van vorm en drong door in gedachten en gevoelens die ver verwijderd waren van de lichamelijke daad. Zijn verlangen was voor hem belangrijker geworden dan het handhaven van zijn inkomen of loopbaan of zijn verplichtingen tegenover zijn werkgevers. Hij werd nu overmeesterd door dat gevoel; hij kon niet rusten voordat hij wist waar het eindigde. Bijna even beslissend als zijn tederheid tegenover Isabelle was een overweldigende nieuwsgierigheid.

Hoewel Stephen een helder verstand bezat en nooit problemen had gehad met de uitvoering van taken die hem waren opgedragen door leraren of werkgevers, had hij niet de gewoonte van de analyse ontwikkeld. Zijn zelfvertrouwen werd niet ingetoomd door zelfinzicht; hij volgde zijn instincten, en vertrouwde daarbij op een zekere reflex van omzichtigheid. Toen hij naar Isabelle keek, begreep hij ook dat zijn gevoelens voor haar heel zeldzaam waren, en daarom was hij gedwongen ze te volgen.

Een stevige, naar metaal smakende forel werd gevolgd door een waterige stoofschotel die ze slechts met behulp van brood konden opeten. Isa-belle, die haar best deed Grégoire zijn bord leeg te laten eten, maakte een kalme indruk wanneer ze van tijd tot tijd aandacht voor haar disgenoten had. Stephen nam aan dat de opzettelijke vernietiging van de grondslag van haar rol in het gezin haar in staat stelde die rol ogenschijnlijk weer zo tevreden op zich te nemen. Geen sarcasme van haar echtgenoot, geen suggestieve opmerking van Lisette of zinloze boze bui van Grégoire kon haar charmante evenwicht nog verstoren.

Na de lunch gingen ze terug naar de rivier. Azaire ging weer op zijn krukje zitten, en Grégoire liep naar een kleine boomstam die hij aan de waterkant had gevonden. Stephen wandelde langs de oever in de richting van Beaucourt. De weidse hemel boven het golvende boerenland was nu helder en vervuld van het geluid van leeuweriken, dat hem deed rillen van afkeer. Hij ging tegen een boom zitten en begon zonder verder nadenken aas te bevestigen aan de hengel die Azaire hem had geleend. Hij voelde een hand die lichtjes zijn schouder aanraakte, en een andere over zijn ogen. Hij schrok, maar ontspande zich toen hij voelde hoe zacht die aanrakingen waren. Hij legde zijn eigen hand op de vingers op zijn schouder en streelde ze. Ze waren slank en vrouwelijk. Hij greep die hand vast en draaide zich om. Het was Lisette. Ze slaakte een triomfantelijk kreetje.

“Je dacht niet dat ik het was, is het wel?”

Stephen wist dat zijn ogen al verraden hadden hoe verrast hij was, dus zei hij alleen: “Ik had je niet horen aankomen.”

“Je had iemand anders verwacht, hè?” Lisette had een kokette, maar vastberaden uitdrukking op haar gezicht.

“Ik verwachtte helemaal niemand.”

Lisette liep om hem heen, met haar handen op haar rug. Ze droeg een witte jurk, en haar haar was opgebonden met een roze lint.

“Zie je, monsieur Stephen, ik weet alles van jou en mijn stiefmoeder.”

“Hoe bedoel je?”

Lisette lachte. Stephen herinnerde zich de wijn die zij bij de lunch had gedronken. Ze sprak nu zachter en zei met omfloerste stem: “Mijn liefste Isabelle,” toen zuchtte ze en hijgde, als van verlangen of begeerte, voordat ze weer begon te lachen.

Stephen schudde zijn hoofd en glimlachte in geveinsd onbegrip.

“Die dag, na de lunch, was ik de tuin ingegaan, en daar ben ik op een bank in slaap gevallen. Toen ik wakker werd, liep ik terug naar huis. Ik was nog een beetje duizelig toen ik daar kwam, dus ging ik op het terras zitten, en toen hoorde ik geluiden uit een open raam boven. Het waren heel zachte geluiden, maar zó grappig.” Lisette begon weer te lachen. “En die avond na het eten hoorde ik iemand o zo voorzichtig door de gang naar haar kamer sluipen, en toen weer heel zachtjes naar beneden.”

Ze keek Stephen aan met haar hoofd schuin. “En?” zei ze.

“En wat?”

“Wat heb je daarop te zeggen?”

“Ik geloof dat je een krachtige fantasie hebt.”

“Ja, dat klopt. Ik heb me alle dingen voorgesteld die jullie deden, en ik geloof dat ik ze ook wel zou willen proberen.”

Stephen lachte, oprecht geamuseerd.

“Dat bedoel ik niet als grap. Je wilt toch niet dat mijn vader te weten komt wat ik gehoord heb.”

“Je bent nog een kind,” zei Stephen, en hij voelde dat hij begon te zweten.

“Nee, ik ben geen kind meer. Ik ben bijna zeventien. Ik ben meer van jouw leeftijd dan zij.”

“Mag je Isabelle?”

Lisette keek hem verbijsterd aan. “Nee. Ik bedoel ja, vroeger wel.”

“Ze is vriendelijk voor je geweest.”

Lisette knikte.

“Denk daar dan eens aan,” zei Stephen.

“Dat zal ik doen. Maar je had me niet moeten verleiden.”

“Wat had ik niet moeten doen?”

“Toen je me dat houten beeldje gaf, dacht ik…Weet je, je bent écht van de goede leeftijd voor mij. Waarom zou ik niet naar jou verlangd hebben?”

Stephen begon te begrijpen dat ze geen kind was dat gewoon lastig deed, maar iemand met gekwetste gevoelens. Er zat iets van waarheid in de dingen die ze zei.

“Het spijt me van dat beeldje,” zei hij. “Jij zat toevallig naast me. Als het Grégoire was geweest, had ik het aan hém gegeven. Ik bedoelde er niets mee. En trouwens, later heb ik er ook een voor Grégoire gemaakt.”

“Dus het betekende helemaal niets?”

“Ik vrees van niet.”

Lisette greep zijn arm vast met haar handen. “Stephen, ik ben geen kind, al behandelen ze me als zodanig. Ik ben een vrouw-of bijna een vrouw. Mijn lichaam is dat van een vrouw, niet van een kind.”

Hij knikte. Hij dacht dat hij haar zou kunnen kalmeren als hij rustig bleef. “Ik begrijp het. Het is moeilijk voor je, vooral omdat je geen moeder hebt.”

“Wat weet jij van mijn moeder af?”

“Niet boos worden, Lisette. Ik heb ook geen moeder, én geen vader. Ik weet het echt, ik begrijp het heus.”

“Goed dan. Misschien is dat zo. Maar ik meende wat ik zei. Ik wil dat je die dingen ook bij mij doet.”

“Dat is onmogelijk, Lisette. Dat moet je begrijpen. Wees eerlijk tegen mij. Wees eerlijk tegen jezelf.”

“Ben ik soms niet knap genoeg? Ben ik minder knap dan zij?”

Hij keek haar aan. Ze bloosde van de wijn en van verwarring, en ze was aantrekkelijk. Ze had diepliggende bruine ogen met lange wimpers, dik haar en een slank middel.

“Ja, je bent knap.”

“Raak me dan aan, raak me net zo aan als je haar aanraakt.”

Ze bleef zijn arm met beide handen vasthouden. Hij begreep hoezeer ze onder de invloed van de wijn was,- haar ogen konden zich niet goed concentreren toen ze naar hem opkeek.

Ze greep zijn hand en wreef daarmee tussen haar borsten. Tegen wil en dank voelde Stephen de reflex van begeerte.

“Lisette,” zei hij, “doe niet zo mal. Je ouders zitten even voorbij de bocht van de rivier. Ik zal niet toestaan dat jij me uitdaagt of jezelf vernedert. Wat ik wél wil doen, dat is je een zoen geven als je dat wilt, heel gauw even, als je belooft dat je weggaat en hier nooit meer iets over zegt.”

Ze zei: “Nee.”

“Hoe bedoel je, ‘nee’?”

“Ik bedoel dat je me moet aanraken.”

Ze pakte zijn hand weer en wreef daarmee over haar borsten, en toen bracht ze de hand naar haar middel. Het perverse van de situatie begon hem op te winden, en hij trok zijn hand niet onmiddellijk terug toen zij die onder haar opgelichte rok bracht, boven aan haar dij. Vervolgens liet ze zijn hand in haar broekje glijden, waar hij zachte haartjes voelde, en vochtig vlees.

Toen trok hij zijn hand weg, omdat hij de neiging had daar te blijven, en hij wist: als hij dat deed, zou dat het begin zijn van iets dat veel erger en hopelozer was dan waaraan hij al was begonnen.

Lisette was verstard toen hij haar aanraakte; ze leek ontnuchterd en geschrokken. Ze begon op te staan, maar hij greep haar pols.

Hij keek haar streng aan en zei: “Nu begrijp je het. Je moet nooit als eerste aan zoiets beginnen. En je mag nooit, maar dan ook nooit, een woord zeggen van wat je daarstraks zei, niet tegen je vader, en ook niet tegen anderen.”

Lisette knikte. “Nee. Ik beloof het. Nu wil ik weg. Ik wil naar huis.”

De Engelse thee in Thiepval was ze vergeten.

9

Nogmaals een week leidden Isabelle en Stephen hun vreemde leven in het huis aan de boulevard du Cange, waar ze het dagelijkse ritueel van normaal gedrag afwerkten, hoewel hun gedachten elders waren. Beiden merkten ze, met bewondering en enig wantrouwen, hoe gemakkelijk de ander kon doen alsof.

Stephen merkte dat hun haastige en clandestiene paringen voor hem belangrijker werden door het element van vrees. Ze bedreven de liefde waar ze maar konden: in de rode kamer, in tijdelijk verlaten zitkamers, op het gras achter in de tuin. De beperkte tijd die ze hadden nam alle remmingen weg.

Hij nam niet de tijd om na te denken. Zijn geest verkeerde in verwarring door zijn hartstocht. Hij was in staat tot nog slechts één verlangen of gedachte: dat het zo verder mocht gaan. Door die gedachte werd zijn kalme optreden in het publiek gedicteerd.

Isabelle was verbijsterd over de kracht van het fysieke leven dat plotseling in haar was begonnen, en vond hun snelle, gevaarlijke contacten even opwindend. Maar ze miste de intimiteit van de gesprekken die ze in het begin in de rode kamer hadden gevoerd; die vond zij even teder en intiem als elke fysieke aanraking die ze tot dusver hadden ontdekt.

Op een dag, na gefluisterd overleg in de gang, slaagde Stephen erin eerder terug te komen van de fabriek, toen Isabelle Marguérite en Lisette die middag had weggestuurd.

Ze zat al op hem te wachten in de rode kamer. Achteraf, toen hij in de kussens geleund zat, staarde hij naar het schilderij van een middeleeuwse ridder boven de schoorsteenmantel. In de haard lag alles klaar, keurig gehakt brandhout en kolen. Tegen de andere wand stond een grote hoerenkast waarin ongebruikte gordijnen, plaids, winterjassen waren opgeslagen, diverse vazen, klokken en dozen waarvoor in huis geen plaats was. Het hout van het raamkozijn was kaal en ongeverfd. Een paar witte cle-matisbloemen tikten in een lichte bries tegen de ruit.

Dit was de eerste gelegenheid die Stephen sinds hun uitstapje naar de rivier had gehad om Isabelle te vertellen over Lisette. In het onbekommerde vertrouwen van zijn hartstocht vertelde hij haar alles, want hij verwachtte dat ze zijn oprechtheid hoger zou aanslaan dan enig lager gevoel van onbehagen.

Isabelle leek nieuwsgierig te reageren. “Ik snap niet waar ze van dat soort dingen gehoord kan hebben.”

“Ik neem aan dat ze ouder is dan we dachten. Had jij dergelijke gevoelens niet toen je zo oud was?”

Isabelle schudde van nee. “Jeanne had me verteld wat er ooit zou gebeuren, maar ik voelde geen begeerte, niet zoals jij van Lisette vertelt.”

“Ik denk dat ze lijdt onder het feit dat ze haar moeder heeft verloren. Ze vraagt om aandacht.”

“Was ze opgewonden? Was ze…Ik weet niet hoe ik dat moet vragen.”

“Je bedoelt of ze klaar was om met een man te slapen?”

“Ia.”

“Ja, ze zou klaar zijn als vrouw, in haar lichaam, maar ze zou vrijwel zeker de verkeerde man kiezen.”

“Jou.”

“Of erger.”

Isabelle schudde haar hoofd. “Arme Lisette.”

Ze keek naar hem. Ze zei: “Voelde je verlangen om het…met haar?”

“Nee. Even was er een reflex, iets dierlijks. Maar nee, ik wil het alleen met jou doen.”

“Ik geloof je niet.” Isabelle lachte.

Stephen glimlachte naar haar. “Je plaagt me, Isabelle.”

“Ja, natuurlijk.” Ze liet haar hand over zijn buik glijden. “Je bent heel slecht,” fluisterde ze in zijn oor.

Soms had Stephen het gevoel dat zijn lichaam slechts een instrument voor krachten buiten hem was; het had niet het juiste gevoel voor vermoeidheid of proportie. Hij dacht aan Lisette toen hij weer op Isabelle ging liggen. Hij geloofde dat Isabelle zijn verhaal over Lisettes onbezonnenheid op een perverse manier prikkelend had gevonden.

Later zei hij: “Ik maak me zorgen dat ze het aan je man vertelt.”

Isabelle, die haar zelfbeheersing had hervonden, zei: “Ik maak me meer zorgen dat ik verplicht ben hier te blijven en voor haar te zorgen.”

“Blijven?”

“Ja. In plaats van…”

“In plaats van met me meekomen naar Engeland?”

Isabelle, eindelijk geconfronteerd met die gedachte, knikte zwijgend.

Stephen voelde een stille vreugde; hoewel hij de woorden had uitgesproken, was de gedachte van haar afkomstig.

“Maar dat ga je wél doen,” zei hij. “Je gaat weg bij je echtgenoot die je slaat, en je gaat mee met de man die je liefheeft. Lisette is jouw kind niet. Je hebt al veel voor haar gedaan, je hebt haar geholpen. Maar uiteindelijk moet je je eigen leven leiden. Je krijgt maar één kans.”

Hij hoorde wel hoe hoogdravend dat klonk, maar verloochende zijn woorden niet. Hij wilde dat Isabelle onthield wat hij zei, zodat ze er rekening mee hield wanneer ze alleen was en een beslissing moest nemen.

“En wat zouden we dan in Engeland doen?” vroeg ze plagerig, nog niet bereid er echt over te denken.

Stephen ademde langzaam in. “Dat weet ik nog niet. We zouden ergens ver weg gaan wonen, niet in Londen. Ik zou ergens in een bedrijf gaan werken. We zouden kinderen krijgen.”

Dat leek een eind te maken aan Isabelles luchtigheid. “En Lisette en Grégoire…Die zouden opnieuw een moeder verliezen.”

“En als jij blijft, verlies je je leven.”

“Ik wil er niet over denken.”

“Maar dat moet. Het is de bedoeling dat ik volgende week terugga naar Londen. Je zou met me mee kunnen reizen. Of we zouden samen kunnen vertrekken, naar ergens in Frankrijk.”

“Of je zou kunnen blijven en hier in de stad werk zoeken. Dan kunnen we elkaar ontmoeten.”

“Dat gaat niet, Isabelle. Je wéét dat dat niet kan.”

“Ik moet me weer aankleden. Ik moet naar beneden, voor als Lisette thuiskomt.”

“Voordat je gaat, wil ik je iets vragen. Lucien Lebrun. Er was een gerucht dat jij en hij…”

“Lucien!” zei Isabelle lachend. “Die is aardig. Ik vind hem bewonderenswaardig, maar verder…”

“Neem me niet kwalijk. Ik had er niet naar moeten vragen. Het was alleen…ik maakte me zorgen.”

“Maak je geen zorgen. Je hoeft je nooit zorgen te maken. Jij bent de enige. En nu moet ik me echt aankleden.”

“Laat mij je dan aankleden.”

Hij haalde haar kleren van de stoel waar ze ze had neergelegd. “Steek je voet hierin, en die andere daar. Nu sta je op. En is dit het volgende? Hoe maak je dat vast? Laat me dat even rechttrekken. Je hijgt zo, lieveling. Heb ik je daar aangeraakt, hier, op deze plaats?”

Isabelle was half gekleed, half naakt. Ze stond daar, met Stephens hoofd in haar handen terwijl hij op zijn knieën voor haar lag.

Toen ze weer begon te zuchten, stond hij op en zei: “Je komt met me mee, nietwaar?”

Haar antwoord kwam sissend van tussen opeengeklemde tanden.

De voordeur sloeg toen Azaire door de gang liep met het avondblad in de hand.

“Isabelle!” riep hij. “De staking is voorbij. Morgen komen de ververs terug.”

Ze verscheen boven aan de trap. “Dat is goed nieuws.”

“En morgen zal Meyraux mijn nieuwe voorwaarden aannemelijk maken voor de arbeiders.”

“Dat doet me genoegen.”

Dat betekende tenminste dat Azaire goedgemutst zou zijn, dacht ze; hij zou haar niet achtervolgen met woorden of later naar haar kamer komen om zijn frustratie te koelen.

“En wanneer gaat u ons verlaten, monsieur?” vroeg Azaire bij het avondeten, terwijl hij wat wijn in Stephens glas schonk.

“Eind van de week, zoals we hadden afgesproken.”

“Mooi zo. Het is heel interessant geweest voor ons in de fabriek, zoals ik u vanochtend al zei. Ik hoop dat u hier een plezierige tijd hebt gehad.”

“Het was een vreugde om te logeren bij uw charmante gezin.”

Azaire zette een tevreden gezicht. In zijn ogen stond nu eens niet die gekwetste uitdrukking te lezen. Het vooruitzicht van een terugkeer naar de normale routine in alle aspecten van zijn leven stond hem kennelijk aan.

Isabelle zag hoe opgelucht hij was over Stephens aanstaand vertrek, maar kon niet begrijpen hoe hij zo opgewekt kon denken over de hervatting van zijn gebruikelijke leven. De manier waarop hij haar behandelde zou hij, met enige inspanning van zijn fantasie, kunnen zien als een pijnlijke en voorlopige overgang naar betere gevoelens, maar niet als een wenselijke gedraging die hij maar al te graag zou voortzetten. Ze was niet bang voor hem, maar zijn houding stemde haar somber. Winters vol eenzaamheid zag ze voor zich; als hij niet bereid was te veranderen, zou zij zich meer geïsoleerd voelen in zijn aanwezigheid dan wanneer ze alleen was.

Dan was er Stephen, een alternatief dat ze onmogelijk in alle rust kon overwegen. Er was een overmaat van gevaar in haar gevoelens en in de praktische details van wat ze konden doen. Ze had het idee dat ze de feilbaarheid van haar eigen oordeelsvermogen kon ontlopen door op het zijne af te gaan; hoewel hij jonger was, leek hij zeker te zijn van wat goed was.

Lisette was bedrukt geweest sinds het uitstapje naar de rivier; ze verlevendigde de avondmaaltijd niet meer met gepruil of ondeugende opmerkingen. Ze zocht Stephens blikken niet, hoewel hij probeerde de hare te vangen, om haar gerust te stellen. Ze zat zwijgend voor haar bord terwijl het tikken van de klok op de kleine dientafel met marmeren blad luider werd in de eetkamer.

“Ik heb toch zo’n vreemd verhaal gehoord,” zei Azaire opeens.

“Wat dan?” vroeg Isabelle.

“Ze zeiden dat tijdens het hoogtepunt van de staking iemand op bezoek ging bij de kleine Lucien om voedselpakketten te brengen die hij aan de gezinnen van de ververs moest doorgeven.”

“Ja, dat heb ik ook gehoord,” zei Stephen. “Een aantal sympathisanten in de stad heeft de stakers geholpen. Met name één man die anoniem wilde blijven. Dat hebben ze me in de fabriek verteld.”

“O nee, o nee,” zei Azaire. “Dit was geen man, het was een vrouw, die in vermomming naar het huis van die Lebrun wandelde.”

“De stakers hebben van veel kanten steun gekregen, neem ik aan.”

“Maar het bijzondere van die vrouw was dat ze de echtgenote was van een fabriekseigenaar.” Azaire zweeg even en keek de tafel rond. Geen van beide kinderen luisterde. Isabelle was verstard.

“En is dat niet hoogst eigenaardig?” zei Azaire terwijl hij zijn glas naar zijn mond bracht. “Ik kon mijn oren niet geloven.”

“Ik vind het niet zo eigenaardig,” zei Isabelle. “Die vrouw-dat was ik.”

Stephen keek haar niet-begrijpend aan. Azaire zette zijn wijnglas zwaar terug op de tafel.

“Maar lieve…”

“Ik heb voedsel gebracht omdat ze honger leden. Ik had er geen idee van of ze hoorden te staken of niet, maar ik had hun kinderen om brood zien bedelen, ik zag ze hollen achter karren die groenten naar de markt brachten. Ik had gezien hoe ze zochten in de vuilnisbakken in Saint Leu, en ik had medelijden met hen.”

Isabelles stem was verrassend kalm. Ze zei: “Ik zou het zó weer doen, of het nu om mensen ging die textiel maken, of schoenen, of wat dan ook.”

Azaire was verbleekt; zijn lippen hadden een bleekpaarse tint, alsof zelfs die dunne huid zijn bloed afwees.

“De kamer uit,” zei hij tegen Lisette. “En jij ook.”

Grégoire duwde zijn stoel luidruchtig achteruit over de houten vloer, en pakte nog gauw even een stukje kip van zijn bord.

Azaire stond op. “Ik had die geruchten niet serieus genomen. Ik geloofde ze niet, al werd jouw naam ermee verbonden, en ik neem aan dat ik je zo langzamerhand had moeten kennen. Maar hoe eigenzinnig en zelfzuchtig je ook bent, ik kon niet geloven dat je je ooit zo zou misdragen. Ook u, monsieur, kunt beter de kamer verlaten.”

“Nee. Laat hem blijven.”

“Waarom? Hij…”

“Laat hem blijven.”

Een zekere paniek gleed over Azaires gezicht. Hij probeerde iets te zeggen, maar slaagde daar niet in. Hij nam opnieuw een slok uit zijn glas. Zijn verbeelding leek te voorzien in mogelijkheden die schrikwekkender waren dan zijn eerdere beheerste en plagerige boosheid wilde toegeven.

Moeizaam probeerde hij de ergste vraag te stellen. Hij begon: “U…?” Hij keek naar Stephen, en toen weer neer op de tafel. Zijn moed schoot zichtbaar tekort. Hij worstelde met zichzelf, maar herwon zijn zelfbeheersing door weer net zo te spreken als daarvoor.

“Ik wilde niet geloven dat mijn vrouw me op die manier teleurgesteld kon hebben. De andere reden waarom ik die geruchten weigerde te geloven was dat men daarbij ook nog rondvertelde dat de dame in kwestie…” Hij gebaarde met zijn hand alsof hij die hinderlijke gedachte wilde wegwuiven. “…een zekere relatie met Lebrun had.”

“Niet met Lucien,” zei Isabelle.

Azaires gezicht leek ineen te zakken. Zijn stem had zo zielig verzocht om een totale weerlegging van het gerucht dat Isabelles gedeeltelijke ontkenning erger leek dan een bevestiging van wat hij had gevreesd.

Dat zag zij, en ze haastte zich een eind te maken aan zijn onzekerheid, al kon ze zijn ontzette reactie niet voorkomen. “Niet met Lucien. Met Stephen.”

Azaire keek op. “Met…hem?”

“Ja.” Stephen keek hem recht aan. “Met mij. Ik heb uw vrouw achtervolgd. Ik heb haar verleid. Mij moet u haten, niet haar.”

Hij wilde Isabelle zoveel mogelijk beschermen, hoewel hij verbaasd was over de positie waarin hij zich nu bevond: Isabelle had er gemakkelijk omheen kunnen draaien. Zijn trage hart klopte zwaar. Hij keek naar Azaire, wiens onderkaak verslapt was, zodat zijn mond openhing. Over zijn kin drupte wat wijn. Stephen leidde zijn ontzetting af uit het effect van de emotie op zijn gelaatsspieren. Hij voelde medelijden met hem. Om echter iets voor Isabelle en zichzelf te redden, verhardde hij zijn hart. Het was een daad van bijna fysieke wilskracht, waarmee hij het medelijden dwong uit zijn hart weg te trekken.

Isabelle was niet meer in staat koel op Azaire te reageren. De korte zinnetjes waarmee ze hem op de hoogte had gesteld van haar overspel, leken haar vastberadenheid te hebben uitgeput, en ze begon te huilen en zich te verontschuldigen voor wat ze had gedaan. Stephen luisterde zorgvuldig naar wat ze zei. Hij misgunde Azaire niet de excuses van zijn vrouw, maar wilde niet dat ze zich te ver terugtrok.

Azaire was niet in staat méér te zeggen dan: “Met hém? Hier?”

Isabelle zei: “Het spijt me…het spijt me zo, René. Het was niet tegen jou gericht. Ik werd door hartstocht voor Stephen overvallen. We hebben het niet gedaan om jou te kwetsen.”

“Deze…jongen, deze Engelse jongen? In mijn huis? Waar? In je bed?”

“Dat doet er niet toe, René. Het doet er niet toe waar het was.”

“Voor mij wel. Ik moet het weten. Hebben jullie…in welke kamer?”

“Goeie God,” zei Stephen.

Azaire zat zwijgend aan de tafel, zijn hand nog om de voet van zijn glas geklemd. Zijn mond viel opnieuw open, en hij kneep zijn ogen dicht in verbijstering, alsof hij in fel zonlicht tuurde.

“En je vader, monsieur Fourmentier, wat kan hij doen…? Wat zullen ze zeggen? Mijn God, mijn God.”

Isabelle keek naar Stephen, met angst in haar ogen. Stephen kon aan haar zien dat ze niet had gerekend op het effect van haar plotselinge eerlijkheid op haar echtgenoot. Die angst gold ongetwijfeld voor een deel het welzijn van Azaire, maar leek ook voor haar zelf te gelden: er was de mogelijkheid dat ze in deze crisis haar vastberadenheid kwijtraakte en een oudere gedragscode zou volgen, die haar zou dwingen zich opnieuw aan Azaires genade uit te leveren. Het gaf Stephen een ongemakkelijk gevoel, te kijken naar de verwoestingen die deze plotselinge, overhaaste storm had aangericht. Hij voelde dat hij Isabelle aan haar besluit moest houden, maar dat was onmogelijk als Azaire volledig instortte.

Die mompelde voor zich heen: “Kreng…Je vader heeft het me gezegd, maar ik wilde niet luisteren. In mijn eigen huis. En nu mijn kinderen. Wat moet er van hen worden? Kreng.”

“Luistert u eens.” Stephen liep snel om de tafel heen en greep hem bij zijn schouders. “Wat verwacht u van een vrouw die zo door u behandeld is? Had u verwacht dat ze zich voor uw genoegen zou vernederen, dat ze deemoedig aan uw tafel zou zitten, terwijl ze wist dat u haar later zou slaan?”

Azaire werd op slag jeugdiger. “Wat heb je hem verteld?”

“Het doet er niet toe wat ze me verteld heeft. Dit is een huis waar alles te horen is. Hoe kunt u daar zitten en haar uitschelden, na wat u haar hebt aangedaan? Wat hebt u gedaan?” En met die woorden duwde hij Azaire met kracht terug in zijn stoel.

Azaire leek zich te laten inspireren door Stephens woede. Hij stond op en zei: “U verlaat mijn huis binnen een uur. Als u een greintje verstand hebt, vertoont u zich nooit meer aan mij.”

“Ik zal uw huis zeker verlaten,” zei Stephen. “En dan neem ik uw vrouw mee. Isabelle?”

“Ik wil dit niet.” Isabelle schudde haar hoofd. De woorden kwamen uit haar mond, en waren heel zuiver, zonder bijgedachten of berekening. “Ik weet niet wat ik moet doen of hoe ik me nu moet gedragen. Ik zou op een heel eenvoudige manier gelukkig kunnen zijn, als elke vrouw met een eigen gezin, zonder deze vreselijke pijn die ik heb veroorzaakt. Ik weiger naar een van jullie beiden te luisteren. Waarom zou ik? Hoe weet ik dat jij van me houdt, Stephen? Hoe kan ik dat nagaan?” Haar stem kreeg de lage, zachte klank die Stephen had vernomen toen ze tegen hem sprak op zijn eerste avond in dit huis. In zijn oren was het een mooi geluid: smekend en kwetsbaar, maar met een zekere overtuiging van eigen gelijk. “En jij, René, waarom zou ik jou vertrouwen, als jij me zo weinig reden hebt gegeven om je zelfs maar te mogen?”

Beide mannen keken haar zwijgend aan. Stephen geloofde in de kracht van hun wederzijdse gevoelens en dacht dat ze zich daardoor zou laten overreden.

Isabelle zei: “Dit is geen situatie waarop ook maar iemand voorbereid kan zijn. Niets wat ik bij de godsdienstles heb geleerd, of van mijn familie of van mijn eigen gedachten, kan me hierbij helpen. Ik weiger door jou afgeschilderd te worden als een soort hoer, René. Ik ben een angstige vrouw, meer niet-geen overspelige, geen lichtekooi of wat dan ook. Ik ben precies dezelfde die ik altijd ben geweest, maar jij hebt nooit de moeite genomen uit te zoeken wie ik was.”

“Vergeef me, ik…”

“Ja, ik vergeef je. Ik vergeef al het onrecht dat je me hebt aangedaan, en ik vraag jou het onrecht te vergeven dat ik jou inderdaad heb aangedaan. Ik ga naar boven om te pakken.”

Ze verliet de kamer met ruisende rokken en een nauwelijks waarneembare geur van rozen.

“Als je met hem meegaat,” schreeuwde Azaire haar achterna, “dan ga je naar de hel!”

Stephen draaide zich om en liep de kamer uit-het kostte hem moeite het jubelen in zijn hart te onderdrukken.

Isabelle legde de ingelijste foto van Jeanne boven op de kleren die ze in haar koffer had gepakt. Ze dacht even na, en legde er toen de familiefoto bij, met haar ouders in hun zondagse kleren, met Mathilde, donker van haar en vrouwelijk, rechts van haar vader, met haarzelf, een klein, blond meisje links van haar moeder, en met Delphine, Jeanne en Béatrice achter hen. De foto was genomen in een park in Rouaan,- tussen de platanen op de achtergrond liep een nietsvermoedend paar over het grind. Op de voorgrond, aan de voeten van haar vader, zat het witte hondje van de familie Fourmentier.

Ze keek in het starende gezicht van haar vader, zijn ogen waren donker en afstandelijk boven de zware snor. Wat zou hij het moeilijk vinden te begrijpen wat zij nu deed, dacht ze. Wat had hij dat zelden geprobeerd.

Ze pakte twee japonnen in en de blouse die afgezet was met dat geruite band. Ze zou meer praktische kleren nodig hebben voor onderweg: een mantel, en wandelschoenen. Waarschijnlijk kon ze zich haar andere kleren laten toesturen wanneer ze waren aangekomen op de plaats waarheen ze vertrokken.

Isabelle dacht verder niet na. Ze wilde het huis uit, alleen met Stephen, voordat haar zekerheid haar in de steek liet en ze aan praktische details ging denken.

Ze hoorde voetstappen in de gang naar haar kamer, en toen ze zich omdraaide, zag ze Stephen in de deuropening. Ze holde op hem af en hij drukte haar tegen zijn borst.

“Je bent een fantastische vrouw,” zei hij.

“Wat moet ik tegen de kinderen zeggen?”

“Neem afscheid van hen. Zeg dat je zult schrijven.”

“Nee.” Isabelle deed een stap achteruit en schudde haar hoofd. Tranen drupten uit haar ogen. “Ik heb ze onrecht gedaan. Ik kan niet doen alsof dat niet zo is. Ik moet ze gewoon in de steek laten.”

“Geen af scheid?”

“Nee. Gauw, Stephen. We moeten gaan. Ik ben klaar om te vertrekken.”

“Wacht hier. Ik moet mijn papieren halen.”

Terwijl Stephen de trap naar zijn kamer op rende, hoorde hij een verdieping lager een vrouwenstem roepen en snikken. Toen sloeg er een deur dicht, en hij hoorde de stem van Grégoire vragen wat er aan de hand was. Hij deed haastig zijn paspoort, zijn schriften, werkverslagen, scheermes en een verschoning in een kleine leren tas. Toen hij op de overloop van de eerste verdieping kwam, zag hij Lisette die in haar nachtpon voor de deur van haar slaapkamer stond. Ze zag er bleek en ontzet uit.

“Wat gebeurt er?” vroeg ze. “Waarom schreeuwt iedereen zo?”

Stephen voelde een opwelling van medelijden voor het meisje. Hij wendde zich af zonder iets te zeggen en liep snel door naar Isabelles kamer. Zij had een mantel aangetrokken, en een groene hoed met een veer opgezet. Ze maakte een roerend jonge indruk.

“Alles in orde?” vroeg Stephen. “Zullen we gaan?”

Ze nam zijn hand tussen de hare en keek omhoog in zijn ernstig gezicht. Ze glimlachte en knikte terwijl ze haar koffer vastpakte.

Alle ruimten en onverwachte gangen onder het zware dak met zijn tegenstrijdige hoeken waren gevuld met stemmen en het geluid van voeten, zwaar, aarzelend, hollend of terugkerend. De keukendeur sloeg dicht en zwaaide een paar maal in zijn hengsels terwijl Marguérite en de kokkin heen en weer liepen naar de eetkamer, zogenaamd om af te ruimen, en dan luisterend in de gang bleven staan. Boven aan de trap verscheen Stephen met zijn arm om Isabelle, en hij voerde haar met zich mee, langs de geschrokken gezichten en de vragen.

“Naar de hel,” herhaalde Azaire vanuit de deuropening van de zitkamer.

Isabelle voelde Stephens hand achter in haar middel toen ze erlangs liepen. Op de drempel van het huis draaide ze zich om, en zag de bleke gestalte van Lisette in de bocht van de trap. Ze huiverde, en trok Stephen mee, het donker in.

Binnen in huis gaf Azaire de kinderen opdracht te wachten op de overloop terwijl hij naar Isabelles kamer ging. Hij trok de dekens van het bed weg en staarde naar de lakens. Hij liet zijn handen erover glijden. Ze waren schoon, gesteven, nauwelijks aangeraakt door het gewicht van zijn vrouws lichaam. Hij liep naar boven naar de kamer van zijn gast en rukte de deken weg. Het smalle bed was wanordelijker dan dat van Isabelle, alsof Stephen minder vast sliep, of misschien had het dienstmeisje er minder aandacht aan besteed, maar er waren geen sporen van overspel: de lakens waren schoon, en de richel van de vouw liep keurig over het midden.

Azaire ging terug naar de eerste verdieping en begon alle kamers te doorzoeken. Hij voelde een razend verlangen om de vuiligheid en schande te zien van wat zij hem hadden aangedaan. Hij wilde de tekenen van zijn vrouws verraad zien, de vlekken van haar ontaarding. Midden in zijn boosheid en vernedering voelde hij de terugkeer van een lage drang die hij in geen maanden had gehad.

Grégoire stond ontzet op de overloop terwijl zijn vader zijn bed inspecteerde. Lisette greep haar broers hand vast terwijl ze de ellendige emoties van de volwassenheid aanschouwden. Azaire hield de lakens van Mar-guérites bed tegen het licht, omdat hij dacht iets gezien te hebben, maar het was alleen bijenwas of koperpoets, van haar hand die ze niet goed had gewassen. Hij liet zijn vingers glijden over het linnen in de logeerkamers en legde zijn hoofd erop, diep inademend. Hij rook alleen de geur van kamfer.

Ten slotte stond hij verslagen en verhit onder de lamp boven aan de trap. De deuren naar alle kamers stonden open, en de bedden waren zinloos overhoopgehaald. Azaire haalde zwaar adem. In zijn haast en woede had hij niet aan de rode kamer gedacht. Hij was die smalle gang vergeten, met die kale houten vloer, die van de tuinkant van het huis naar de achtertrap liep. Sinds hij dit huis had gekocht, had hij geen reden gehad die kamer te bezoeken, hij had die kamer later zelfs nooit gezien zoals hij nu was, nadat de ongewenste eigendommen van de vroegere eigenaars waren verwijderd, en Isabelle de bescheiden inrichting had verzorgd. Het was een kamer die hij niet had teruggevonden, die, zoals Stephen al voor zichzelf had gevreesd, buiten bereik van de herinnering bleef.

Stephen zat tegenover Isabelle in de trein die naar het zuiden reed, in de richting van Soissons en Reims. Hij voelde de simpele vreugde van zijn overwinning, het feit dat hij de winnaar was gebleken, degene die Isabelle had weten te overreden, tegen de conventie en degelijke argumenten in, om aan deze moeilijke en gevaarlijke onderneming te beginnen. En hij voelde een dieper geluk dat hij in gezelschap was van deze vrouw die hij liefhad, het ontegenzeglijk bewijs, voor het eerst, dat ze aan hem toebehoorde. Isabelle glimlachte, en schudde toen met gesloten ogen ongelovig met haar hoofd. Toen ze haar ogen weer opendeed, zag hij er een berustende blik in.

“Wat zullen ze zeggen? Wat zal hij zeggen tegen Bérard en tegen zijn vrienden?” Haar stem klonk nieuwsgierig, maar niet bezorgd.

“Het is niet de eerste keer dat een vrouw haar echtgenoot verlaat.” Stephen had er geen idee van wat Azaire zou zeggen, maar hij had geen zin zich daarin te verdiepen. Hij vond het belangrijker dat hij en Isabelle zich op zichzelf concentreerden.

De trein was de laatste van die avond, dus hadden ze weinig keus gehad wat hun bestemming betrof. Op het station had Isabelle een sjaal om haar hoofd gedaan, uit vrees voor herkenning toen ze in de trein stapte. Terwijl de trein door het vlakke land naar het zuiden reed, ontspande ze zich; misschien zou ze geconfronteerd worden met jaren van spijt, maar het vooruitzicht van drama en nederlaag was verdwenen.

De trein stopte bij een vaag verlicht station, en ze keken uit het raampje naar een kruier die post uitlaadde en een kar vol dozen duwde naar een houten gebouwtje dat uitkwam op een leeg terrein voor vee. Het gezicht van de man was bleek in de duisternis. Achter hem was het ordelijke zwart van een straat die tegen een helling op leidde naar een stad waar hier en daar vaag een gele schijn zichtbaar was achter gordijnen en luiken.

De trein reed langzaam en luidruchtig het station uit en reed verder naar het zuiden, in de rustige nacht. De zomer was bijna voorbij, en er zat iets van kou in de lucht. In het oosten waren de bossen van de Ardennen, en daarachter de Rijn. Na een halte in Reims volgden ze de Marne door Joinville. Soms werd de sombere rivier beschenen door maanlicht wanneer de trein erlangs liep, alvorens weer zijn eigen koers te kiezen tussen dammen met hoge zijden die hem in het donker omsloten.

Terwijl ze naar het zuiden reden, kwam Isabelle naast Stephen zitten, met haar hoofd tegen hem geleund. De schommelende beweging van de trein maakte haar ogen zwaar; ze sliep terwijl de trein zijn uitgezette koers volgde, naar het zuiden, waar de Marne uitkwam in de Maas, die Sedan verbond met Verdun-een vlak, onbetwist deel van de laagten van haar geboorteland.

Ze droomde van bleke gezichten onder roze gekleurde lampen; Lisette in de bocht van de trap, haar bloedeloze gezicht in de rode gloed, een verdwaald kind, en anderen net als zij, gevangen in een of andere herhaalde kronkel van de tijd, waarvan het patroon werd afgedwongen door de ritmische beweging van de trein,- tal van witte gezichtjes met donkere ogen, ongelovig starend.

Ze logeerden in een hotel in het kuuroord Plombières. Het was een grijs gebouw met smeedijzeren balkonnetjes, en het was begroeid met een dikke laag klimop. Hun kamer was op de eerste verdieping; ze hadden uitzicht op een vochtige tuin met een vervallen prieeltje en een aantal hoog uitgegroeide ceders. Achter de muur aan het eind bevonden zich de baden, met water waarvan men beweerde dat het genezing bracht voor mensen met reumatiek, ademhalingsproblemen en bepaalde bloedziekten. Er waren een stuk of tien andere gasten in het hotel, voor het merendeel bejaarde echtparen die in de overdadige eetzaal zaten te eten. De eerste drie dagen verlieten Stephen en Isabelle nauwelijks hun kamer. Isabelle was moe van de reis, en van de opwinding van wat ze had gedaan. Ze sliep in het grote houten bed met zijn bootvormige uiteinden, en Stephen zat urenlang naast haar, hij las een boek, rookte een sigaret of stond op het balkon, uitkijkend over de vredige kleine badplaats.

Een verlegen dienstmeisje zette op etenstijd dienbladen voor hun deur neer en haastte zich dan weer terug door de gang. Op de derde dag ging Stephen in zijn eentje naar de eetzaal, waar hij ging zitten voor het raam dat uitzicht bood op het plein. De hoteleigenaar bracht hem een menu.

“Maakt madame uw echtgenote het goed?”

“Heel goed, dank u. Ze is alleen wat moe. Ik denk dat ze morgen ook naar beneden komt.”

Verscheidene gasten knikten naar Stephen terwijl ze aan hun tafeltjes plaatsnamen. Hij glimlachte terug en dronk van de fles wijn die hij had besteld. Een kelner bracht vis in een zware roomsaus. Stephen dronk opnieuw en gaf zich over aan de rustige sfeer van deze vreemde wereld: in geen jaren, zo dacht hij, was hier iets veranderd in de ordelijke sleur van het hotel, in de ijle lucht of het zware voedsel, gebaseerd op recepten uit de achttiende eeuw, of in de waarschijnlijk denkbeeldige eigenschappen van het water, in de keurige, beperkte levens die deze vermoedelijke kwaliteiten in stand hadden gehouden in het stadje.

Op de vierde dag waagde Isabelle zich met hem naar buiten voor een wandeling. Ze nam zijn arm als een sinds lang getrouwde vrouw terwijl ze de straten verkenden, een tijdlang zaten in een park waar vrijwel geen gras groeide, en ze dronken koffie op een plein tegenover de jongensschool.

Stephen was eindeloos nieuwsgierig. Hij vroeg Isabelle om een beschrijving van haar vroege levensjaren, tot in alle details; hij leek nooit moe te worden van verhalen over haar leven in Rouaan.

“Vertel nog eens over Jeanne.”

“Ik heb je alles verteld wat ik kan bedenken. Vertel jij me nu eens hoe je daar terecht was gekomen, in dat weeshuis.”

Stephen ademde langzaam uit. “Daar valt niet veel over te vertellen. Mijn vader werkte op het postkantoor in een vlak gebied in Engeland dat Lincolnshire heet. Mijn moeder werkte in een fabriek. Ze waren niet getrouwd, en toen ze zwanger werd, verdween hij. Ik heb hem nooit ontmoet. Op grond van wat ik later over hem heb gehoord, lijkt hij een heel gewone man te zijn geweest, iemand die nam wat hij kon vinden en daar liever niet voor betaalde.”

“Is dat volgens jou heel gewoon?”

“Zo leven de mensen nu eenmaal. Mijn vader was waarschijnlijk wel charmant, al was hij niet knap, niet zoals je je een verleider voorstelt. Hij was gewoon een man die van vrouwen hield, en ik denk dat ik wel halfbroers en -zusters in Engeland heb, al heb ik ze nooit ontmoet. Mijn moeder verliet die fabriek en ging weer bij haar ouders wonen, in een dorp. Haar vader was boerenarbeider. Mijn moeder kreeg ten slotte een betrekking als dienstmeisje in een landhuis. Net als Marguérite.”

Isabelle keek naar Stephens gezicht terwijl hij vertelde. Zijn stem leek emotieloos, hoewel zijn kaaklijn enigszins verstrakt was.

“Maar mijn moeder had ook niet zo’n sterk karakter. Toen ik klein was, wilde ik dat ze bewees dat ze niet van mijn vader afhankelijk was, zodat we hem verder konden vergeten. Maar toen werd ze opnieuw zwanger, van iemand die ook in dat huis werkte. Ze hield wel van me, maar zorgde nooit veel voor me. Ik ben grootgebracht door mijn grootvader, die me leerde hengelen en konijnen stropen. Ik was een echte boerenjongen. Hij leerde me ook stelen en vechten. Hij was nog redelijk jong, ergens in de vijftig, en kerngezond. Hij vond het volkomen juist dat werkende mannen hun inkomen aanvulden met alles wat ze konden vinden. Hij was bereid met zijn blote handen te vechten om geld, als er maar voldoende werd geboden, en hij stal in de grotere huizen in de omgeving. Voornamelijk voedsel, of gestroopte dieren.

Mijn moeder ging ervandoor met die man die ze in dat huis had ontmoet. Ik hoorde dat ze naar Schotland waren getrokken. Korte tijd later werd mijn grootvader gearresteerd wegens een klein vergrijp en naar de gevangenis gestuurd. Hij had zich onder meer verdedigd door te zeggen dat hij thuis moest blijven om voor mij te zorgen. De rechtbank beval mij naar een weeshuis in het stadje te sturen, aangezien hij ongeschikt was als mijn voogd. Ik had me heel gelukkig gevoeld met mijn ongeordende leventje, ik had bij mijn grootmoeder gewoond, en nu werd ik opeens in een soort kiel gestoken en moest ik vloeren en tafels schuren in dat enorme bakstenen gebouw. En naar school moesten we ook-daar was ik nooit eerder geweest.

Ik herinner me dingen van dat weeshuis die me bij zullen blijven tot ik doodga. De geur van de zeep die we gebruikten om de vloeren te reinigen, en het gevoel van dat uniform tegen mijn huid. Ik herinner me de grote zaal met een plafond dat zo hoog was dat het haast niet meer te zien was, en de lange tafels waaraan we aten. Ik was heel tevreden geweest bij mijn grootmoeder. Ik had nooit eerder zoveel mensen in één ruimte gezien, en ik had het gevoel dat we daardoor allemaal kleiner werden. Ik voelde paniek als we daar zaten, alsof we allemaal gereduceerd werden tot nummers, tot rijen naamloze mensen die geen waarde hadden in de ogen van een iemand anders.

Degenen die familie hadden, of mensen die ze konden bezoeken, mochten van tijd tot tijd het weeshuis uit. Ik bracht zo’n dag door bij mijn grootouders. Hij was intussen terug uit de gevangenis. Op een dag vocht ik met een jongen uit het dorp, en ik deed hem veel meer pijn dan ik wilde. Ik kan me niet herinneren wie begonnen was met vechten of waar het over ging. Waarschijnlijk was het mijn schuld. Ik herinner me hoe ik hem op de grond zag neervallen, en dat ik me afvroeg wat ik had gedaan.

Zijn ouders haalden er de politie bij, en het werd een hele toestand. Ik werd teruggestuurd naar het weeshuis omdat ik te jong was om voor de rechter te komen. Het voorval kwam in de plaatselijke krant, en een man van wie ik nooit had gehoord, een zekere Vaughan, moet dat bericht hebben gelezen. Mijn grootmoeder was opgewonden, want die man was rijk en zei dat hij wilde helpen. Hij kwam bij me op bezoek in het weeshuis en praatte een hele tijd met me. Hij was ervan overtuigd dat ik intelligent was, en een kans hoorde te krijgen om vooruit te komen. Hij vroeg of ik bereid was hem als mijn voogd te accepteren, als de rechtbank hem daartoe benoemde. Ik was bereid om alles te doen om aan dat weeshuis te ontkomen, en mijn grootouders waren blij dat iemand anders de verantwoordelijkheid op zich nam.

Het duurde een jaar voordat al die juridische kwesties waren afgehandeld. Hij was zelf rechter geweest, maar was niet getrouwd en had zelf geen kinderen. Hij stond erop dat ik overdag naar school ging, en ‘s-avonds gaf hij me zelf les. Ik woonde in zijn huis en op de een of andere manier wist hij me op het gymnasium geplaatst te krijgen.”

“Op het wat?”

“Dat is een school waar je Latijn en Grieks en geschiedenis leert. En hoe je met mes en vork moet eten.”

“Wist je dat dan nog niet?”

“Niet echt goed. Maar ik leerde alle lessen die ze me gaven. In het begin was het moeilijk omdat ik zo achter was. Maar mijn leraar was bemoedigend.”

“Hij was dus je grote weldoener, net als de goede geest in een sprookje.”

“Ja. Op één ding na. Ik vond hem niet aardig. Ik had gedacht dat hij me als zijn zoon zou behandelen. Maar dat deed hij niet. Hij zette me alleen aan het werk. Hij was een soort hervormer, een maatschappelijk werker, neem ik aan, net als de priesters die naar de sloppen van Londen trokken om de jongens daar les te geven. Ik denk dat zijn belangstelling voor mijn schoolopleiding een surrogaat was voor andere dingen in het leven. Hij liet me nooit enige hartelijkheid blijken, hij wilde alleen weten hoe ik opschoot met mijn studie.”

“Maar je moet toch dankbaar zijn geweest.”

“Ja, ik was dankbaar. En nog steeds. Ik schrijf hem van tijd tot tijd. Toen ik de school had afgemaakt, maakte hij een afspraak voor me bij een firma in Londen, en die waren bereid me te betalen als ik voor hen naar Parijs ging om voor hen de taal te leren en meer te weten te komen van de textielindustrie. Daarna werkte ik in Londen, ik woonde op kamers in een wijk die Holloway heet. En toen werd ik naar Amiens gestuurd.”

Hij keek haar opgelucht aan. Hij was klaar met zijn zelf onthulling. “Dat is alles.”

Isabelle glimlachte naar hem. “Is dat alles? Is dat je hele leven? In mijn ogen ben je zo oud, ik zie je soms als iemand die ouder is dan ik. Ik denk dat het aan je ogen ligt. Die grote, treurige ogen.” Ze streelde zijn gezicht met haar vingertoppen.

Toen ze terugkwamen in het hotel, liep Isabelle vooruit naar de badkamer. Ze constateerde met schrik dat het bloed, ondanks haar zorgvuldige onbezorgdheid, weer op het juiste moment was gekomen.

Na een week in Plombières reisden ze verder naar het zuiden. Stephen schreef aan zijn firma in Londen, hij sloot zijn rapporten erbij in en verklaarde dat hij niet zou terugkomen. In Grenoble vierden ze zijn eenentwintigste verjaardag, en hij schreef een brief aan Vaughan waarin hij hem bedankte voor zijn voogdijschap, dat nu geëindigd was. Ze bleven daar tot er wat geld kwam voor Isabelle, telegrafisch overgemaakt vanuit Rouaan door Jeanne, aan wie ze een brief had geschreven. Stephen had nog twee kostbare Engelse bankbiljetten die zijn voogd hem had gegeven, voor noodgevallen.

In oktober kwamen ze aan in St.-Rémy-de-Provence, waar Isabelle een nicht van moederszijde had. Ze huurden een klein huis en Isabelle schreef een brief met wat geld aan Marguérite, waarin ze haar vroeg een grote koffer met kleren te sturen. Ze beschreef nauwkeurig wat ze nodig had; de dingen die ze onderweg af en toe had gekocht, waren niet voldoende ter vervanging van de toiletten die zo zorgvuldig voor haar waren samengesteld in winkels in Amiens, Parijs en Rouaan, of voor de dingen die ze daaraan had toegevoegd of zelf had genaaid.

Weer fraai gekleed in haar donkerrode rok en linnen vestje las Isabelle Marguérites brief voor aan Stephen, terwijl ze aan het ontbijt zaten in de woonkamer die uitkeek op de straat.

“Geachte madame, ik herkende uw handschrift niet, misschien had u monsieur gevraagd de brief voor u te schrijven. Ik heb samen met deze brief de kledingstukken verstuurd waarom u vroeg. Lisette maakt het heel goed, dank u, en ze is heel aardig voor monsieur en zorgt heel goed voor hem, ze lijkt gelukkig. Ook de kleine Grégoire maakt het goed, al gaat hij niet elke dag naar school. Ik houd me flink, hoewel we u vreselijk missen, allemaal, het is nu eenmaal niet hetzelfde zonder u. Monsieur en madame Bérard zijn de meeste avonden op bezoek bij monsieur en soms hoor ik hoe de twee heren lang met elkaar praten. Ik heb gedaan wat u me vroeg, en uw brief aan niemand laten zien, zodat ze niet weten dat u in St.-Rémy bent. Ik vraag me af hoe het daar is en of u het goed maakt. Alles gaat uitstekend in huis, maar we hopen dat u spoedig terugkomt. Hartelijke groeten van Marguérite.”

Stephen liep door de straten van het bijna verlaten stadje. De fontein op het plein, waar in de zomer mensen bijeenkwamen, klaterde koud in het stenen bekken. De losse luiken van de huizen werden heftig tegen de muren geblazen door de herfstwind uit het zuiden. Stephen trok zich niets aan van het gevoel van eenzaamheid, of van de verveling die hem bij zijn werk wachtte. Hij had werk gevonden als assistent van een meubelmaker. Hij deed het grove zaag- en schuurwerk, en mocht soms iets meer geschoolde arbeid doen, ontwerpen en houtsnijden. Tussen de middag gingen hij en de andere vier mannen die daar werkten, naar een café om te roken en pastis te drinken. Hoewel hij wel zag dat ze hem een vreemde vogel vonden en niet te lang bij hen bleef zitten, was hij dankbaar dat ze hem hadden geaccepteerd.

‘s-Avonds kookte Isabelle een maaltijd van wat ze op de markt kon vinden. Ze stond kritisch tegenover wat daar te koop werd aangeboden. “Konijn en tomaten, meer lijken ze hier niet te eten,” zei ze terwijl ze een grote pan op tafel zette. “Thuis had ik tenminste de keus uit wel tien verschillende soorten vlees.”

“Hoewel Picardië niet direct het gastronomische centrum van Frankrijk is,” zei Stephen.

“Vond je het eten dan niet lekker?”

“Jawel. Vooral de lunches met jou en Lisette. Maar ik denk niet dat een fijnproever uit Parijs erg enthousiast zou zijn geweest over de plaatselijke restaurants.”

“Nou, dan blijft hij maar weg,” zei Isabelle, geërgerd over wat zij opvatte als kritiek op haar eigen kookkunst.

“Niet boos zijn,” zei hij, en hij legde zijn hand tegen haar wang.

“Ik ben nooit boos op jou, lieve jongen. Wat heb je daar voor wondjes op je hand?”

“Van de beitel. Die was anders dan de beitels die ik eerder had gebruikt.”

“Je moet voorzichtiger zijn. Kom nu zitten en eet wat konijn.”

Na het eten zaten ze aan weerszijden van het haardvuur te lezen. Ze gingen vroeg slapen in de kamer achter in het huis. Isabelle had die kamer opgeschilderd en nieuwe gordijnen genaaid. Haar foto’s stonden op de goedkope ladekast, en de enorme kleerkast hing vol met haar japonnen. Er waren niet veel bloemen te koop op de markt, al was er altijd lavendel voor de talrijke blauwe vaasjes overal in huis. Vergeleken met de burgerlijke welstand van de boulevard du Cange was het een kale kamer. Maar doordat Isabelle daar haar bezittingen bewaarde, had hij in Stephens ogen iets van de sfeer van haar oude slaapkamer. De zijden kousen die soms uit een open la hingen, en de stapeltjes zacht ondergoed, van het fijnste katoen dat de fabrieken konden leveren, verzachtten de kale planken enigszins. In die gezamenlijke slaapkamer voelde Stephen zich bevoorrecht door de nabijheid van die kleine, intieme dingen, wat zelfs haar echtgenoot nooit toegestaan was geweest. Ook als ze sliepen, waren ze samen, hoewel Stephen merkte dat de nabijheid van Isabelles slapende lichaam hem onrustig maakte, zodat hij vaak een deken meenam naar de sofa in de woonkamer.

Daar lag hij dan alleen, starend naar het plafond en naar de grote haard, naar het keukenfornuis en het zwarte keukengerei dat aan de muur hing. Zijn gedachten en dromen werden niet gevuld door de hoge hemel van Lincolnshire of herinneringen aan lange tafels en controles op luizen; ook dacht hij niet meer aan het feit dat hij zijn betrekking zo plotseling had verlaten, de importvergunningen, de douanepapieren, de balen katoen die op de East India Docks werden uitgeladen. Hij dacht aan het moment en aan de volgende dag, en aan het afgezonderde leven dat hij en Isabelle leidden, binnen een stadje en een andere wereld daarbuiten. Het was een bestaan dat hij voor zijn gevoel had veroverd, maar dat naar het oordeel van derden ontoelaatbaar was.

Hij dacht aan wat hij de volgende dag op zijn werk zou maken. Soms dacht hij nergens aan, en gleden zijn ogen slechts over het hout van de balken boven zijn hoofd.

10

Twee maanden verstreken, en de winter stilde de ergste stormen met een ijzige verstarring die de stoepen gevaarlijk maakte en het water in de fontein tot zwijgen bracht. Isabelle bleef overdag meestal binnen wanneer Stephen naar zijn werk was. Ze bracht haar tijd door met veranderingen in de inrichting van het huis, overeenkomstig haar smaak, en met het koken van soep of stamppot voor hem, wanneer hij thuiskwam. Ze miste niet het comfortabele leven in Amiens, met de dienstvaardige boodschappenjongens van de hoedenmaakster of de kruidenier. Het kon haar niet schelen dat ze het grootste deel van de dag doorbracht met bezigheden die zelfs Marguérite liever aan madame Bonnet had overgelaten. Haar nicht, die getrouwd was met de plaatselijke apotheker, kwam vaak bij haar op bezoek, en ze voelde zich niet eenzaam.

Eind december bleef haar bloed uit. Ze keek in de kleine zwarte agenda waarin ze de dagen had aangestreept, en zag dat het had moeten komen. Eind januari was er nog steeds geen bloed. Dat kwam Isabelle heel juist voor. Het was moeilijk geweest bloed te zien als het teken van nieuw leven, van hoop, zoals Jeanne haar had verteld toen ze de eerste keer snikkend en geschrokken bij haar was gekomen; nu het bloed niet kwam, had ze het gevoel geheeld te worden. Ze bloedde niet meer leeg; haar kracht werd naar binnen gekeerd, en zou daar in stilte creatief zijn. Ze zei niets tegen Stephen.

Op een zaterdag, tegen het middaguur, ging ze hem tegemoet na zijn werk, en ze maakten een wandeling door het stadje. Ze gingen even naar een café zodat hij wat kon eten na zijn inspanningen van die ochtend, toen wandelden ze verder langs het gemeentehuis en door smalle winkelstraatjes naar de rand van het stadje. Hun adem hing achter hen in verwaaiende wolkjes toen ze tegen een helling op klauterden, naar buiten. Ze kwamen op een plein, het laatste voordat de straat in een weg veranderde en verdween in het grijs-paarse landschap.

Isabelle voelde zich licht in haar hoofd en ging op een bankje zitten. Op haar voorhoofd stond wat zweet, dat nu op haar huid afkoelde onder de winterse wind.

“Ik zal wat reukzout voor je halen,” zei Stephen, en hij vertrok naar de apotheek.

Isabelle bleef stil zitten, weifelend of ze haar mantel zou losmaken zodat de koele lucht haar bereikte, of dat ze de mantel juist steviger om zich heen moest trekken tegen de kou.

Ze was van plan Stephen te vertellen over het kind dat ze volgens haar verwachtte, maar er was iets waardoor ze het steeds uitstelde. Ze wilde dat ze het hem kant-en-klaar kon aanbieden, zonder de lange vermoeienis van de zwangerschap. Ze voelde geen verlangen naar extra zorg of speciale aandacht. Ze vond dat de heel kleine organische veranderingen in haar lichaam niemand anders aangingen, zelfs niet de man die ze veroorzaakt had.

Toch hield ze al van het kind. Ze stelde zich voor dat het een jongen was, en ze zag zijn glimlachende, openhartige gezicht voor zich. Ze zag geen baby in doeken gewikkeld, maar een jongeman met een argeloos karakter, iets langer dan zijzelf, die zijn arm beschermend om haar heen zou slaan alvorens terug te keren naar een of andere eenvoudige taak op de akker. In haar verbeelding was hij nooit een zuigeling, en ook geen man van invloed of prestatie voor wie ze ambities voelde, maar steeds alleen dat leeftijdloze, tevreden manspersoon.

Ze dacht aan alle moeders die woonden in de dorpen langs de smalle weg vanuit het stadje. Daarbuiten waren miljoenen jonge mannen, sterke kerels met een glimlach, precies zoals haar jongen zou zijn, en ze werkten op het land. Ze kenden elkaar niet, ze ontmoetten elkaar nooit, dachten nooit na over enige verwantschap of trouw voor elkaar of het land waar ze woonden, want zulke gevoelens bestonden alleen in tijd van oorlog.

Isabelle begon medelijdend te denken over haar ouders en hun leven dat nog steeds voortduurde. Het komende kind was haar meest rusteloze verwachtingen al begonnen te stillen. De bevredigde behoefte ging zo diep dat ze zich daar eerder niet van bewust was geweest; het was of ze pas na een maaltijd had begrepen hoeveel honger ze had gehad. De heftigheid en het evenwicht van haar behoeften leken daardoor veranderd. Ze voelde zich dichter bij het meisje dat ze was geweest, thuis; een gebroken cirkel was weer compleet gemaakt. Hoewel dat een geruststellende gedachte was, voelde ze daardoor ook enige twijfel over wat ze had gedaan; daardoor verlangde ze terug naar haar familie, of althans naar haar zuster Jeanne. Met haar zou ze willen praten, meer dan met wie ook. Zij was degene, zo dacht Isabelle, die als eerste van het kind moest horen.

Ze was zich onplezierig gaan voelen over de dingen die zij en Stephen hadden gedaan in het huis van Azaire. Stephen had zo zelfverzekerd geleken, en zij was zo door begeerte overweldigd geweest dat ze hem had vertrouwd. Ze had haar instincten gevolgd, en wanneer ze twijfelde, was ze gerustgesteld door zijn zekerheid en door de tederheid van haar gevoelens voor hem. Maar zonder de prikkel van vrees en verbod was haar begeerte verslapt.

In deze winter in het zuiden leken de uitspattingen van hun schaamteloze liefdesverhouding in een ander jaargetijde thuis te horen. Ze ging naar een kerk in St.-Rémy om te biechten bij de priester van het stadje, maar merkte dat ze niet in staat was tot in bijzonderheden te beschrijven wat zich tussen hen had afgespeeld. De priester was haar in de rede gevallen nadat ze het overspel had gebiecht. De penitentie leek in geen enkele verhouding te staan tot de zonde; dat was een formaliteit, gekozen uit de lijst waarin dergelijke algemene overtredingen stonden opgesomd. Isabelle voelde zich ontevreden, en hoewel ze geen spijt had van wat er gebeurd was, begon ze zich schuldig te voelen.

Stephen kwam terug met een flesje reukzout en kwam naast haar op het bankje zitten.

“Wat kan het zijn?” zei hij. “Misschien heb je thuis niet goed genoeg gegeten. Soms krijgen mensen dan een flauwte. Ik heb ook een cakeje voor je meegebracht.”

“Nee, ik denk niet dat het dat is. Het is niets ergs.” Ze legde haar hand op zijn arm. “Maak je geen zorgen.”

Ze glimlachte naar hem, lieflijk en toegevend, zodat hij het gevoel kreeg dat hij degene was die verzorging of bescherming nodig had. Ze brak het cakeje doormidden en bood hem de ene helft aan. Gele kruimels vielen op de houten bank tussen hen.

Boven hen ontstond een gedruis en geklap van vogelvleugels toen een dikke duif, aangelokt door de koekkruimels, uit de goot van het gebouw achter hen afdaalde en schaamteloos tussen hen op het bankje landde.

“Jezus Christus!” Stephen sprong ontzet op.

Isabelle, die had moeten lachen om die brutale vogel, keek geschrokken op. “Wat heb je?”

“Die vogel, die vogel. O God, jaag hem weg.”

“Het is alleen maar een duif, en hij—”

“Jaag hem weg. Alsjeblieft.”

Isabelle klapte in haar handen, en de mollige vogel slaagde erin weer op te vliegen, over het plein, naar de takken van een boom, waar hij bleef wachten, met zijn kraalogen op de kruimels gericht.

“Wat is er in vredesnaam aan de hand, lieveling? Je beeft helemaal.”

“Ik weet het, ik weet het. Het spijt me. Het gaat zo weer over.”

“Het was alleen maar een oude dikke duif, die zou je heus geen kwaad doen.”

“Dat weet ik wel. Ik ben niet bang dat hij me aanvalt, het is gewoon een of andere vreemde angst.”

“Kom weer zitten. Toe maar. Kom naast me zitten, zodat ik mijn arm om je heen kan slaan. Goed zo. Arme jongen van me. Is het zo beter? Zal ik je over je haar strelen?”

“Nee, het gaat wel weer. Het spijt me dat ik zo zeur.”

“Wat een keel zette je op.”

“Ik weet het.”

Stephen hield geleidelijk op met beven. “Vogels heb ik altijd gehaat. Die keer waar ik je van verteld heb, toen ik die jongen had geslagen en ze me terugstuurden naar het weeshuis. Die had me geplaagd met een paar kraaien die de koddebeier aan een hek had gespijkerd. Ik was erheen gelopen en had een van die beesten geaaid om te laten zien dat ik niet bang was. Hij had maden onder zijn vleugels en druipende, melkwitte ogen.” Hij huiverde.

Isabelle zei: “Vogels geven je dus de gedachte dat je daarheen terug moet?”

“Dat is het voor een deel. Maar ik had ze altijd al gehaat, al lang vóór die tijd. Ze hebben iets wreeds, iets prehistorisch.”

Ze stond op en pakte zijn arm. Even keek ze in zijn donkere, bruine ogen, in de symmetrische schoonheid van zijn bleke gezicht. Ze knikte kort en glimlachte.

“Er is dus tóch iets dat jou angst aanjaagt,” zei ze.

Een week later was Isabelle groenten aan het hakken voor het eten, toen ze pijn voelde, even onder de band van haar rok. Het was een gevoel alsof ze doorboord werd met een breinaald, waaraan halverwege grote walnoten waren bevestigd. Ze drukte haar handen tegen haar buik boven de pijn en ging zwaar aan de tafel zitten. Als ze stil bleef zitten en zich concentreerde, zou ze de baby niet verliezen; ze zou niet toestaan dat hij wegglipte.

Haar gemanicuurde vingers legden zich met een teder gebaar boven de plek waar ze het nauwelijks zichtbare ding vermoedde. Haar polsslag werd door de stof van haar japon en de zachte huid daaronder doorgegeven aan de holte waar het om leven en dood ging. Ze eiste dat het bleef, probeerde het gerust te stellen met de tederheid van haar handen, maar voelde nog meer scherpe steken, tot in haar baarmoeder. Ze liep naar de slaapkamer en ging liggen, maar ze constateerde een bloeding die ze niet kon stelpen.

In de middag pakte ze haar mantel en ging naar een dokter wiens naam ze van haar nicht had gekregen. Dat was een kale man met een diepe stem en een onderkin die zijn stijve witte boord bijna onzichtbaar maakte. Hij leek niet onder de indruk van haar bezorgdheid en praatte in korte, opgewekte zinnen terwijl hij haar onderzocht en haar verwees naar een ruimte naast zijn spreekkamer, waar ze een glazen flesje zou vinden. Hij zei dat de uitslag van de test een week later zou komen, dan moest ze weer bij hem komen. Intussen, zo zei hij, moest ze het rustig aan doen en zich niet inspannen. Hij drukte haar een groot, opgevouwen papier in de hand en zei haar te betalen bij de receptioniste, bij de uitgang.

Op de terugweg naar huis ging Isabelle de kerk binnen, waar ze achterin op een bank ging zitten. Ze had geen verlangen weer te biechten bij de priester, maar ze wilde toegeven, al was het maar tegenover zichzelf, dat ze zich schuldig voelde over de manier waarop ze zich had overgeleverd aan fysiek genot. Schrille beelden van middagen aan de boulevard du Can-ge kwamen haar voor de geest terwijl ze daar in de winterse kou van de kerk zat. Ze zag Stephens van bloed gezwollen vlees voor haar gezicht, haar mond; ze kon voelen hoe het probeerde elk onbewaakt deel van haar binnen te dringen, niet tegen haar wil, maar omdat ze zo hongerig en wanhopig aandrong.

Ze deed haar ogen open en verjoeg de heiligschennende beelden uit haar hoofd, ze schaamde zich dat ze die in een kerk had gezien, al was het maar om ze te biechten. Ze keek naar het altaar, waar een houten crucifix werd beschenen door kaarsen-naar het wasachtige vlees onder de ribben dat doorboord was en bloedde door het zwaard van de Romeinse soldaat. Ze bedacht hoe prozaïsch fysiek dat lijden was geweest: de doorboorde huid op voorhoofd, aan voeten en handen, de wonden van spijkers en staal. Wanneer zelfs het goddelijk offer in deze termen was vervat, kostte het soms moeite zich voor te stellen hoe het menselijk leven de beperkingen van polsslag, huid en ontbinding te boven kon gaan.

Isabelle schreef:

Mijn lieve Jeanne, ik heb je zo gemist, niet alleen de afgelopen paar weken, maar ook de jaren daarvoor, toen we elkaar nooit leken te ontmoeten. Ik betreur dat nu zo. Ik voel me als een kind dat de hele dag verdiept is geweest in haar eigen spel en plotseling ophoudt en ziet dat het donker wordt en dat ze ver van huis is en niet weet hoe ze terug moet komen.

Ik wil je vreselijk graag zien om te praten over wat er gebeurd is. Ik ben zwanger, hoewel ik vorige week dacht dat ik een miskraam kreeg. Ik heb last van eigenaardige pijnen en ik bloed, maar de dokter zegt dat dat vaak voorkomt. Hij zegt dat ik vanbinnen misschien een wond heb, die bloedt en de baby in gevaar kan brengen. Ik moet rust nemen en me niet inspannen.

Ik heb het nog niet aan Stephen verteld. Ik weet niet waarom ik dat niet kan doen. Ik houd oprecht van hem, maar hij maakt me een beetje bang. Ik weet niet zeker of hij zou begrijpen hoe blij ik met die zwangerschap ben, of hoe bezorgd ik me maak over een miskraam. Hij praat nauwelijks over dergelijke dingen. Zelfs als hij een enkele keer over zijn eigen kindertijd praat, lijkt het of die dingen een ander zijn overkomen. Hoe zou hij een band kunnen voelen met iets dat nog niet bestaat?

En er is iets dat nog erger is, Jeanne. Toen we klein waren, en ik de jongste was, besteedde niemand veel aandacht aan me (behalve jij, natuurlijk), en ik mocht doen wat ik wilde, zolang mijn jurk maar schoon bleef en ik beleefd was als we aan tafel zaten. Ik wilde op ontdekkingsreis. Weet je nog dat ik zei dat ik naar Afrika wilde? Nu heb ik het gevoel dat ik een ander soort ontdekkingsreis heb gemaakt. Dat heeft René geschaad, al ben ik hem heel weinig verschuldigd na de behandeling die ik van hem heb gekregen. Het heeft ook schade toegebracht aan Lisette en Grégoire, en natuurlijk aan jou en Mama en Papa, al weet ik niet of Papa tegenwoordig nog veel opmerkt van wat er gebeurt. Hoewel ik van de baby zal houden en hem met al mijn kracht zal beschermen, zal ik niet de ideale moeder zijn, nu ik mezelf in opspraak heb gebracht.

In mijn zwartste momenten heb ik het gevoel dat we te ver zijn gegaan. Stephen en ik waren onbevreesd-of immoreel, zou je kunnen zeggen-en betwijfelden niet of we juist handelden: onze liefde was haar eigen rechtvaardiging, zei Stephen altijd. Ik heb het gevoel dat we onze oriëntatie kwijt zijn. Ik ben alleen, net als dat kind, terwijl het donker wordt. Hoewel ik verdwaald ben, heb ik nog het gevoel dat ik mijn weg naar huis kan vinden als ik nu vertrek.

Dat moet heel zwak klinken, dat weet ik. Ze heeft haar keus gemaakt, zul je wel zeggen, ze mag zich niet weer bedenken. Maar ik verlang er zo wanhopig naar om met jou te praten. Ik wil zo graag dat jij de baby vasthoudt wanneer hij geboren wordt, hem in je armen neemt. Ik wil op het bed in jouw kamer zitten en jouw handen op mijn hoofd voelen wanneer je begint mijn verwarde haar te kammen. Wat voor gedachten en impulsen hebben me zo ver van jou vandaan gebracht?

Isabelle was te zeer in tranen om verder te kunnen schrijven. Jeanne was heel gul geweest toen Isabelle haar de eerste keer had geschreven om geld. Ze had Stephen nooit ontmoet, maar uit liefde voor haar zuster had ze geld van haarzelf gestuurd. Het was niet eerlijk, dacht Isabelle, om nog meer van haar te vragen.

Ze legde haar hoofd op haar armen, zittend aan de keukentafel. Ze had het gevoel dat ze bedrogen was. Ze had gedacht dat ze het ene was, maar was vervolgens iets heel anders gebleken. Hoe kon ze weten of ze haar nieuwste gevoelens kon vertrouwen-moest ze niet vermoeden dat ook die weer verdrongen zouden worden door andere neigingen van meer dringende aard? In haar verwarring was de enige constante emotie haar toewijding aan het kind in haar binnenste. Om redenen die ze niet kon ontwarren, was het welzijn van het kind niet gegarandeerd in het leven dat ze nu leidde, ver van huis, met Stephen, in dit ijzige stadje.

Ook Stephen dacht aan thuis. Zijn grootvaders huisje aan het eind van het dorp met uitzicht op de kerk, met daarachter een paar lelijke nieuwe huizen, en de grote weg naar het noorden. In de andere richting lagen vlakke weilanden, heel lichtgroen van kleur, overgaand in loofbossen waar de plaatselijke boeren op jacht gingen.

Hij bedacht dat hij Isabelle ooit daarheen zou meenemen om te kijken. Hij had geen sentimentele gedachten over ‘thuis’, hij vergoot geen tranen over zijn diefachtige grootvader of zijn afwezige moeder, maar hij wilde Isabelle zien tegen die andere achtergrond, om de perioden van zijn leven aan elkaar te koppelen.

Hij stond zelf versteld van de zachtmoedigheid die hij had ontdekt, en die nu volledig op Isabelle gericht was. Wanneer hij ‘s-ochtends het hout bewerkte, stelde hij zich voor hoe glad het zou moeten zijn, wilde zij er blootvoets overheen kunnen lopen. Wanneer zijn stemming verslechterde door de eentonigheid van het werk, dacht hij aan haar gezicht dat zou gaan stralen wanneer hij ‘s-avonds thuiskwam. Voor zijn gevoel was zij veranderd van een voorwerp van angstige hartstocht in iemand wier welzijn de enige zorg van zijn leven was, al had hij door die overgang niet vergeten hoe waardig ze was, dat ze ouder was dan hij, en van hogere positie.

Intussen smeedde Isabelle plannen om een bezoek te brengen aan Jeanne in Rouaan. Ze zou tegen Stephen zeggen dat ze maar een paar dagen weg zou blijven, en als ze dan eenmaal daar was, zou ze beslissen of ze al dan niet terugging. Er zou een moment komen, zei ze bij zichzelf, dat ze het aan Stephen zou vertellen.

Er verstreek nog een week, en haar zwangerschap begon zichtbaar te worden. Stephen merkte op dat ze dikker werd, maar een zekere nieuwe kuisheid verhinderde dat hij ooit de kans kreeg haar goed te bekijken zonder kleren. Ze merkte dat ze minder met hem praatte, en hij vroeg zich af waarom. Ze maakte een bezorgde en afstandelijke indruk. Ze had een tweede periode van pijn en bloedingen doorgemaakt.

Op een dag, toen hij naar zijn werk was, pakte ze een kleine koffer, en ging toen aan tafel zitten om een briefje te schrijven.

“Ik heb het gevoel dat we te ver zijn gegaan, en ik moet terug,” begon ze, toen verscheurde ze het papier en stopte ze de snippers in haar zak. Ze kon niets schrijven ter verklaring van zichzelf. Ze keek de woonkamer rond, met de open haard en de zware houten schoorsteenmantel waar ze eerst zo verrukt van was geweest. Ze ging naar achteren om nog één keer te kijken naar de ruwe planken van de slaapkamervloer en de gordijnen die ze had genaaid. Toen verliet ze het huis en liep ze naar het station.

Toen Stephen ‘s-avonds terugkwam, zag hij meteen dat wat kleren en persoonlijke bezittingen, haar foto’s en juwelen, verdwenen waren. Hij deed de hangkast open. Het merendeel van haar japonnen hing daar nog. Hij pakte de japon die ze had gedragen kort nadat hij was aangekomen op de boulevard du Cange. Die was crèmekleurig met een ruisende rok, ivoren knoopjes en een geribbeld lijfje. Hij drukte de japon tegen zijn gezicht, en verfrommelde toen het kledingstuk in zijn armen.

Hij voelde zich als de blokken hout die hij op zijn werk soms moest splijten op de achterplaats, wanneer de bijl er eerst ingeslagen werd, dan opgeheven en neergeslagen op de grond, zodat het hout doormidden gekloofd werd, van top tot teen. Geen draad of vezel ontkwam aan die scheiding.

In de dagen daarna ging hij naar zijn werk. Hij kwam ‘s-ochtends op tijd en wisselde vriendelijke woorden met de andere mannen. Hij vloekte en spuwde naar de tanden van de zaag die bleven haken in het grove hout. Hij schaafde lange krullen met zijn schaaf. Hij schuurde met drie soorten schuurpapier, en voelde met zijn vingers aan het oppervlak van gelakt hout. Tussen de middag proefde hij de zoete smaak van anijs op zijn tong en keek hij hoe de dikke vloeistof in zijn glas troebel werd wanneer hij er water bij goot. Hij praatte en maakte grappen met de mannen en liet niet merken dat er iets veranderd was.

‘s-Avonds zwoegde hij aan het fornuis, hij kookte wat hij kon van de aanwezige voorraden, variaties op konijn en tomaten. Dan ging hij bij het vuur zitten, en starend in de gloeiende as dronk hij flessen wijn leeg.

Ze was teruggegaan omdat ze het gevoel had dat ze haar ziel kon redden. Ze was naar huis gegaan omdat ze bang was voor de toekomst en ervan overtuigd was dat de natuurlijke orde nooit zou terugkeren. Hij had geen andere keus dan doorgaan met wat hij was begonnen.

Als de wijn opgedronken was, ging hij naar de slaapkamer, waar hij op hun bed ging liggen, met zijn laarzen op de witte sprei. Hij kon nergens aan denken.

Hij lag te staren in de nacht buiten het raam.

Hij voelde hoe koud hij werd.

Deel 2

Frankrijk 1916

11

Jack Firebrace lag veertien meter onder de grond, met enkele honderdduizenden tonnen Frankrijk boven zijn gezicht. Hij kon het houtige hijgen horen van de leiding die lucht door de tunnel pompte. Tegen de tijd dat die lucht hem bereikte was ze meestal uitgeput. Zijn rug werd geschraagd door een houten kruis, zijn voeten staken in de klei, in de richting van de vijand. Met een speciale schop verwijderde hij aarde, die hij overbracht in een zak die hij doorgaf aan zijn makker Evans, achter hem, die dan wegkroop in het donker. Jack hoorde gehamer, houten stutten werden verder naar achteren aangebracht om de tunnel voor instorten te behoeden, hoewel er op de plaats waar hij aan het werk was geen garantie was dat de klei op zijn plaats zou blijven.

Het zweet droop in zijn ogen en dat prikte, zodat hij zijn hoofd heen en weer schudde. Op dit punt was de tunnel ongeveer een meter twintig breed en anderhalve meter hoog. Jack bleef zijn schop in de aarde vóór hem steken, en hakte de grond los alsof hij die haatte. Hij wist niet meer hoe lang hij al ondergronds was. Hij vond het gemakkelijker niet te denken aan het moment dat hij afgelost zou worden, hij werkte liever door. Hoe harder hij werkte, des te gemakkelijker leek het te gaan. Het moest zes uur of langer geleden zijn dat hij het daglicht had gezien, en zelfs toen niet zo veel daarvan, niet meer dan een ijle groene mist boven het laagland van de Frans-Belgische grens, verlicht door onregelmatige granaatexplosies.

Zijn eenheid had niet kunnen teruggaan naar hun kwartieren in het dorpje vlakbij. Dit deel van het front was zo actief dat de troepen aan de oppervlakte niet in hun loopgraven wilden blijven zonder de bescherming van de mannen onder de grond. De mineurs moesten voorlopig slapen in ruimten boven in hun tunnels, of in de loopgraven, bij de infanteristen.

Jack voelde een hand die zijn elleboog vastgreep. “Jack. We hebben je nodig. Turner heeft iets gehoord, ongeveer twintig meter achter ons. Kom mee.”

Evans trok hem los van het kruis, en Jack draaide zich stijfjes om, schoof het van zweet doordrenkte hemd weg van zijn schouders en volgde Evans’ kruipend achterwerk totdat hij kon staan. Zelfs de schemer van de met hout gestutte tunnel was voor zijn gevoel fel na de laag klei waar hij had gewerkt. Hij knipperde met zijn ogen in het halfdonker.

“Hier, Firebrace. Turner zei dat het klonk naar graven.”

Kapitein Weir, een verrassende gedaante met wilde haren, op gymschoenen en met een burgertrui, duwde hem naar de plek waar Turner, een vermoeide, angstige man, huiverend van uitputting in de warme tunnel, op zijn houweel geleund stond.

“Het was hier, op deze plek,” zei Turner. “Ik had mijn hoofd vlak bij het hout, en ik hoorde trillingen. Die kwamen niet van ons, dat kan ik je wél vertellen.”

Jack drukte zijn hoofd tegen de zijkant van de tunnel. Hij hoorde het ritmische hijgen van de blaasbalg, in de slang die boven zijn hoofd aan het plafond hing. “U zult de luchttoevoer moeten afzetten,” zei hij tegen Weir.

“Jezus,” zei Turner. “Ik krijg nou al geen lucht.”

Weir stuurde een boodschap naar boven. Twee minuten later stopte het geluid, en Jack knielde opnieuw neer. Ze maakten vaak gebruik van zijn buitengewoon scherpe gehoor. De vorige winter, drie kilometer ten zuiden van leper, had hij zijn oor in de loopgraaf op rathoogte gehouden in een met water gevuld petroleumblik, en het daar gehouden tot zijn hoofd gevoelloos was geworden. Hij had liever de benauwde stilte van de tunnel dan die gevoelloze schedel.

De mannen stonden doodstil toen Weir zijn vinger voor zijn lippen hield. Jack haalde diep in en luisterde, verstard van inspanning. Er waren inderdaad geluiden, in de verte en onregelmatig. Hij kon niet nagaan wat het was. Als ze bij wijze van voorzorgsmaatregel de tunnel ontruimden, en vervolgens bleek dat het geluid alleen van een beschieting kwam, of van bewegingen aan de oppervlakte, hield dat in dat ze minder tijd aan hun eigen tunnel konden besteden. Maar anderzijds, als hij niet ontdekte dat Duitse tunnelgravers aan de andere kant aan het werk waren, zouden waarschijnlijk meer levens verloren gaan. Hij moest het zeker weten.

“Jezus nog aan toe, Firebrace.” Hij hoorde Weirs stem in zijn oor sissen. “De mannen krijgen nauwelijks nog lucht.”

Jack stak zijn hand op. Hij luisterde of hij het herkenbare kloppen hoorde van stutten die op hun plaats werden getimmerd. Als een tunnel heel dichtbij was, kon je soms ook horen hoe de schoppen de grond in gingen, of hoe zakken aarde werden weggesleept.

Er was weer een bonzend geluid, maar het klonk niet hol genoeg voor hout; het leek meer op het schudden van de aarde onder ontploffende granaten. Jack spande zijn zenuwen nogmaals. Zijn concentratie werd onderbroken door een geluid als het afleveren van een zak aardappels. Turner was in elkaar gezakt op de vloer van de tunnel. Jack was tot een conclusie gekomen.

Hij zei: “Granaatvuur.”

“Weet je het zeker?” vroeg Weir.

“Ja, sir. Heel zeker.”

“Oké. Zeg dat ze de luchttoevoer weer aanzetten. Firebrace, jij gaat terug naar het kruis. En jullie tweeën, zet Turner weer overeind.”

Jack kroop terug in het duister, met zijn voeten naar voren, waar Evans hem hielp zijn eerdere positie aan te nemen en hem de schop aangaf. Die liet hij in de aarde vóór hem zakken, blij dat hij weer mechanisch verder kon zwoegen. Evans’ woelende handen waren onzichtbaar naast hem bezig. Tegen het einde van zijn werkperiode begon hij zich dingen te verbeelden. Even dacht hij dat hij in de verlichte bar van een Londense pub stond, zijn bierglas tegen de lamp hield, starend naar de grote vergulde spiegel achter de bar. Het felle licht verblindde hem, en het knipperen van zijn ogen bracht hem terug bij de werkelijkheid van de muur van klei vóór hem. De hand van Evans schraapte. Jack schepte weer voor zich uit, en zijn armen kraakten in hun gewrichten.

Evans vloekte binnensmonds, en Jack stak een arm uit en greep hem vast bij wijze van berisping. Evans had geprobeerd een kaars aan te steken, maar er was onvoldoende zuurstof. De lucifer brandde helderrood, maar weigerde te ontvlammen. Beide mannen stopten hun werk en luisterden. Hun ademhaling brulde, versterkt door de stilte. Ze hielden hun adem in, en er was niets. Ze hadden zich een weg gegraven naar het eind van de wereld. Jack kon de vochtige aarde ruiken, en het zweet van Evans’ lijf. Normaal kon hij horen hoe het hout achter hen met de hand op zijn plaats werd gebracht, zachtjes in de klei gedrukt. Zelfs dat voorzichtige geluid was niet te horen. De smalle tunnel sloot zich om hen heen. Jack voelde hoe Evans’ hand zijn arm vastgreep. Zijn adem begon weer te krassen. Er moest achter hen iets aan de hand zijn.

“Oké,” zei Jack. “Help me van dat ding af.”

Evans trok het houten steunkruis weg en hielp Jack toen hij zich omkeerde. Ze kropen terug tot ze lamplicht zagen. Weir stond half overeind in de lage tunnel. Hij had zijn hand om zijn oor, en gebaarde toen naar hen dat ze tegen de wanden moesten leunen. Hij begon aan een verklaring, maar voordat hij uitgesproken was, klonk er een luide dreun in de tunnel en een enorme massa aarde en stenen schoot langs hen heen. Vier mannen werden meegesleurd, hoofden en ledematen afgerukt en vermengd met de voortrazende aarde. Jack, Weir en Evans werden door de kracht van de explosie tegen de wand gedrukt en bleven zodoende buiten de massa. Jack zag een deel van Turners gezicht en zijn haar, nog bevestigd aan een stuk schedel, langzaam voortrollen tot waar de tunnel zich versmalde tot het gedeelte waar hij aan het graven was geweest. Een arm met een korporaalsstreep lag bij zijn voeten, maar de lichamen van de mannen waren voor het merendeel opgegaan in de vochtige aarde. Weir zei: “Naar buiten, voordat er nog een bezwijkt.” Verder terug in de richting van de loopgraaf had iemand al een andere lamp laten zakken in het donker. Jack pakte Evans’ schouder. “Kom mee, jongen. Kom nou maar mee.”

Boven was het schemerig, en het regende. Brancardiers wrongen zich langs Jack die met knipperende ogen bij de ingang van de tunnel stond en de vochtige lucht inzoog. Weir liet de mannen inrukken en ging op zoek naar een veldtelefoon. Jack liep van de ingang van de tunnel naar zijn plaats in de loopgraaf.

“Brief voor je, Jack,” zei Bill Tyson. “Vanochtend was er post.”

Ze zaten ineengedoken onder een houten frame met een grondzeil erover. Arthur Shaw, de derde die hun schuilplaats deelde, probeerde thee te zetten op een primus.

Jacks brief was van zijn vrouw in Edmonton. “Mijn liefste Jack,” zo begon hij. “Hoe maak je het?”

Hij vouwde de brief op en stopte hem in zijn zak. Hij kon zijn aandacht niet richten op die verre wereld waaraan haar handschrift hem herinnerde. Hij was bang dat hij haar brief niet zou begrijpen, dat ze hem iets belangrijks zou vertellen dat zijn vermoeide hoofd niet kon opnemen. Hij dronk de thee die Shaw uit het duister had getoverd.

“Turner is dood,” zei hij. “En minstens twee anderen.”

“Hadden jullie dan niets gehoord?” zei Tyson.

“Ja, maar ik dacht dat het granaatvuur was. Er moet een andere tunnel zijn.”

“Maak je geen zorgen,” zei Tyson. “Iedereen kan zich vergissen.”

Een gierend geluid, zo’n honderd meter rechts van hen, was weer een granaat.

“Is er nog bericht wanneer we hier weg kunnen?” vroeg Jack.

“Dat zou morgen moeten zijn,” zei Shaw, “maar ik zie ons niet van het front vandaan gaan zolang er zo geschoten wordt. Zei Wek nog wat?”

“Nee, ik denk dat hij het ook niet weet.”

De drie mannen keken elkaar aan met uitdrukkingloze, dodelijk vermoeide ogen. Tyson en Shaw waren al een jaar samen, sinds ze verleid waren zich te melden door de zes shilling soldij die werd geboden voor manschappen met ondergrondse ervaring. Ze waren allebei mijnwerker in Nottingham geweest, hoewel Tyson zelden onder de grond had gewerkt, want hij had hoofdzakelijk machines onderhouden. Shaw beweerde eenendertig te zijn, maar leek wel tien jaar ouder. Hij werkte als een karrenpaard in de tunnel, maar bracht weinig enthousiasme op voor de militaire discipline die de infanterie hun oplegde.

In Jacks leven waren zij de vervangers van twee mede-Londenaren met wie hij had samengewerkt tijdens de aanleg van de Central Line van de Underground. Die twee mannen, Allen en Mortimer, waren omgekomen bij een explosie op de Messines-heuvels bij leper, een jaar daarvoor. Jack, die al immuun was voor de dood, liet hun bleke gezichten uit zijn herinnering vervagen. Hij had zich met tegenzin overgegeven aan de vriendschap met Tyson en Shaw, maar merkte tot zijn schrik dat hun gezelschap belangrijk voor hem was geworden. Toen ze gingen liggen om te slapen, liet hij Shaw met zijn hoofd liggen op zijn knieën, die naar binnen waren getrokken, uit de eigenlijke loopgraaf vandaan. Soms werd hij wakker van een rat die over zijn gezicht liep. Soms lag hij daar maar wat, tussen de vrees bedolven te worden door een granaat, verteerd in de aarde waaronder ze hadden rondgekropen, en de overweldigende behoefte niet meer te hoeven luisteren naar het lawaai dat een aanslag op hen pleegde. Onder hen waren houten planken die tegen hun botten leken te drukken. Zelfs Shaws brede flanken en schouders boden geen beschermend laagje vlees terwijl hij daar in halfslaap lag te woelen en te draaien.

Het gezicht van kapitein Weir verscheen om de hoek van het grondzeil. Hij droeg een regencape over zijn witte trui en had rubber kaplaarzen aangetrokken.

“Shaw, ze hebben je nodig in de tunnel,” zei hij. “Ik weet dat je daar vanochtend ook hebt gewerkt, maar ze hebben hulp nodig om het puin op te ruimen. Tyson, ook jij kunt je maar beter melden.”

“Ik moet om tien uur wachtlopen, sir.”

“Dat zal Firebrace voor je moeten doen. Kom, schiet eens op. Sergeant Adams heeft de leiding van de troep. Melden jullie je bij hem.”

“Drink jij mijn thee maar op, Jack,” zei Shaw. “Geef het niet aan de ratten.”

Nu de anderen verdwenen waren, probeerde Jack te slapen. Zijn zenuwen waren al te gespannen. Hij sloot zijn ogen, maar zag alleen de donkere aarde van de tunnel voor zich. Hij hoorde telkens weer die plotselinge stilte die hem en Evans had doen stoppen met werk, met ingehouden adem. Hij verweet zich niet dat hij het geluid van een Duitse tunnel niet had herkend. Hij had zijn best gedaan, en de mannen zouden misschien toch zijn omgekomen, misschien op een ergere manier, met gas in hun longen, of onbereikbaar liggend in het niemandsland. Ze zouden dat stuk van Turners gezicht en hoofd vinden en het begraven in de aarde, samen met alle andere stukjes bot en uniform die ze uit de tunnel konden halen. Hij dacht aan Shaws grote handen die de geëxplodeerde aarde zouden zeven. Even ontspande hij zich en viel hij in slaap, maar door de vermindering van de spierkramp in zijn lichaam schrok hij op en hij werd weer wakker, gespannen en klaar om te vechten.

Hij gaf zijn poging om te slapen op, haalde de brief uit zijn borstzak en stak een stompje kaars aan dat hij in de zijzak van Tysons rugzak vond.

Mijn liefste Jack, Hoe maak je het? Al onze gedachten en gebeden zijn bij jou. We lezen elke dag de kranten, het eerste waar we naar kijken zijn de lijsten van doden en gewonden. Er schijnt geen nieuws te zijn van waar jij bent. We hebben Moeder te logeren gehad, en zij zegt dat ik je moet vertellen dat ze jouw brief heeft ontvangen en dat ze je weer een pakje stuurt met wat zeep en sigaretten, en wat kruisbessen uit de tuin. Ik hoop dat ze niet overrijp zijn tegen de tijd dat je ze krijgt.

Ik heb je iets naars te vertellen: kleine John is ziek. Hij is er heel slecht aan toe en de dokter zegt dat het difterie is. Vorige week is hij naar het ziekenhuis in Tottenham gebracht, en hij maakt het nu iets beter, maar heeft nog steeds hoge koorts. Je kunt je wel voorstellen dat het moeilijk is aan medicijnen te komen, en dokters te vinden om hem te verzorgen, nu er zo veel naar de troepen aan het front gaan, zoals het ook hoort.

Hij is heel opgewekt wanneer hij wakker is, en we hebben hem in het ziekenhuis bezocht. Hij vraagt of ik jou de groeten wil doen. Het spijt me dat ik je met dit nieuws moet lastigvallen, maar volgens mij hoor je het te weten. Hij mist je heel erg en ik weet dat hij veel van je houdt. Onze gebeden zijn met je, en ook ik houd heel veel van je. Je Margaret.

Samen met de post waren rantsoenen gekomen. Er waren wat blikken met stamppot en cornedbeef die voor het middagmaal bewaard werden, maar er was ook brood en jam, met een halve mok thee. Jack had honger gekregen van zijn werk in de tunnel, en hij at snel bij een geïmproviseerde post in de verbindingsloopgraaf. Soms hadden de manschappen die het eten bracht en, van achter de linies onbetrouwbaar nieuws over troepenbewegingen en plannen, maar vandaag was er niets. Jack at in stilte voordat hij terugging naar zijn positie.

Zijn zoon John was acht jaar daarvoor geboren, toen Margaret bijna veertig was en ze al bijna niet meer van kinderen hadden durven dromen. Het was een jongen met heldere ogen, tenger en blond, met een afwezige gelaatsuitdrukking die vaak week voor een schril lachje. Zijn lichamelijke zwakheid werd verergerd door zijn zwakke geestvermogens. Op straat werd hij door de andere jongens getolereerd als ze iemand nodig hadden voor een team. Hij was de keeper bij hun voetbalwedstrijden zonder scheidsrechter, en bij cricket mocht hij alleen ‘batten’ als het echt niet anders kon.

Jack staarde gespannen naar het handschrift van zijn vrouw en probeerde zich het gezicht van de jongen voor de geest te halen. In de schemer van de regenachtige avond, met alleen Tysons kaarsstompje als verlichting, kon hij weinig zien. Hij sloot zijn ogen en zag de knieën van zijn zoon onder de rafelige korte grijze broek, de grote tanden die hij liet zien wanneer hij glimlachte, de slordige haardos waar hij soms een vaderlijke hand doorheen haalde.

Aan het front dacht hij vrijwel nooit aan thuis. In zijn portefeuille had hij een foto van Margaret, maar niet van John. Er was altijd te veel om aan te denken, hij mocht van zichzelf niet afdwalen naar bijkomstigheden. Hij was al bijna een jaar niet thuis geweest. Hij had het ongeloofwaardig gevonden toen Shaw hem vertelde dat de kanonnen, onder de juiste atmosferische omstandigheden, in Londen te horen waren. De plek waar hij zich bevond, vaak ondergronds, zonder enig idee waar het dichtstbijzijnde dorp zich bevond, leek even ver van die huizen en straten verwijderd alsof hij zich in een andere wereld bevond.

Die avond stond hij op het banket aan het eind van de loopgraaf om de wacht waar te nemen voor Tyson, die nog niet terug was van onder de grond. De mineurs hoorden geen wacht te lopen, maar hun officier had een afspraak gemaakt met zijn collega van de infanterie. Gezien de acties van de vijand en de gevaren die deze met zich meebrachten voor de ondergrondse bezigheden, zou de infanterie geschutsdekking bieden in de tunnels, op voorwaarde dat de mineurs enkele van hun taken overnamen. Voor Jack waren dag en nacht nauwelijks nog te onderscheiden. Hij kende de duisternis van de tunnel, de schemer van de late namiddag met onregelmatig exploderende granaten, en de zwarte nacht van de loopgraaf onder het grondzeil.

Hij luisterde of hij iets hoorde uit het niemandsland vóór hem. Er waren Duitse nachtpatrouilles op pad, met als doel de bewegingen van de vijand na te gaan en onrust te zaaien. Jack nam aan dat ook aan zijn kant manschappen in luisterposten zaten, die alles eerder zouden horen dan hij, maar in zijn loopgraaf vertelden ze dat nooit aan de wachtposten-dan letten die misschien niet goed op. Het infanteriebataljon was afkomstig uit Londen; de tunnelgravers werden door hen als ‘rioolratten’ bestempeld, en ze wilden maar al te graag aantonen wat een slechte militairen dat waren.

Jack was zo moe dat hij elke mogelijkheid van slaap voorbij was. Zijn lichaam had een zeker automatisme gevonden, aangezet door een hem onbekende bron van energie die hem wakker hield, zij het ook niet waakzaam, terwijl andere mannen op de grond zaten te knikkebollen en te dommelen, sommigen als doden neergezonken op de bodem van de loopgraaf, anderen met hun rug geleund tegen de houten planken. Verderop aan het front kon hij herstelwerkzaamheden aan loopgraven horen.

Johns gezicht verscheen nu heel helder voor zijn geest: het bleke, eenzame jongetje achter aan de troep jongens op straat, het struikelende jochie dat moeilijk liep. Hij kon zijn hoge Londense stemmetje horen met die papegaaiwoordjes, met dat ongefundeerde optimisme. Hij stelde zich zijn zoon voor in die hoge ziekenhuiszaal met de gele vlekken van gas-lampen, de gesteven kappen van de verpleegsters en de geur van zeep en ontsmettingsmiddel.

De slaap overviel hem als een onzichtbare aanvaller. Het was niet de sinistere verlichting van de ziekenzaal, maar de lampen van een enorme bar in een pub aan Lea Bridge Road: de mannen gekleed in pakken, met platte petten op, rook die opsteeg, bierglazen naar de mond gebracht. Er waren nog meer beelden, in elkaar overvloeiend: de keuken van zijn ouderlijk huis in Stepney,- een park, een hond; weer die verlichte pub, vol mensen; Johns gezicht, de lieve jongen. Hij was zich bewust van een grote verleiding die hem werd aangeboden, wat gemoedsrust, wat slaap, in ruil voor de levens van zijn kameraden, en dat aanbod nam hij aan, zich niet bewust van het feit dat hij al sliep, met zijn hoofd voorover, tussen pijnlijke schouders die uren achtereen Franse aarde hadden uitgegraven.

Hij wist niet dat hij had geslapen voordat hij weer wakker werd, toen hij voelde hoe hij voorovergleed doordat een laars tegen zijn enkel trapte.

“Je naam?” Dat was de stem van een officier.

“Firebrace, sir.”

“Hé, ben jij het, Firebrace.” Hij herkende de verraste stem van kapitein Weir.

“Sta je hier te slapen?” De stem van de eerste officier was ijzig.

“Ik weet het niet, sir. Ik luisterde niet goed en—”

“Je sliep tijdens de dienst. Daarvoor kom je voor de krijgsraad. Morgenochtend meld je je om zes uur bij mij. Je sergeant moet je brengen. Je kent de straf.”

“Ja, sir.”

Jack keek hoe beide mannen doorliepen en linksaf sloegen aan het eind van de loopgraaf, en hoe hun sigaretten rood opgloeiden in het donker.

Hij werd afgelost door Bob Wheeler, ook een tunnelgraver. Hij liep terug en vond Tyson en Shaw slapend onder hun houten afdak met grondzeil. Ze hadden geen ruimte voor hem overgelaten, dus haalde hij een handvol sigaretten uit zijn rugzak en liep terug door de verbindingsloopgraaf, voorbij de weifelende roep van een wachtpost. Hij klom over de achterkant van de tweede loopgraaf en kwam terecht op een terrein waar stapels munitie en voorraden lagen, onder dekzeilen in de motregen. Een groepje mannen, onder wie een sergeant, stond daar in de buurt op wacht, en hij meldde zich. Hij zei dat hij op weg was naar de latrines, en ze lieten hem passeren.

Hij vond een boom die niet beschadigd was door granaatvuur, en daaronder ging hij zitten. Hij stak een sigaret op en zoog de rook naar binnen. Vóór de oorlog had hij nooit tabak gerookt; nu was dit zijn grootste troost.

Als hij door de krijgsraad schuldig werd bevonden, kon hij gefusilleerd worden. De mineurs waren steeds meer een onderdeel van het leger geworden; en hoewel ze niet de vernederende exercities en bestraffingen hadden ondergaan die inf anteristen kregen voordat ze mochten gaan vechten, hadden ze inmiddels hun oorspronkelijk aparte status verloren. Toen Jack met zijn mede-Londenaren Allen en Mortimer in leper was aangekomen, had hij te horen gekregen dat ze de oorlog daar zouden doorbrengen, terwijl de verschillende infanteriedivisies kwamen en gingen; meteen al echter waren ze voortdurend verplaatst, op een verwarrende manier, terwijl de organisatie dat nu juist had willen voorkomen. Ze waren militairen geworden, en van hen werd verwacht dat ze de vijand niet alleen doodden met hun ondergrondse arbeid, maar zo nodig ook met de bajonet of met hun blote handen.

Dat was niet het leven dat Jack voor zich had gezien toen hij zich had gemeld. Hij was achtendertig en had de dienstplicht kunnen vermijden, maar in Londen had hij geen werk. Margaret was tien jaar ouder dan hij en had de handen vol aan John. Van tijd tot tijd ging ze hier en daar uit schoonmaken, maar van dat geld konden ze niet leven. Jack had gedacht dat de oorlog niet lang kon duren; hij had tegen Margaret gezegd dat hij binnen een jaar terug zou zijn, en dan de helft van zijn soldij gespaard zou hebben.

Zij was een praktische vrouw van Ierse afkomst, en ze had zich tot Jack aangetrokken gevoeld door zijn gevoel voor humor en zijn vriendelijkheid. Ze hadden elkaar ontmoet bij de bruiloft van een van haar acht zusters, die trouwde met een collega van Jack. Bij het feest na de trouwdienst had Jack bier gedronken en goocheltrucjes gedaan voor een groepje kinderen. Hij had een groot, hoekig gezicht, en een middenscheiding in zijn haar. Ze vond het aardig zoals hij met de kinderen praatte voordat hij grappen ging maken met de andere mannen die waren gekomen om hun collega te zien trouwen.

“Ik ben een oude vrijster,” had ze tegen Jack gezegd toen hij haar een week later kwam bezoeken. “Met mij wil je heus niet uit.” Maar hij leek precies te weten wat hij wilde, en drie maanden later waren ze getrouwd.

Zittend onder zijn boom, met weer een sigaret, luisterend naar het krijsen van een granaat die ongeveer een halve kilometer naar het zuiden over de Britse linie ging, begon Jack Firebrace te beven.

Hij had gedacht immuun te zijn voor de dood; hij meende zichzelf ongevoelig te hebben gemaakt, maar dat was niet zo. Als ze hem schuldig bevonden, zouden ze hem in zijn eentje bij het aanbreken van de dag naar een afgelegen plek ergens achter de linies brengen-een open plek in een bos, een erf achter de muur van een boerderij—en dan zouden ze hem doodschieten. Ze zouden mannen uit zijn eigen eenheid, mineurs en spit-ters, mannen die zelfs niet opgeleid waren om op de vijand te schieten, vragen het vuile werk te doen. Sommigen zouden losse flodders krijgen, anderen niet; niemand zou weten of het dodelijke schot was afgevuurd door Tyson of Shaw of Wheeler of Jones. Hij zou neervallen, als de miljoenen doden die al in de modder waren gesneuveld: bakkers jongens uit Saksen, boerenarbeiders uit Frankrijk en fabrieksarbeiders uit Lancashire, een en al spieren en bloed in de aarde.

Hij kon die mogelijkheid niet overwegen zonder te huiveren. Als er een veldslag of een schermutseling was, verwachtten ze te sterven; de verliezen door scherpschuttersvuur, door granaten en mortieren, het opblazen van de tunnel, het aanhoudende bewustzijn dat elk moment de dood kon brengen, op een aantal verschillende manieren-dat alles was moeilijker te begrijpen geweest. Geleidelijk was Jack zelfs daaraan gewend geraakt. Het kostte hem een hele dag slapen, elke keer dat ze mochten uitblazen van het front, voordat hij gewend was aan het idee dat hij niet aanhoudend bang hoefde te zijn; dan begon hij te lachen en verhalen te vertellen, in de golf van opluchting die hen allemaal overviel. De onverschilligheid die hij had aangekweekt, had echter te maken met het sterven van de vijand, van zijn collega’s en vrienden,- hij stond niet, zo moest hij nu toegeven, onverschillig tegenover het vooruitzicht van zijn eigen dood.

Hij hield zijn hoofd in zijn handen en bad tot God om hem te redden. Er was geen taak die hij wilde afmaken, geen bestemming die hem voortdreef: hij wilde alleen Margaret terugzien. Hij wilde Johns haar aanraken. Mijn zoon, dacht hij, terwijl hij daar in de regen zat, mijn lieve jongen. Het zou geen verschil voor de afloop van de oorlog maken of hijzelf zou leven of sterven; het maakte geen verschil of het vandaag Turner was wiens hoofd van zijn lijf werd gerukt, of morgen het zijne, of dat van Shaw of Tyson. Laat hen sterven, bad hij beschaamd; laat hen sterven, maar God, laat mij alsjeblieft leven.

Die hele nacht zat hij daar, zonder dat iemand hem aanriep, helemaal alleen, en hij dwong zijn uitgeputte geest tot herinneringen aan zijn leven, beelden van wat hij had gedaan, dingen die met hem mee konden gaan en hem troosten als hij moest verschijnen voor die rij geweren, gericht op zijn hoofd. Daar waren partijtjes voetbal op de Hackney Marshes, de kameraadschap van arbeiders bij de aanleg van de Londense Underground; wat gezichten en stemmen uit zijn kinderjaren,- zijn zoon. Er was niets bij waardoor het een leven werd dat de moeite van het redden waard was. Ten slotte bood zijn herinnering hem alleen nog brokstukken van zijn vroege kindertijd, zitten voor het keukenfornuis, de geur van zijn moeder die hem kuste in zijn bed. Dat ging gepaard met een verlangen om te slapen, om zich over te geven.

Hij stond op en strekte zijn stijve armen en benen, toen sloop hij terug naar zijn post in de loopgraaf, waar hij naast Tyson en Shaw ging liggen. Even voor het licht werd ging hij op zoek naar sergeant Adams.

“Kom dan maar mee,” zei Adams. “Maak je een beetje netjes. Trek je koppel recht.”

Hij was niet het soort sergeant waar de meeste manschappen bang voor waren. Hij had een spottend gevoel voor humor en schreeuwde zelden. Onderling bewonderden de manschappen hem.

“Ik heb het allemaal gehoord, je hebt geslapen op je post,” zei hij.

Jack zei niets. Hij was klaar om te sterven.

“Misschien heb je geluk. Sommige van die jonge officieren beslissen telkens weer anders. Wraysford, dat is de raarste die ik tot nu toe heb gezien. Zo eigenmachtig. Deze kant uit.”

Adams bracht hem door een smalle loopgraaf waar achterin een aantal bunkers waren uitgegraven. Hij wees naar een ingang aan het eind en zei dat hij alleen naar binnen moest gaan.

Jack keek op naar de rand van de wereld die opdoemde in het grijze licht: de verbrande en aan stukken gerukte bomen, de voorheen groene velden die nu één kleur bruin hadden doordat alle aarde was omgespit door granaten. Hij had zich erbij neergelegd die wereld te verlaten.

Hij daalde de houten ladder af en vond een gasgordijn voor een zelfgemaakte deur. Hij klopte aan en wachtte.

Een stem zei dat hij binnen kon komen, en hij wrikte de deur open. Binnen rook het zwaar naar petroleum. Pijprook maakte de inrichting van de ruimte vrijwel onzichtbaar. Jack kon een houten stapelbed onderscheiden in het laagste deel, waar een gestalte opgerold lag te slapen, en een geïmproviseerde tafel met stoelen. Het zag er beter uit dan de meeste morsige onderkomens die hij had gezien, al maakte het door de kale plan-kenwanden en het klungelig gebruik van losse kopjes, kaarsen, lampen-pitten en spijkers die het ontbrekende moesten vervangen, een nogal primitieve indruk.

“Wie ben je?” Hij werd aangesproken door een luitenant, een van de beide officieren die aan de tafel zaten. De andere was Jacks eigen compagniescommandant, kapitein Weir, op bezoek bij de infanterie.

“Firebrace, sir. U zei dat ik me om zes uur vanochtend bij u moest melden.”

“Waarom?”

“Ik sliep terwijl ik wacht moest houden.”

De officier stond op en liep naar de plaats waar Jack stond. Hij bracht zijn gezicht vlak bij hem. Jack zag een man met donker haar dat opzij grijs begon te worden,- hij had een zware snor die zijn bovenlip onzichtbaar maakte, en grote bruine ogen die nadenkend naar hem keken. Zijn leeftijd was moeilijk te schatten, ergens tussen de vijfentwintig en de veertig.

“Ik herinner me er niets van.”

“Ik dacht dat u me voor de krijgsraad wilde brengen, sir.”

“Dat kan ik niet doen, denk ik. Je maakt geen deel uit van mijn eenheid. Jij bent een van de tunnelgravers, nietwaar?”

“Ja, sir.”

“Een van jouw mensen, Weir.”

Jack keek naar Weir en zag een bijna lege whiskyfles op tafel staan. Er waren maar twee glazen.

“Ga zitten, Firebrace. Drink wat,” zei Weir.

“Nee dank u, sir. Als ik—”

“Ga toch maar zitten.”

Jack keek om zich heen. Hij wilde niet gaan zitten op een stoel die misschien van de inf anteriecommandant was, een prikkelbare man die Gray heette, en die hij wel eens orders had horen geven. Hij vroeg zich af waar die man was: misschien was hij weer bezig de wachtposten af te blaffen.

Jack ging zitten op de stoel die Weir in zijn richting schopte. Weir droeg weer zijn burgerschoenen en witte trui. Hij zag er ongeschoren uit, en zijn ogen waren bloeddoorlopen. Jack sloeg zijn ogen neer, hij durfde hem niet aan te kijken. Op de tafel lagen ook vijf speelkaarten, stervormig neergelegd, omgekeerd, met dunne sporen zand ertussen. In het midden stonden een gesneden houten beeldje en een stompje kaars.

“Dit is luitenant Wraysford,” zei Weir. “Zijn peloton zit naast jullie in de linie. Zijn manschappen zijn degenen die we tegen mijnen beschermen. Vannacht had hij twee mannen uitgestuurd naar een luisterpost. Misschien maakte hij zich zorgen over hen. Klopt dat, Wraysford?”

“Nee. Brennan en Douglas kunnen het best aan. Ze weten wat ze doen.”

“Wil je niet met deze man praten?” vroeg Weir.

“Ik zou wel willen, als ik me kon herinneren wie hij was.” Hij wendde zich tot Jack. “Zo dadelijk is er thee, als je geen whisky wilt. Ik zal tegen Riley zeggen dat hij een extra kop moet zetten.”

Naarmate Jacks ogen aan de rokerige bunker wenden, zag hij dat gedeelten van de wanden met stof waren bekleed. Het leek kostbare buitenlandse zijde of katoen. Boven op een kastje stonden nog meer houten beeldjes van menselijke gestalten. Er stonden geen foto’s op de boekenplanken in de hoek, wel een paar amateuristische schetsen van hoofden en lichamen. Het drong tot hem door dat de luitenant zijn blik was gevolgd.

“Kun je tekenen?” vroeg hij.

“Een beetje,” zei Jack. “Ik heb daar tegenwoordig niet genoeg tijd voor. En ook geen rust.”

Een blad met drie bekers thee werd gebracht door Riley, een kleine, grijsharige man in keurig oppassersuniform. Hij stak zijn hand uit naar een zak die aan het plafond hing, buiten bereik van de ratten, en haalde wat suiker tevoorschijn.

Jack zag hoe de luitenant naar de boekenplanken liep en een schets pakte. “De menselijke anatomie is buitengewoon eenvoudig,” zei hij. “De constructie van de benen bijvoorbeeld: twee lange botten met een eenvoudig gewricht om te buigen, en de proporties zijn altijd gelijk. Maar als je ze tekent, is het moeilijk om de vorm aan te geven. Iedereen kan deze spier op de dij zien, de quadriceps. Ik heb nooit geweten dat er nog een was, hier aan de binnenkant, de sartorius. Maar als je die te veel benadrukt, lijkt zo’n figuur verkrampt.”

Jack keek toe hoe de vinger van de luitenant over de lijnen van het been op de tekening gleed. Hij was er niet zeker van of de man hem voor de gek hield, zijn doodsstrijd verlengde, of dat hij echt over tekenen wilde praten.

“Het is natuurlijk zo,” zei de luitenant met een zucht, “dat de oorlog ons allemaal dagelijkse lessen in anatomie geeft. Ik zou een artikel kunnen schrijven over de belangrijkste organen van de Britse inf anterist. Doorsnede van de lever. Darmen, lengte van, indien buiten het lichaam. De brokkelige botten van de gemiddelde Engelse onderofficier.”

Jack kuchte. “Neemt u me niet kwalijk, sir. Mag ik iets vragen over de aanklacht?”

“De aanklacht?”

“Jezus nog aan toe, Wraysford,” zei Weir. “Je hebt deze man bevolen zich bij je te melden omdat hij stond te slapen. Hij wil weten of je hem voor de krijgsraad brengt. Hij wil weten of hij tekenles krijgt of dat hij doodgeschoten wordt.”

“Er is geen aanklacht. Je valt niet onder mijn bevel.”

Jack voelde hete tranen prikken in zijn ogen.

“Ik ben ervan overtuigd dat je eigen compagniescommandant je zal straffen als hij daar zin in heeft.”

Weir schudde zijn hoofd. “Verder wordt er niets ondernomen.”

“Dank u, sir. Dank u.”

Jack keek beide mannen aan, gelukkig en dankbaar. Zij begrepen de problemen van een man van wie te veel gevergd werd. Hij was ervan overtuigd dat hun genade voortkwam uit medelijden met hem. Hij haalde Margarets brief tevoorschijn. In zijn enthousiasme omdat hij bleef leven wilde hij de bezorgdheid over zijn zoons ziekte met hen delen.

“Weet u, sir. Ik kreeg deze brief van mijn vrouw. Onze zoon is ziek geworden. Ik maakte me zorgen over hem. Ik had niet geslapen nadat ik uit de tunnel kwam. Ik was te bezorgd.”

Hij gaf de brief aan Weir, die knikte. “Zie je dat, Wraysford?” zei hij, hem de brief toeschuivend.

“Ja,” zei Stephen. “Ik zie het. Difterie, staat daar. Dat is een ernstige ziekte.”

“Zou ik verlof kunnen krijgen om hem te bezoeken?”

Stephen keek Weir aan en trok een van zijn wenkbrauwen op. “Dat betwijfel ik. We zijn nu al onderbezet,” zei Weir.

Jack zei: “Hebt u kinderen, sir?”

Weir schudde zijn hoofd. “Ik ben niet getrouwd.”

“En u, sir?”

“Nee,” zei Stephen.

Jack knikte een paar keer, nadenkend. “Wel gek dat ik hier ben, waar overal om me heen mannen gedood worden, en dat hij nu degene is die in gevaar is.”

Stephen zei: “Alle mannen die wij gedood hebben, zijn iemands zoon. Denk je daaraan wanneer je ze dood ziet liggen? Vraag je je af wat hun moeders dachten toen ze hen voor het eerst tegen hun borst drukten-dat ze zó zouden eindigen?”

“Nee, sir. Zo had ik er nog niet over gedacht.”

De drie mannen dronken van hun thee. Van buiten klonk het gieren van granaten. In de bunker konden ze het dreunen van de explosie horen. Brokken gedroogde aarde vielen uit het plafond.

Stephen zei: “Twee van mijn manschappen hebben afgelopen nacht acht uur lang liggen luisteren in een granaattrechter, in het niemandsland. Wat denk jij, waar zouden ze al die tijd aan gedacht hebben? Praten mochten ze natuurlijk niet.” Hij keek Jack aan.

“Ik weet het niet, sir. Misschien is het zoiets als wanneer wij in de tunnel zijn. Na een tijdje hou je totaal op met denken. Net of je bent opgehouden met leven. Je hersens worden gevoelloos.”

“Ik zou wel eens in je tunnel willen afdalen,” zei Stephen.

“Nee, dat is niets voor jou,” zei Weir. “Zelfs de mineurs vinden het vreselijk.”

“Ik zou wel eens willen meemaken hoe het daar is. Een paar van mijn mannen denken dat jullie daar in de diepte niet vlug genoeg werken. Ze denken dat jullie de geluiden van de vijand niet horen. Ze zijn als de dood dat ze van beneden af worden opgeblazen.”

Weir lachte. “Ja, dat weten we heus wel.”

Jack ging verzitten. Die twee officieren waren een beetje eigenaardig. Hij nam aan dat ze dronken waren. Hij had Weir altijd beschouwd als een man op wie je kon bouwen. Als alle commandanten van tunnelgravers-compagnies was hij een ingenieur die daarheen was overgeplaatst. Onder de grond was hij zorgvuldig en betrouwbaar, al had hij voor de oorlog geen ervaring met dit soort werk gehad. Zijn ogen stonden echter wild en rood, van de whisky. De bruinige stoppels op zijn wangen en kin waren kennelijk het gevolg van meer dan één keer niet scheren in de ochtend. De luitenant was volgens Jack nuchterder, maar in sommige opzichten nog eigenaardiger. Je wist nooit zeker of hij een grap maakte of niet. Hij leek vergeetachtig en afstandelijk, maar ook enthousiast om onder de grond te komen kijken. Het was of hij niet helemaal bij zinnen was, dacht Jack. De oprechte dankbaarheid die hij had gevoeld, begon te vervliegen. Hij voelde geen behoefte meer om persoonlijke gevoelens met hen te delen. Hij wilde terug zijn bij Tyson en Shaw, of zelfs bij Wheeler en Jones die zo irritant konden kwebbelen. Bij hen wist hij tenminste waar hij aan toe was.

“Weet u soms wanneer we even afgelost worden, sir?” vroeg hij aan Weir.

“Morgen, denk ik. Veel langer kunnen ze ons hier niet vasthouden. Hoe staat het met jouw manschappen, Stephen?”

Stephen zuchtte. “God mag het weten. Ik krijg voortdurend geruchten van het bataljonshoofdkwartier te horen. We zullen vroeg of laat tot de aanval moeten overgaan. Alleen niet hier.”

“Moeten we wat levens opofferen, al is het maar om de Fransen te sussen?” zei Weir lachend.

“Ja. O ja. Ze willen het gevoel hebben dat ze het niet alleen hoeven te doen. Maar ik denk dat ze storm zullen oogsten.”

Riley verscheen van achter uit de bunker. “Het is bijna zes uur, sir. Over tien minuten moeten ze paraat staan.”

“Ga dus maar, Firebrace,” zei Weir.

“Tot ziens in die tunnel,” zei Stephen.

“Dank u, sir.”

Jack klauterde weer de bunker uit. Buiten was het bijna licht. De lage hemel van Vlaanderen ontmoette de aarde aan een korte horizon, slechts een paar kilometer achter de Duitse linies. Hij ademde diep de ochtendlucht in. Zijn leven was gespaard gebleven; een laatste rest van blijdschap voelde hij toen hij naar de achterkant van de loopgraaf keek en de rook zag van sigaretten, de damp van thee in mokken die door koude handen werden omsloten. Hij dacht aan de stank van zijn kleren, aan de luizen in de naden, aan de manschappen met wie hij geen vriendschap durfde te sluiten omdat ze de volgende dag voor zijn ogen in stukken gereten konden worden. Dit was het tijdstip waarop Tyson zich waste en zijn behoeften deed op een verfpot, waarvan hij de inhoud vervolgens over de rand van de loopgraaf gooide.

Uit de bunker van de officieren klonk het geluid van pianomuziek, een wijsje dat oprees onder het krassen van een grove grammofoonnaald.

12

Toen de mineurs eindelijk werden afgelost, mochten ze vertrekken naar een dorp dat verder weg lag dan de gebruikelijke kwartieren waar ze uitrustten. De mannen waren zo moe dat marcheren hun zwaar viel. Vijf kilometer achter de frontlijn bevonden ze zich op een verharde weg met greppels aan weerszijden. Ze hadden de order ‘wandelpas’ gekregen, en een paar manschappen rookten onder het lopen. Jack Firebrace concentreerde zich op lopen in rechte lijn onder het gewicht van zijn rugzak, met die extra graafgereedschappen. Aan het eind van een laan was een dorp vaag zichtbaar, maar hij merkte: als hij zijn blik daarop richtte, kon hij zijn voeten niet meer coördineren. Hij had het gevoel dat ze een ravijn overstaken, dat de weg dertig meter lager lag. Tweemaal schrok hij wakker, en dan drong het tot hem door dat hij had lopen slapen. Een paar rijen achter hem moesten ze Wheeler uit de greppel trekken. Jack sloot even de ogen tegen het heldere daglicht, maar deed ze snel weer open toen hij misselijk werd doordat hij zijn evenwicht verloor.

Er waren dingen waarvan hij gedacht had dat hij ze nooit meer zou zien, tekenen dat het leven was doorgegaan buiten het beperkte inferno van zijn bestaan. Een kapelaan kwam hun kant uit gefietst en nam zijn platte hoed af toen hij de colonne passeerde. Langs de weg groeide gras dat nog groen was, niet ontworteld. De bomen vertoonden bloesems.

Toen ze op het dorpsplein bleven staan, gaf sergeant Adams verlof te gaan zitten terwijl officieren op zoek gingen naar kwartieren.

Jack leunde tegen het stenen bekken van de dorpspomp. Tyson staarde hem met nietszeggende ogen aan, niet in staat deze andere omgeving te begrijpen. Rookkolommen kwamen uit de schoorstenen in het straatje achter het plein. Ze zagen een kruidenierswinkel, en een slagerij, waar twee kleine jongens bij de ingang aan het spelen waren.

Toen hoorde Jack het geluid van een vrouwenstem. Ze sprak een taal die hij niet verstond, met een scherp accent dat zijn oren niet kenden, maar haar vrouwelijkheid was onmiskenbaar. Het was de stem van een forse vrouw van een jaar of dertig die stond te praten met een blond meisje. De mineurs luisterden terwijl de ijle ochtendlucht die hoge stemmen naar hen toe voerde, als troostende herinnering aan een verloren leven. Twee anderen uit Jacks peloton, O’Lone en Fielding, waren liggend op de kinderhoofdjes in slaap gevallen. Jack liet het gevoel van rust langzaam over zich komen en probeerde te wennen aan het ontbreken van angst.

Hij draaide zich om en keek naar Shaw, die naast hem zat. Zijn ongeschoren gezicht was zwart van vuil, en zijn ogen waren wit en star zichtbaar onder het roet. Hij had geen woord gezegd sinds ze afgemarcheerd waren, en zijn lichaam leek wel bevroren.

In de hoek van het plein begon een witte hond te blaffen. Hij liep heen en weer voor de slagerswinkel totdat de slager zelf naar buiten kwam en woedend in zijn handen klapte. Toen liep hij verder om te snuffelen aan de voeten van de mannen die het dichtstbij zaten. Hij kwispelde opgewonden vanwege de aanwezigheid van zoveel mensen. Hij had een scherpe, puntige snuit en een pluimstaart, teruggebogen over zijn rug. Hij likte Jacks laars, en legde toen zijn kop op Shaws roerloze knie. Shaw keek in de wakkere ogen die zijn gezicht afzochten op een teken dat hij iets te eten zou geven. Hij begon de kop van de hond te aaien. Jack zag hoe Shaws grote mijnwerkershanden over de zachte rug van het dier gleden. Zachtjes legde Shaw zijn hoofd tegen de flank van de hond, en hij sloot zijn ogen.

Kapitein Weir verwees hen naar een schuur aan de rand van het dorp. De boer was al gewend aan inkwartiering en was keihard in zijn onderhandelingen. Veel manschappen lieten hun ransel vallen en gingen slapen op het eerste het beste stro dat ze vonden. Tyson wist een schone hoek te vinden, en nodigde Shaw en Firebrace uit daarheen te komen. Ze hadden een hekel aan elkaars gewoonten, maar die kenden ze tenminste, en ze vreesden dat die van anderen misschien erger waren.

In de middag werd Jack wakker, en hij liep het erf van de boerderij op. De veldkeuken van de compagnie werd opgestookt. Een paard en wagen was desinfectiemiddelen en luizenpoeder komen brengen onder de kritische blikken van de kwartiermeester.

Jack liep over het pad naar het dorp. Hij sprak geen woord Frans en bekeek alle gebouwen, akkers en kerken als totaal vreemde verschijnselen. De opluchting niet beschoten te worden werd verdreven door een toenemend gevoel van heimwee. Vóór de oorlog was hij nooit in het buitenland geweest, en maar twee of drie keer was hij weg geweest uit het geruststellende lawaai, het patroon van de Londense straten waar hij was opgegroeid. Hij miste het rammelen en ratelen van trams, de lange huizenrijen van Noord–Londen en de namen die hem naar zijn eigen territorium brachten, Turnpike Lane, Manor House, Seven Sisters.

Ook een infanteriebataljon was hier met verlof: het dorp werd overheerst door het lawaai en de drukte van een leger dat bezig was met hergroepering, met uitrusten en een poging zich te herstellen. Jack liep langs de briesende paarden, de schreeuwende onderofficieren en de groepjes rokende, lachende soldaten, als een jongetje in een droom. Wat een paar kilometer verderop gebeurde, werd geheimgehouden. Geen van die mannen zou toegeven dat de dingen die ze hadden gezien en gedaan, buiten de grenzen van het menselijke gedrag vielen. Je zou niet geloven, dacht Jack, dat die man met zijn achterovergeschoven pet, die grappen met zijn vriend staat te maken bij de etalage van de slagerij, zijn andere makker had zien sterven in een granaattrechter, met zijn longen vol gas. Niemand vertelde iets, en ook Jack sloot zich aan bij de zwijgende samenzwering dat alles in orde was, dat geen natuurwet was geschonden. Hij gaf de schuld aan de onderofficieren, en die gaven de schuld weer aan de officieren,- en die vloekten over de stafofficieren, die alles weer weten aan de generaals.

De veldkeuken leverde hete stamppot, koffie en een tweede schep, voor de hongerigsten, van een surrogaatjus, bestaande uit vet en water. Met een stuk vers brood in zijn andere hand werkte Jack het allemaal gretig naar binnen. Wheeler klaagde dat het eten weerzinwekkend was, heel anders dan wat zijn vrouw voor hem kookte, of de ftsh and chips die hij soms bij wijze van avondmaaltijd at op de terugweg van de kroeg. O’Lone had herinneringen aan pasteien en nieuwe aardappels, gevolgd door pudding met cake. Tyson en Shaw waren niet zo klagerig, al vonden ze het eten geen van beiden smakelijk. Jack at wat Tyson niet meer op kon. Hij schaamde zich toe te geven dat het eten in het leger, al kwam het vaak te laat en was het soms bedorven wanneer het de frontlinie bereikte, over het geheel genomen beter was dan wat zij zich thuis hadden kunnen veroorloven.

Shaw was weer opgeknapt. Op zijn sterke rug verplaatste hij verse balen stro in de schuur,- zijn bas zong weer mee in het koor van steeds herhaalde sentimentele liedjes dat na de maaltijd losbarstte. Jack zag dat met vreugde,- hij was afhankelijk van de veerkracht van bepaalde makkers om zichzelf moed in te spreken voor zijn onnatuurlijke bestaan, en Arthur Shaw met zijn knappe, zware hoofd en rustige karakter was zijn grootste inspiratie.

Opgewekt trotseerden de militairen de nauwelijks begrepen commentaren van de wasvrouwen die stonden te wachten om hun kleren aan te pakken, en ze gingen naakt in de rij staan voor het badhuis dat in een lange schuur was ingericht. Jack stond achter Shaw, en hij bewonderde die enorme rug met al die spieren over de schouderbladen, zodat zijn middel, dat overigens helemaal niet zo slank was, een ingeknepen trechter leek, boven het stuitbeen en de mollige welving van zijn harige billen. Binnen in de schuur brulden de mannen liederen of ze schreeuwden scheldwoorden, ze gooiden met stukken zeep en spatten met water uit de baden van verschillende temperatuur, geïmproviseerd uit wijnvaten en voedertroggen. Naast de deuropening stond sergeant Adams met een slang met koud water, waar hij zijn vinger op plaatste om de druk te vergroten en de mannen naar buiten te drijven,- daar konden ze hun kleren weer in ontvangst nemen-die waren weliswaar schoon, maar zaten nog steeds vol met die onwrikbare luizen.

In de avond haalden ze hun soldij op in vijf-frankbiljetten en gingen ze op zoek naar manieren om dat geld uit te geven. Omdat Jack Firebrace in zijn sectie de naam van grappenmaker had, beschouwde men hem ook als degene die het amusement moest verzorgen. Fris geschoren, met gekamde haren en gepoetste pet-insignes meldden Tyson, Shaw, Evans en O’Lone zich bij hem. “Jullie komen terug om negen uur, en nuchter,” zei sergeant Adams toen ze het hek van de boerderij uit gingen. “Mag het ook half tien zijn?” riep Evans.

“Half tien en half teut,” zei Jack. “Daar voel ik alles voor.” De mannen bleven lachen tot ze in het dorp waren.

Militairen liepen rond en stonden in de rij voor winkels waar een geïmproviseerde bar, die ze een ‘estaminet’ noemden, was ingericht. Jack, de ceremoniemeester, vond een boerenhuisje met een helder verlichte keuken, waar niet zo’n lange rij stond. De anderen volgden hem en wachtten buiten tot ze de kans kregen om aan een tafeltje te gaan zitten bij een oudere vrouw die gebakken aardappels uit een pan kokende olie op borden schepte. Kleine flessen witte wijn, zonder etiket, werden doorgegeven onder de gasten. De militairen vonden die te zuur smaken en wisten een van de jongere vrouwen over te halen suiker te halen, die ze toevoegden aan hun glazen. Ze maakten nog steeds gebaren van weerzin, maar slaagden erin behoorlijke hoeveelheden naar binnen te werken. Jack probeerde het met een flesje bier. Het leek niet op de glazen die zijn herinnering hem serveerde in de Victoriaanse pubs thuis, gemaakt met hop uit Kent en water uit Londen.

Slaap overviel hen allen tegen middernacht, toen Tyson zijn laatste sigaret doofde in het stro. Onder het luide gesnurk vergaten ze het onvergeeflijke. Jack merkte dat mannen als Wheeler en Jones elke dag behandelden als de ploegendienst op hun werk en ‘s-avonds net zo kankerden en grappen maakten als thuis. Misschien was dat, op een manier die hij niet begreep, hetzelfde wat die twee officieren hadden gedaan,- misschien was al dat praten over tekenen naar het leven niet meer dan een kunstgreep om te doen alsof alles normaal was. Terwijl hij in slaap begon te vallen, concentreerde hij zich op zijn huis,- hij probeerde zich de stem van Margaret voor te stellen, en wat ze tegen hem zou zeggen. De overleving van zijn zoon werd belangrijker dan de levens van zijn strijdmakkers. Niemand in de estaminet had zelfs maar een glas geheven op Turners nagedachtenis; niemand herinnerde zich hem of de drie anderen die samen met hem waren omgekomen.

Op de avond voordat ze zouden teruggaan naar het front werd er gezongen. De mannen waren schaamteloos. Wheeler en Jones zongen een overdreven sentimenteel duet over een meisje dat wel een miljoen wensen waard was. O’Lone reciteerde een gedicht over een huisje met rozen rond de ingang en een vogeltje in de boom dat tra-la-la zong.

Weir, die was overreed om piano te spelen, verbleekte van gêne toen Arthur Shaw en de anderen uit zijn sectie, mannen van wie hij wist dat ze persoonlijkverantwoordelijkwarenvoorminstens honderd gesneuvelden, enkele coupletten lang snakten naar een kus van hun moeder. Weir zwoer in stilte zich nooit meer te encanailleren met gewone soldaten.

Jack Firebrace vertelde een reeks grappen in de stijl van een komiek in een music-hall. De mannen spraken de clou soms in koor uit, maar bleven lachen om zijn optreden. Jacks ernstige gezicht glom van inspanning, en de vastberaden reacties van de mannen, die floten en elkaar lachend op de schouders sloegen, waren een teken van die vastberadenheid, en van hun vrees.

Jack keek de zaal in, die voor deze gelegenheid was afgestaan. Rijen rode gezichten, lachend en glimmend in het lamplicht, met open monden wanneer ze schaterden en zongen. Ze leken in Jacks ogen, vanaf zijn uit-kijkpunt op een omgekeerde kist aan het eind van de zaal, niet van elkaar te onderscheiden. Het waren mannen die misschien elk een eigen geschiedenis hadden, maar die, in de schaduw van wat hun te wachten stond, onderling verwisselbaar waren. Hij was niet bereid om de een méér te geven dan om de ander.

Tegen het eind van zijn optreden voelde hij hoe de angst langzaam inzette. Het vertrek uit dit onopvallende dorp kwam hem nu voor als zijn moeilijkste afscheid; geen scheiding van ouders, vrouw of kind, geen roerend vaarwel op een station, had zwaarder kunnen zijn dan de korte mars terug door de Franse velden. Elke keer werd dat moeilijker. Hij reageerde niet gevoellozer, hij wende er niet aan. Elke keer was het of hij meer moest aanspreken van zijn reserve aan stompzinnige vastberadenheid. In zijn vrees en meegevoel voor die massa rode gezichten besloot hij zijn optreden met een lied. ‘If you were the only girl in the world’, begon hij. Die zangerige woordjes werden dankbaar overgenomen door de mannen, alsof ze hun diepste gevoelens tot uitdrukking brachten.

13

Stephens sectie van de frontlijn was drie dagen lang van tijd tot tijd beschoten. Ze namen aan dat er een grote aanval op komst was. Op de derde ochtend stond hij vermoeid op in zijn bunker. Hij duwde het gasgordijn opzij. Zijn ogen voelden zwaar van vermoeidheid. Zijn lichaam functioneerde niet op de natuurlijke energie van voedsel en slaap, maar op een nerveuze chemische stof, afgescheiden door onbekende klieren. Zijn mond voelde branderig en zuur aan, tot in zijn keel. Zijn schedel bonsde onder het oppervlak, onregelmatig en versneld. Zijn ene hand was gaan beven. Hij moest de manschappen in zijn peloton geruststellend gaan toespreken.

Hij vond Brennan en Douglas, twee van de meest ervaren soldaten, zittend op het banket van de loopgraaf; ze waren bleek, en op de grond naast hen lagen misschien wel zestig sigarettenpeuken.

Stephen wisselde een paar opgewekte woorden met hen. Hij was geen populaire officier. Het kostte hem moeite woorden van bemoediging of inspiratie te vinden wanneer hij zelf niet geloofde dat de oorlog zin had, of dat het einde in zicht was. Hij had een berisping gekregen van de compagniescommandant, kapitein Gray, een scherpzinnig man met een sterk karakter, omdat hij tegen een soldaat had gezegd dat de oorlog volgens hem nog veel en veel erger zou worden voordat er een kans kwam dat het minder erg zou worden.

Brennans commentaar op de beschieting bevatte zijn gebruikelijke hoeveelheid onwelvoeglijke woorden. Zijn lievelingswoord kwam zo vaak in zijn uitspraken voor dat het Stephen na een tijdje niet eens meer opviel. Dit gold voor alle manschappen.

Stephen was van gewoon soldaat tot officier bevorderd omdat hij een betere vooropleiding had dan de meeste anderen, en omdat de jonge officieren van de universiteiten, voorzover ze niet gesneuveld waren, inmiddels een compagnie aanvoerden. Gray had hem eruit gepikt en teruggestuurd naar Engeland voor een opleiding in een cadettencorps. Toen hij naar Frankrijk terugkeerde, was hij verder opgeleid door stafofficieren in Béthune, al had het enige beslissende moment zich volgens hem voorgedaan tijdens een voetbalwedstrijd waarbij hij zich had moeten bewijzen. Dat had hij gedaan door te vechten met een speler van de andere partij, en vervolgens was hij meegenomen op een haastige reis van drie weken langs het front, in gezelschap van een astmatische majoor die voor het eerst een voet buiten het brigadehoofdkwartier had gezet. De majoor stond erop dat Stephen niet praatte met de manschappen samen met wie hij dienst had genomen; het was de bedoeling dat hij aan hen werd gepresenteerd als een ander en hoger wezen, dat langs magische weg de kwaliteiten van een officier had verworven. De majoor nam hijgend afscheid, en toen bleef Stephen achter, in het bezit van een glimmend koppel, nieuwe laarzen en een eerbiedige oppasser. Geen van de leden van zijn peloton had hij eerder ontmoet, hoewel de manschappen met wie hij was opgeleid en met wie hij aan het front had gevochten, slechts een meter of honderd verderop zaten.

“Geen bericht dus wanneer hier ooit eens een eind aan komt?” zei Dou-glas.

“Zulke dingen vertellen ze nooit aan mij. Wat denk jij?”

“Ik wou dat ze nou eens even ophielden.”

“In elk geval houden ze een lunchpauze.” Iets opgewekters wist Stephen niet te bedenken. “Je kunt een Duitse kanonnier niet van zijn worst vandaan houden.” Zijn droge mond kon niet genieten van dat grapje.

Er klonk een scheurend geluid in de lucht toen een kanon werd afgeschoten. Het was een kanon van gemiddeld formaat, met een granaat die een rammelend, ratelend geluid maakte, wat eerst eigenaardig klonk, maar opeens angstaanjagend werd wanneer het projectiel, dichterbij gekomen, leek te versnellen. Brennan en Douglas drukten zich tegen de voorkant van de loopgraaf toen het ding over kwam. De grond schokte en brokjes aarde regenden zachtjes neer op hun hoofden. Stephen zag dat Douglas’ handen nu heftig beefden terwijl hij zijn gezicht schoonveegde.

Hij knikte beide mannen toe. “Eeuwig kan het niet duren.”

Een nachtelijke beschieting was meestal bedoeld voor achter het front, voor de kanonnen, de munitie, de voorraden. Een beschieting van de voorste linies overdag was meestal het voorspel van een aanval, al nam Stephen aan dat het ook een variatie op de tactiek kon zijn, of gewoon onnauwkeurigheid.

Hij zocht zijn weg door de loopgraaf en praatte met anderen uit zijn peloton. Zij namen de bevelen in ontvangst van hun onderofficieren en beschouwden Stephen als weinig méér dan een symbool van gezag in de verte, tegenover wie ze zich netjes en met respect moesten gedragen. Door zijn vriendschap met Weir was Stephen bijna evenveel te weten gekomen over de tunnelgravers als over zijn eigen manschappen. Toen hij onder het aanhoudende granaatvuur met hen praatte, drong het tot hem door dat hij niets van hun leven wist. Het waren voornamelijk Londena-ren, die voor de oorlog bij de vrijwillige landweer waren geweest.

Het meest gesteld was hij op Reeves, Byrne en Wilkinson, een cynisch trio dat zich, in tegenstelling tot Breiman en Douglas, nooit vrijwillig meldde voor gevaarlijke opdrachten, maar een heftige en genadeloze afkeer voor de vijand had behouden.

Hij trof het drietal samen aan, al waren ze ongewoon zwijgzaam. Een batterij veldkanonnen was het afgelopen uur steeds actiever geworden, meldde Reeves. Terwijl hij sprak, hoorden ze de luide knal van een kanon dat afgeschoten werd, gevolgd door het gieren van de granaat.

“Die krijgen we op het moment aldoor,” zei Reeves. “Luister maar.” De drie mannen lagen vlak bij elkaar. Ze waren minder bang voor verwondingen door kogels dan door granaatscherven, want ze hadden gezien hoeveel schade die laatste konden aanrichten. Een voltreffer liet alle fysieke bewijzen van het leven van een man verdwijnen; scherven rukten stukken uit hem weg; zelfs een beperkte verwonding beschadigde het lichaamsweefsel zwaarder dan een kogel. Zoiets werd vaak gevolgd door infectie of gangreen.

Een paar meter verderop in de loopgraaf begon iemand hoog te jammeren. Het was een schril, waanzinnig geluid dat zelfs door de diverse beschietingsgeluiden heen sneed. Een jongeman, Tipper, rende over de loopplanken, bleef toen staan en hief zijn gezicht op naar de hemel. Hij schreeuwde opnieuw, een geluid van oerangst dat schokkend was voor ieder die het hoorde. Zijn magere lijf was verstard en ze konden zien hoe verwrongen zijn gelaatstrekken waren. Hij schreeuwde om thuis.

Byme en Wilkinson begonnen tegen hem te vloeken.

“Help even,” zei Stephen tegen Reeves. Hij liep naar de jongen en pakte zijn arm vast en probeerde hem te laten zitten op het banket. Reeves pakte hem aan de andere kant beet. Zijn ogen waren star op de hemel gericht, en Stephen noch Reeves slaagde erin zijn nekspieren te laten ontspannen, zodat hij naar beneden keek.

Tippers gezicht leek volkomen bloedeloos. Het wit van zijn ogen, maar een paar centimeter van Stephens gezicht vandaan, vertoonde geen rode adertjes,- er was alleen een bruine cirkel met een verwijde pupil die dreef in het wit dat groter leek doordat de ogen zo krampachtig opengesperd waren. De pupil leek zwarter en groter te worden, zodat de iris alle kleur en leven verloor.

De jongen riep, zonder te weten waar hij was, telkens weer smekend een eigen woordje, misschien het naampje dat hij had voor zijn vader of moeder. Het was een uiting van primitieve angst. Stephen voelde plotseling een opwelling van medelijden, die hij zo snel mogelijk onderdrukte.

“Haal hem hier weg,” zei hij tegen Reeves. “Dit wil ik hier niet hebben. Jij en Wilkinson, breng hem naar de Officier van Gezondheid.”

“Ja, sir.” Reeves en Wilkinson sleurden het verstijfde lichaam naar de verbindingsloopgraaf.

Stephen was geschokt. Deze uitbarsting van natuurlijke angst deed hem beseffen hoe onnatuurlijk hun bestaan hier was,- ze wilden niet herinnerd worden aan het normale leven. Tegen de tijd dat hij terugkwam in zijn bunker, was hij kwaad. Als de schijn begon te barsten, zou dat mensenlevens kosten.

Er leek geen manier te zijn waarop ze een confrontatie met die vrees konden aangaan. Bij leper en andere veldslagen hadden ze zich kunnen voorbereiden op sterven, maar deze beschieting deed allen opnieuw de moed verliezen. Mannen die zich hadden voorbereid op aanvallen dwars door machinegeweervuur, of op de verdediging van hun loopgraven tot de laatste man, konden de dood in deze vorm niet aan. Ze deden alsof het méér was dan dat; het lag aan alles wat ze hadden gezien. Reeves had overal naar zijn broer gezocht, maar had niets gevonden dat hij kon begraven, geen lok haar, zelfs geen stuk van een laars. Dat had hij aan Stephen verteld, verbitterd en ongelovig. De granaat die zijn dood was geworden, was van het formaat dat met een hijskraan op een smalspoortrein moest worden geladen; na een vlucht van tien kilometer had het projectiel een krater achtergelaten die groot genoeg was voor een boerderij, met stallen en al. Het was geen wonder, zei Reeves, dat er geen spoor van zijn broer te vinden was. “Ik zou het niet zo erg vinden,” zei hij, “maar hij was mijn eigen vlees en bloed.”

Tegen de middag van de derde dag begon Stephen zich zorgen te maken over het effect van de beschieting op alle manschappen in zijn peloton. Hij voelde zich een nutteloze en onbenutte schakel in de keten. De hogere officieren namen hem niet in vertrouwen; de mannen ontvingen hun aanwijzingen van onderofficieren, en ontleenden troost aan elkaar. Het bombardement hield aan.

Stephen praatte even met Harrington, de luitenant die ook in Gray’s bunker woonde, en dronk toen de thee die Riley punctueel om vijf uur serveerde. Hij ging naar buiten om naar het late middaglicht te kijken. Het was weer gaan regenen, maar de granaten bleven neerkomen langs de zwarte horizon, met explosies als onverwachte sterren in de grijsgroene, woelige duisternis.

Tegen middernacht kwam Weir naar de bunker. Hij had geen whisky meer en vroeg om die van Stephen. Hij wachtte tot Gray naar buiten was gegaan.

“Hoe was jullie rustperiode?” vroeg Stephen.

“Dat is lang geleden,” zei Weir, en hij nam een lange teug uit de veldfles die Stephen hem toeschoof. “We zijn al weer drie dagen terug.”

“Dus jullie zijn onder de grond geweest. Dat is de veiligste verblijfplaats.”

“De manschappen komen uit dat gat in de grond, en dan krijgen ze dit. Ze weten niet wat erger is. Dat kan toch niet zo doorgaan? Dat kan echt niet.”

“Rustig maar, Weir. Er komt geen aanval. Ze blijven op hun plaats. Het duurt bijna een week voordat ze zo’n groot kanon ingegraven hebben.”

“Jij bent een kouwe kikker, nietwaar, Wraysford? Vertel me eens iets waardoor ik ophoud met beven, meer vraag ik niet.”

Stephen stak een sigaret op en legde zijn voeten op de tafel. “Wil je naar de granaten luisteren of wil je ergens anders over praten?”

“Het komt door die idioot van een Firebrace, met dat geoefende gehoor. Die heeft me geleerd hoe ik onderscheid kan maken tussen al die kanonnen. Ik kan je vertellen hoe groot het is, de baan van de granaat, waarheen hij gaat, de schade die hij waarschijnlijk zal aanrichten.”

“Maar toen de oorlog begon, vond je het toch wel leuk?”

“Wat?” Weir ging overeind zitten. Hij had een rond, oprecht gezicht met blond haar en een wijkende haargrens. Wat hij nog aan haar had, stond recht overeind, of was ongekamd nadat hij zijn pet had afgezet. Hij droeg een pyjamajasje en een witte marinetrui. Hij leunde weer wat achterover terwijl hij nadacht over wat Stephen had gezegd. “Het is nu haast niet te geloven, maar ik geloof van wel.”

“Daar hoef je je niet voor te schamen. We hadden allemaal een reden om ons vrijwillig te melden. Kijk maar naar Price, onze sergeant-majoor. Die is hier opgebloeid, vind je niet? En jij? Voelde je je eenzaam?”

“Ik heb geen zin om over Engeland te praten,” zei Weir. “Ik heb al mijn aandacht nodig om in leven te blijven. Ik heb acht man onder de grond, terwijl van de andere kant een Duitse tunnel op ons af komt.”

“Oké,” zei Stephen. “Ik ga over een halfuur toch mijn manschappen controleren.”

De bunker schudde door toedoen van een enorme granaat. De lantaarn slingerde aan de balk, de glazen rinkelden op tafel en brokjes aarde vielen uit de zoldering. Weir greep Stephens pols vast. “Praat tegen me, Wraysford,” zei hij. “Het geeft niet waarover.”

“Goed. Ik zal je wat vertellen.” Stephen blies een wolk sigarettenrook uit. “Ik ben nieuwsgierig wat er gaat gebeuren. Jouw rioolratten kruipen onder de grond in hun holen van een meter breed. Mijn manschappen worden gek van dat granaatvuur. We horen niets van onze meerderen. Ik zit hier, ik praat met de mannen, ik ga op patrouille en lig in de modder terwijl mitrailleurkogels vlak over mijn nek gaan. Niemand in Engeland heeft er enig idee van hoe het hier is. Als ze konden zien hoe die mannen leven, zouden ze hun ogen niet geloven. Dit is geen oorlog, dit is een onderzoek naar de vraag hoe ver men mensen kan vernederen. Ik ben ontzaglijk nieuwsgierig hoe ver ze nog kunnen gaan; dat wil ik weten. Ik geloof dat het nog maar net is begonnen. Ik denk dat veel ergere dingen dan we tot nu toe hebben gezien, zullen worden toegestaan en uitgevoerd door miljoenen jongens en mannen als mijn Tipper en jouw Firebrace. Ze kunnen altijd nog verder in de diepte worden gedreven. Je ziet hun gezichten wanneer ze even van het front weg mogen, en je denkt dat ze het niet meer aankunnen, dat iets in hen zal zeggen: zo is het genoeg, dit kan niemand van ons vergen. Maar na één dag slapen, en met warm eten en wijn in hun buik, zijn ze bereid nog méér te doen. Ik denk dat ze wel tienmaal erger zullen doen voordat het over is, en ik wil graag weten hoeveel ze aankunnen. Als ik die nieuwsgierigheid niet had, zou ik zó naar de vijand wandelen en me laten doodschieten. Of mijn hoofd door zo’n granaat laten afrukken.”

“Jij bent gek,” zei Weir. “Wil jij dan niet dat het ophoudt?”

“Ja, natuurlijk wel. Maar nu we eenmaal zo ver zijn, wil ik weten wat het betekent.”

Weir begon weer te beven toen het granaatvuur dichterbij kwam. “Het is een gemengde beschieting. De veldkanonnen worden afgewisseld door zware artillerie, met tussenpozen van—”

“Stil,” zei Stephen. “Je moet jezelf niet zo kwellen.” Weir greep naar zijn hoofd. “Praat ergens over, Wraysford. Praat tegen me, als het maar niet over deze oorlog gaat. Engeland, voetbal, vrouwen, meisjes. Wat je maar wilt.”

“Meisjes? Wat de manschappen hun liefjes noemen?”

“Als je daar zin in hebt.”

“Ik heb al een hele tijd niet meer aan meisjes gedacht. Aanhoudend granaatvuur bevrijdt je van onreine gedachten. Ik denk nooit aan vrouwen. Die horen thuis in een ander bestaan.”

Weir zweeg even. Toen zei hij: “Zal ik je eens wat vertellen? Ik ben nog nooit van mijn leven met een vrouw naar bed geweest.”

“Wat? Nog nooit?” Stephen keek hem aan om te zien of hij het meende. “Hoe oud ben je?”

“Tweeëndertig. Ik wilde het wel, ik heb het altijd gewild, maar thuis was dat moeilijk. Mijn ouders waren heel streng. Een paar van de meisjes die ik een avondje mee uit nam, tja, die…die wilden altijd trouwen. En dan waren er de fabrieksmeisjes in de stad, maar die zouden me alleen maar hebben uitgelachen.”

“Ben je niet benieuwd hoe het is?”

“Ja, ja natuurlijk. Maar nu is het zo belangrijk geworden, het heeft zoveel betekenis aangenomen in mijn leven dat het moeilijk zou worden.”

Stephen merkte dat Weir niet meer luisterde naar het granaatvuur. Hij staarde in het glas in zijn handen, intens geconcentreerd.

“Waarom ga je niet naar een van die huizen waar alle mannen heen gaan, in de dorpen? Ik ben ervan overtuigd dat je een aardige vrouw zou kunnen vinden, niet al te duur.”

“Je begrijpt het niet, Wraysford. Zo gemakkelijk is het niet. Voor jou is het wat anders. Jij bent vast met honderden vrouwen naar bed geweest.”

Stephen schudde zijn hoofd. “Goeie God, nee. Er was een meisje in mijn dorp, dat het met iedereen deed. Alle jongens zijn bij haar hun onschuld kwijtgeraakt. Je moest haar een cadeautje geven-chocolade of geld of zo. Het was een simpel kind, maar we waren allemaal heel dankbaar. Natuurlijk werd ze zwanger, maar niemand wist wie de vader was. Waarschijnlijk een of andere jongen van vijftien.”

“En was dat alles?”

“Nee. Er zijn nog een paar meisjes geweest. Jongens gingen ervan uit dat ze dat deden. Ze dachten dat het ongezond was om het allemaal bij je te houden. Zelfs hun moeders dachten er zo over. Dat is het verschil tussen een dorp in Lincolnshire en een stad als-waar kom jij vandaan?”

“Leamington Spa.”

“Precies! De prijs van het fatsoen.” Stephen glimlachte. “Dat was jouw pech.”

“Dat hoef je mij niet te vertellen.” Weir begon te lachen.

“Goed zo.”

“Hoe bedoel je, ‘goed zo’?”

“Je lacht.”

“Ik ben dronken.”

“Dat doet er niet toe.”

Weir schonk zich nog eens in en wipte achterover met zijn stoel. “En al die meisjes, Wraysford, vertel eens.”

“Zoveel waren het er niet. Misschien vier of vijf. Dat was alles.”

“Het doet er niet toe hoeveel het er waren. Vertel eens, was er eentje bij van wie je hield? Was er een met wie je het telkens en telkens weer hebt gedaan?”

“Ja, ik geloof van wel.”

“Eentje maar?”

“Ja, eentje maar.”

“En hoe was dat? Was dat anders dan met die anderen?”

“Ja, ik geloof van wel. Het was totaal anders. Het raakte verstrikt in andere gevoelens.”

“Bedoel je dat je…was je verliefd op haar of zo?”

“Zo zou jij het genoemd hebben. Ik wist destijds niet wat het was. Ik was me alleen maar bewust van een zekere dwangmatigheid. Ik kon er niets tegen doen.”

“En wat is er met die vrouw gebeurd?”

“Ze is weggegaan.”

“Waarom?”

“Ik weet het niet. Op een dag kwam ik thuis, en ze had niet eens een briefje of een boodschap achtergelaten.”

“Waren jullie getrouwd?”

“Nee.”

“En wat heb jij toen gedaan?”

“Niets. Wat had ik kunnen doen? Ik kon haar niet achternalopen. Ik heb haar laten gaan.”

Weir zweeg even. Toen zei hij: “Maar toen je…je weet wel, was het toen met haar een ander gevoel, een andere ervaring dan met dat dorpsmeisje? Of is het altijd hetzelfde?”

“Toen ze weg was, dacht ik daar niet aan, geloof ik. Ik had eerder het gevoel dat er iemand gestorven was. Alsof je een kind was en je moeder of vader was verdwenen.” Stephen keek op. “Je moet het voor jezelf ontdekken. De volgende keer als je met verlof gaat. Of misschien kunnen we je achter het front vandaan krijgen. Een van mijn manschappen weet misschien wel wat.”

“Doe niet zo idioot,” zei Weir. “Maar die vrouw van jou. Denk je nog aan haar? Heb je een souvenir van haar?”

“Ik had een ring die van haar was. Maar die heb ik weggegooid.”

“Denk je nooit aan haar als je hier ‘s nachts ligt en buiten de kanonnen hoort?”

“Nee. Nooit.”

Weir schudde zijn hoofd. “Dat begrijp ik niet. Dat zou ik zeker doen.”

Buiten was het even stil. De twee mannen keken elkaar aan in het vage licht, hun gezichten waren grauw en vermoeid. Stephen was jaloers op de onschuld die hij, ondanks de uitputting, nog in Weirs open gezicht zag. Voor zijn gevoel was hij alle contact al kwijt met elk aards geluk dat misschien nog bestond voorbij het dreunen van kanonnen. De grijze haartjes aan zijn slapen en boven zijn oren leken hem eraan te herinneren dat hij veranderd was en niet meer terug kon.

“En jij?” vroeg hij. “Vóór de oorlog. Was je eenzaam?”

“Ja, eenzaam was ik inderdaad. Ik woonde nog bij mijn ouders. Ik leek daar niet weg te kunnen komen. Het enige dat ik kon bedenken was me melden voor het leger. Mijn vader kende iemand bij de genie, dus ging ik daarheen. Ik ben in 1912 bij het leger gegaan. Je hebt gelijk. Ik vond het fijn om een rol te spelen. En de kameraadschap stond me ook aan. Zo simpel was dat. Eerder had ik geen vrienden gehad, en opeens merkte ik: als ik geen vriendschap had, dan leefde ik toch in gezelschap van honderden mannen van mijn eigen leeftijd. Toen ik officier werd, merkte ik dat een paar van hen zelfs tegen me opkeken. Dat was een geweldig gevoel.”

“Je doet het goed,” zei Stephen. “Ze hebben respect voor je.”

“Nee,” zei Weir geringschattend, “ze zouden iedereen volgen die…”

“Ik meen het. Je doet het heel goed bij hen.”

“Dank je, Wraysford.”

Stephen schonk zich nog wat whisky in. Hij hoopte altijd dat hij daar slaap van zou krijgen, maar in werkelijkheid maakte het weinig verschil. Als hij sliep, was dat een soort geschenk, en dat kon zowel na een kop thee komen als na alcohol.

“Mijn manschappen respecteren me niet,” zei hij. “Ze respecteren sergeant Price. Althans, ze zijn bang voor hem. En ze doen wat de korporaals hun opdragen, Smith en Petrossian. Maar ik ben onbelangrijk voor hen.”

“Onzin,” zei Weir. “Je zit er middenin, samen met hen, heus niet minder dan de onderofficieren. Je gaat op patrouille. Ze moeten je wel bewonderen.”

“Maar ze respecteren me niet. En daar hebben ze gelijk in. En weet je waarom? Omdat ik hen niet respecteer. Soms denk ik dat ik hen veracht. Wat denken ze in godsnaam dat ze aan het doen zijn?”

“Je bent een rare kerel,” zei Weir. “Ik herinner me een majoor die ik bij leper heb ontmoet, in dat vooruitstekende deel van het front, en die—”

De deur van de bunker werd opengeduwd. Het was Hunt. “U kunt beter meekomen, sir,” zei hij tegen Stephen. “Een granaat in onze sectie. Veel doden en gewonden. Reeves en Wilkinson, geloof ik.”

Stephen greep zijn pet en volgde Hunt, de nacht in.

De zandzakken die de borstwering vormden, waren over zo’n twintig meter weggeslagen. De wand van de loopgraaf was ingestort, prikkeldraad was naar binnen gedrukt en hing over de omgewoelde aarde. Er klonk gekreun. Brancardiers probeerden zich een weg te banen naar de gewonden. Stephen pakte een schop en begon te graven. Ze trokken een man bij zijn schouders tevoorschijn. Het was Reeves. Zijn gezicht was nog niets-zeggender dan anders. Aan de ene kant ontbrak zijn borstkas-een grote scherf stak uit onder zijn borstbeen.

Een paar meter verderop groeven ze Wilkinson uit. Zijn donkere profiel leek veelbelovend beheerst toen Stephen naar hem toe liep. In zijn hoofd ging hij de persoonlijke bijzonderheden van Wilkinson na. Hij wist ze nog. Hij was pas getrouwd. Hij werkte als bookmaker. Er was een baby op komst. Hij bedacht moedgevende woorden toen hij naast hem kwam. Maar toen de brancardiers hem optilden, draaiden ze zijn lichaam om, en toen zag Stephen dat zijn hoofd gehalveerd was, met de gladde huid en het knappe gezicht aan één kant, en aan de andere kant de rafelige randen van de schedel waar de resten van zijn hersens wegdropen op zijn geschroeide uniform.

Hij knikte naar de brancardiers. “Neem maar mee.”

Verderop was nog een slachtoffer, Douglas, de man die hij die ochtend nog had gezien en als onverwoestbaar had beschouwd. Douglas leefde nog, ze hadden hem neergezet tegen de wand van de loopgraaf. Stephen ging naast hem zitten.

“Sigaret?” vroeg hij.

Douglas knikte. Stephen stak er een aan en plaatste hem in Douglas’ mond.

“Help me overeind,” zei Douglas, “zodat ik kan zitten.”

Stephen tilde hem verder op met zijn arm om zijn schouders. Het bloed van Douglas pompte weg uit een scherfwond in zijn schouder.

“Wat is dat witte daar bij mijn been?” vroeg hij.

Stephen keek naar beneden. “Dat is een bot,”zei hij. “De femur. Het ziet er goed uit, het is alleen maar bot. Je bent wat spieren kwijt.”

Stephen zat onder het bloed van Douglas. Het rook eigenaardig, op zichzelf niet onaangenaam, alleen weerzinwekkend doordat het zo veel was. Het was vers bloed. Het leek op de geur achter in een slagerij, maar dan sterker.

“Hoe is het met Tom?” vroeg Douglas.

“Wie?”

“Tom Breiman.”

“Die is oké, denk ik. Maak je geen zorgen, Douglas. Hou mij maar vast. We zullen zien wat morfine voor je te krijgen. We moeten die bloeding zien te stelpen. Ik doe iets om je schouder. Het is maar een noodverband.”

Toen hij het tegen de wond drukte, voelde hij Douglas’ vlees onder zijn handen wegzinken. Een paar ribben waren gebroken en zijn hand verdween naar binnen in de richting van de long. Hij drukte niet verder.

“Hunt!” riep hij. “Breng in godsnaam een brancard hierheen. En geef me wat morfine.”

Douglas’ bloed was in de mouwen van Stephens uniform gevloeid. Het zat op zijn gezicht en in zijn haar. Zijn broek was ervan doordrenkt. Douglas klampte zich aan hem vast.

“Heb je een vrouw, Douglas?”

“Ja, sir.”

“Hou je van haar?”

“Ja.”

“Mooi zo. Dat zal ik haar vertellen. Ik zal haar schrijven. Ik zal haar zeggen dat jij de beste soldaat bent die we hier hebben.”

“Ga ik dood?”

“Welnee. Maar een brief zul je niet kunnen schrijven. Ik zal haar alles vertellen wat jij hebt gedaan. Die patrouilles en zo. Ze zal trots op je zijn. Waar blijft die morfine? Hunt, in godsnaam! Jij houdt van je vrouw, Douglas. Je zult haar terugzien. Denk aan haar als ze je naar het ziekenhuis brengen. Hou je daaraan vast. Laat dat idee niet los. Rustig maar, rustig maar, ze komen. Hou mijn arm vast. Goed zo. Ik haal die sigaret weg, anders brand je je nog. Maak je geen zorgen, je krijgt er nog een. Alsjeblieft.”

Stephen wist niet wat hij allemaal zei. Hij stikte bijna in het bloed van Douglas. Tegen de tijd dat de brancardiers bij hen kwamen, was Douglas bewusteloos. Ze tilden het slappe lichaam op, probeerden de verwonding niet erger te maken.

Toen ze wegliepen, gierde metaal door de lucht. Opnieuw kwam er een granaat neer, met een explosie van licht. Even zag Stephen de hele loop-graaf voor zich, recht over twintig meter, daarna getand om schade door luchtdruk te voorkomen, en dan weer recht. Hij zag het land daarachter, dat zich kilometers ver uitstrekte,- bomen, in de verte een boerderij. Een moment lang was het stil: het Franse platteland, gebaad in stralend licht. En toen, te midden van exploderende aarde en rondvliegende scherven, werd hij naar voren geworpen. De achterste brancardier was in het hoofd geraakt. Douglas was van de brancard gekiept, op de loopplanken. Stephen, die ongedeerd was, schreeuwde: “Haal hem weg. Hunt! Haal hem weg!” Hij voelde het kleverige bloed op zijn gezicht, greep naar zijn hoofd en riep: “Haal dat bloed van me weg.”

14

Toen Stephens compagnie aan het front werd afgelost, kregen ze drie dagen rust in Béthune, een stad waarop de manschappen erg gesteld waren omdat de Franse meisjes zo aardig waren, en vanwege het grote aantal bars en estaminets. Stephen was ondergebracht in het huis van een dokter aan de rand van de stad. Het had een stijf voortuintje met driehoekige grindperkjes en lage taxushagen. Hoewel daar nog vijf andere officieren logeerden, had Stephen voor het eerst sinds het begin van de oorlog een kamer voor zichzelf. Hij had uitzicht over het gazon aan de achterkant van het huis, dat bestond uit grof gras met een paar onverzorgde bloemperken en een kastanjeboom aan het eind.

Het was halverwege de middag toen hij eindelijk vrij was. Hij legde zijn plunjezak op de glimmende vloer, trok zijn laarzen uit en zonk neer op het bed, dat opgemaakt was, met schone lakens. De geur van gedroogde kruiden steeg op uit het beddengoed. Eerst kon hij nooit slapen, zo had hij geconstateerd, omdat zijn lichaam zich zo snel ontspande dat zijn spieren gingen schokken, waarvan hij dan weer wakker werd. De legerarts had hem een doosje pillen gegeven, maar daarop sliep hij zo zwaar dat hij er pas ‘s-avonds een wilde slikken.

De vermoeidheid die hij voelde, zat in zijn ledematen en inwendige organen, een loden zeurderigheid, als de zwaartekracht. Zijn geest bleef helder. Hoewel hij weinig idee van tijd had, brandden beelden van de voorafgaande dagen statisch en helder in zijn herinnering. Hij zag het bezorgde, openhartige gezicht van Weir, snakkend naar geruststelling, het profiel van Wilkinson met die zachte, mooie lippen, en de afwezigheid die de andere kant van zijn hoofd was; het bloed van Douglas, waarvan hij de geur nog kon ruiken, hoewel de man aan zijn verwondingen was bezweken, leeggebloed op de vloerplanken van de loopgraaf; de granaathuls, met het serienummer van de fabrikant nog leesbaar als hij het had willen lezen, die uit Reeves’ hart stak. De anderen die ze de volgende dag hadden begraven, toen de beschieting eindelijk ophield, de houten kruisen die hun waren toegestuurd door de foerier, hoopjes stenen, neergelegd door hun vrienden. In de heerlijke rust toen de Duitse kanonnen zwegen, hadden ze een merel horen zingen.

Stephen kneep zijn ogen tot spleetjes. Niets van wat hij had voorzien, niets waarvan hij gedroomd had, had hem een idee kunnen geven van vorm en smaak van dit bestaan. Hij dronk wat whisky uit de flacon in zijn rugzak. Opeens viel hij in slaap.

Hij werd pas de volgende ochtend om zeven uur wakker. Hij keek verbaasd op zijn horloge. Hij had twaalf uur geslapen, roerloos, nog steeds in uniform. Niemand had hem geroepen voor het avondeten; hij had niemand gehoord in het grote huis.

Hij vond een badkamer en schoor zich terwijl hij het bad liet vollopen. Toen hij klaar was, trok hij de schone kleren aan die Riley in zijn plunje-zak had gedaan, en hij ging terug naar zijn kamer, waar hij op het bed ging zitten, leunend tegen de kussens. Hij schoof het raam aan de tuinkant open. De hemel was bewolkt, maar de lucht was fris en er klonk geen gegier van granaten; zo was het uitstekend. Stephen merkte dat hij het slachtoffer was geworden van de hoerentruc die hij zo verachtte bij zijn manschappen: de slaap was heilzaam geweest.

Hij begon te denken aan een ontbijt. Er zouden eieren zijn, maar ook vlees? Hij herinnerde zich Bérard die beweerd had dat alle Engelsen dagelijks gebraden vlees aten bij het ontbijt. Er waar zou Bérard nu zijn? Ergens veilig achter de linies, nam hij aan. Hoewel Amiens door de Duitsers bezet was geweest voordat het heroverd was, stelde hij zich voor dat Bérard wel een comfortabel bestaan voor zichzelf zou hebben gevonden; hij maakte zich geen zorgen over zijn welzijn.

Ontspannen na de slaap stond hij zichzelf toe te denken aan het grote huis aan de boulevard du Cange. Het was bijna zes jaar geleden sinds hij de nacht in was gestapt, de voordeur open achter zich, met Isabelle aan zijn arm. Wat er gebeurd was onder dat kalme, onregelmatige dak, hoorde voor zijn gevoel thuis in een wereld die even eigenaardig en abnormaal was als de wereld waarin hij nu leefde. Hij herinnerde zich de teugelloze razernij van zijn begeerte, die volledig beantwoord was door Isabelle. Hij zag nog voor zich hoe ze haar hoofd achterovergegooid had tegen de wand, zodat een ingelijst schilderij met bloemen een kwartslag gedraaid was aan zijn haakje. Hij kon haar vlees op zijn tong proeven. Als hij zich inspande, kon hij de vage omtrek van haar gezicht zien, maar heel vaag, echt zichtbaar werd het niet. Wat hem totaal ontschoten was, dat was de herinnering aan wat haar menselijk had gemaakt, haar manier van doen en haar gedachten. Dat die bijzonderheden niet wilden terugkeren, was een kwelling voor hem. Als hij weer aan haar probeerde te denken, kon hij haar stem niet horen, hij kon zich geen enkel aspect van haar voorstellen, hoe ze eruitzag of praatte, de uitdrukking op haar gezicht, haar manier van lopen, haar gebaren. Het was of ze dood was, en of hij verantwoordelijk was voor haar sterven. Wat hij en de manschappen moesten ondergaan, dat was de straf voor wat hij had gedaan.

Hij was na haar vertrek nog een jaar in Saint-Rémy gebleven. Als ze van plan veranderde, zo had hij geredeneerd, zou ze moeten weten waarheen ze kon schrijven. Misschien had ze hem nodig, wilde ze vragen om zijn hulp in haar contacten met haar familie of met haar echtgenoot. Hij vernam niets, en hij wist, toen hij dat voor zichzelf kon toegeven, dat ze nooit zou schrijven.

Ten slotte had hij afscheid genomen van zijn collega’s bij de meubelmaker en was hij in de trein naar Parijs gestapt. Hij had een kamer gehuurd in een zijstraat van de rue de Rennes en was op zoek naar werk gegaan. Hij voelde geen verlangen om zich voor te doen in zijn oude vermomming van zakenman,- zijn kennis van het weven, van in- en uitvoerrechten en belastingen leek thuis te horen in een andere tijd. Hij werd in dienst genomen door een aannemer die een houtbewerker nodig had.

In de kamer aan de andere kant van de overloop woonde een opgewekte jonge student uit Tours, Hervé, die nog dronken was van de gedachte dat hij zelfstandig in de hoofdstad woonde. Hij had Stephen uitgenodigd kennis te maken met zijn vrienden in diverse cafés in de buurt van de place de l’Odéon. Hij was meegegaan, had rum of koffie gedronken, maar kon niet delen in Hervés nerveuze opwinding. Hij dacht erover terug te gaan naar Engeland, maar omdat hij niet precies wist wat hij zou gaan doen, vond hij het gemakkelijker in het buitenland te blijven. Hij schreef een kort briefje aan zijn voormalige voogd om hem gerust te stellen dat hij het goed maakte. Antwoord kreeg hij niet.

In het huis naast hem woonde een gezin met een dochter van achttien die Mathilde heette. Haar vader, die op een advocatenkantoor werkte, vond werk voor Stephen als kantoorbediende, wat wel saai was, maar beter betaald werd dan hout zagen. Hij at wel eens bij hen thuis en werd aangemoedigd Mathilde in het weekeinde mee te nemen naar de Jardin du Luxembourg. Tijdens hun lange wandelingen raakten ze bevriend, en Stephen vertrouwde Mathilde het verhaal van zijn verhouding met Isabel-le toe.

Omdat hij de fysieke kant van de gebeurtenissen niet beschreef, leek zijn verhaal onvolledig. Mathilde begreep niets van Isabelles merkwaardige vertrek. Ze zei: “Daar zit meer achter dan jij weet.”

Zijn vriendschap met Mathilde was een nieuwe ervaring. De jongens in het weeshuis waren allemaal op hun hoede geweest, op zoek naar een vluchtmogelijkheid. Hoewel ze met elkaar meeleefden in de gemeenschappelijke problemen, waren ze allemaal veel te veel geïnteresseerd in zelfbehoud om royaal te zijn tegenover anderen. Op zijn werk in Leaden-hall Street had hij collega’s gehad, maar die waren ouder dan hij, afgezien van twee jongste bedienden uit Poplar, die zich niet met de anderen bemoeiden. Bij zijn bezoeken aan havens en fabrieken had Stephen mannen van zijn eigen leeftijd ontmoet, en hij vond hun gezelschap heel plezierig, maar er was nooit genoeg tijd om elkaar te leren kennen.

Mathilde had sterke tanden en bruin haar dat ze achterovergekamd droeg, met een strik erin. Haar grote ogen keken ernstig, maar lachten ook vaak. Ze nam Stephen mee op wandelingen langs de rivier, en hij liet haar zien wat hij bezocht had toen hij voor het eerst door zijn bedrijf naar Parijs was gestuurd. De vriendschap met Mathilde was ongecompliceerd en eiste niets van hem, er was geen element van hartstocht of concurrentie. Ze was gemakkelijk aan het lachen te maken, en Stephen merkte dat ook hij, als zij erbij was om hem te prikkelen, luchthartig kon doen. Hij miste Isabelle nog steeds; ondanks al haar kwaliteiten leek Mathilde eigenlijk niet meer dan een bleke afschaduwing van wat een vrouw kon betekenen. Zo bekeek Stephen alle vrouwen. Hij had medelijden met mannen die getrouwd waren met wezens die zo overduidelijk minderwaardig waren; zelfs mannen die gelukkig waren, en trots op de denkbeeldige schoonheid van hun echtgenotes, hadden in zijn ogen een wanhopig compromis gesloten. Hij had zelfs medelijden met de vrouwen zelf: hun ijdelheid, hun uiterlijk, hun leven-in zijn ogen was het allemaal behelpen, zoveel minder dan wat het kon zijn.

De last van zijn lijden had nog een jaar aangehouden, en was toen bekoeld. Hij had niet het gevoel dat hij genezen was, hij was zich er niet van bewust dat de tijd hem gekalmeerd had, of hem een ruimer perspectief had geschonken om zijn hartstocht te bezien. Hij voelde het alleen als een vorm van geheugenverlies. Haar aanwezigheid, die hij aanhoudend in zijn geest had gevoeld, verdween van de ene dag op de andere. Hij bleef achter met het gevoel van emoties die geen ontlading hadden gevonden, van een onvoltooid proces.

Die kilheid stelde hem in staat een gemakkelijker leven te leiden, met enige overtuiging te reageren op andere mensen; hij begon ze te zien als iets méér dan tweede keus met een armoedig bestaan. Dat plotselinge, verkillende verlies van haar stemde hem echter ook onbehaaglijk. Er was iets begraven wat nog niet dood was.

Toen de oorlog kwam, voelde Stephen zich opgelucht. Hij dacht erover zich te melden voor het Franse leger, maar hoewel hij dan dezelfde mensen had moeten doden, en had moeten strijden voor het bezit van hetzelfde stuk land, was dat toch iets anders dan vechten samen met andere Engelsen. Hij las in de kranten over Britse regimenten die gemobiliseerd werden in Lancashire en Londen; over mannen die zich in groten getale meldden bij rekruteringskantoren in Suffolk en Glasgow, allemaal ter verdediging van Elzas-Lotharingen. Niets in de Franse of Britse kranten klonk alarmerend. Hoewel de omvang van de oorlog spoedig duidelijk werd, was er nog steeds geen reden om te denken dat het langer dan een jaar zou duren. De berichten over de Britse aftocht uit Mons in augustus benadrukten dat een Britse legermacht die in de minderheid was, bewezen had op te kunnen tegen alles wat de snoevende Duitse infanterie daartegen in het veld kon brengen. Bij hun aftocht, waarbij ze de bruggen over het kanaal hadden ondermijnd, hadden ze initiatief en moed betoond; in het vooruitstekende gedeelte hadden ze met hun geweren zo snel geschoten dat de Duitsers dachten tegenover mitrailleurvuur te staan. Stephen was ontroerd bij de gedachte dat landgenoten vochten in deze buitenlandse oorlog.

Hij keerde terug naar Londen met nieuwe, hartelijke gevoelens voor Engeland. De onderdrukte frustraties en het verdrongen geweld van zijn leven veranderden in haat voor de Duitsers. Zijn verlangen om ze te verslaan en te doden was iets kostbaars voor hem; hij koesterde en voedde dat gevoel zorgvuldig: de vijand was in zicht.

Op Victoria Station ontmoette hij een kantoorbediende die hij gekend had, Bridges heette hij, een man die bij de vrijwillige landweer was. “We kunnen geen volledig bataljon op de been brengen,” zei hij. “We komen een paar man te kort. Als jij je bij ons aansluit, kun je met Kerstmis aan de overkant staan. Wees sportief.”

“Maar dan heb ik de opleiding gemist,” zei Stephen.

“Je gaat een weekend naar het New Forest. De sergeant knijpt wel een oogje dicht. Toe dan. We staan te springen om ze te pakken te nemen.”

Stephen deed wat Bridges had voorgesteld. Met Kerstmis waren ze nog niet in Frankrijk, maar in het voorjaar daarna, staken ze over. Ze werden toegevoegd aan twee gewone bataljons en begonnen zich algauw als beroeps te beschouwen.

Eerst had hij gedacht dat de oorlog snel uitgevochten en afgesloten kon worden, op de traditionele manier. Daarna had hij gezien hoe de mitrailleurs kogelregens lieten neerdalen op rijen optrekkende Duitse inf anteris-ten, alsof een menselijk leven geen enkele waarde meer had. Hij had de helft van zijn peloton zien sterven onder de granaten van een beschieting door de vijand. Hij raakte gewend aan het zien en ruiken van opengerukt mensenvlees. Hij zag hoe de manschappen hard werden onder de mechanische slachtingen. Hij had het gevoel dat er een grote bres werd geslagen in de natuur, en dat niemand beschikte over de macht dat tegen te houden.

Hij kon protesteren, of hij kon zich aanpassen. Hij stemde zich af op doden. Hij probeerde onbevreesd te zijn, in de hoop daarmee troost te schenken aan de andere manschappen wier verbijsterde en niet-begrijpen-de gezichten hij door het bloed en het lawaai heen zag. Als dit alles toegestaan kon worden, in de kranten beschreven, verdoezeld-op welk niveau van actie zouden ze dan nog kunnen stoppen? Hij kwam tot de overtuiging dat het nog veel erger zou worden,- dat er een vernietiging zou plaatsvinden op een schaal waarvan de soldaten zelf nog niet gedroomd hadden.

Het ontbijt stond al op tafel toen Stephen naar beneden kwam. Kapitein Gray was handig in het vinden van goede inkwartiering voor zichzelf en zijn officieren; ook had hij een oppasser, Watkins, die een koksopleiding had genoten in de keukens van het Connaught Hotel in Londen. Daar had hij weinig aan, met de rantsoenen aan het front of de beperkte voorraden in de dorpen, maar Gray bekeek zijn prestaties altijd met enthousiasme. Hij ging als eerste aan tafel.

“Goed geslapen, Wraysford?” vroeg hij, opkijkend van zijn bord. “Har-rington is gisteravond even een kijkje bij je gaan nemen, maar hij zei dat je uitgeteld was.”

“Ja, ik heb vast geslapen. Dat komt van al die frisse lucht, neem ik aan.”

Gray lachte. “Bedien jezelf. Gebakken eieren staan hier opzij. Ik heb Watkins erop uitgestuurd om spek te zoeken, maar voorlopig zul je zonder moeten doen. Trouwens, ook in vredestijd is Frans spek meestal niet te eten.”

Gray was een onorthodoxe officier. De manschappen waren bang voor hem, maar hoewel hij de kortaangebonden manieren van de beroepsmilitair had overgenomen, bracht hij zijn vrije tijd grotendeels door met lezen. Hij had dichtbundels op zak, en in zijn bunker was altijd een kleine boekenplank boven zijn bed, die werd aangevuld of vervangen door pakjes uit Engeland. Na de universiteit was hij arts geworden, en toen de oorlog uitbrak had hij zijn specialisatie als chirurg voltooid. Een paar van de boeken uit de Weense psychiatrische school stonden wel eens op zijn plankje, naast de romans van Thomas Hardy. Hij werd als streng beschouwd nadat hij was opgetreden als voorzitter van een krijgsraad die een jeugdige soldaat ter dood had veroordeeld, maar hij praatte ook over motivatie en begrip voor de manschappen. Door zijn kinderjaren in de Schotse Laaglanden had hij een droge, spottende manier van spreken ontwikkeld; bovendien werden zijn meer abstracte militaire en psychologische theorieën getemperd door behoedzaamheid in de praktijk.

Hij zat krachtig te kauwen op de rest van zijn brood met gebakken eieren en schonk zich nog een kop koffie in.

“Aardig huisje, vind je niet?” zei hij, terwijl hij zijn stoel achteruitschoof en een sigaret opstak. “Je kunt er altijd van uitgaan dat een dokter een aangename woning heeft. Ken je Frankrijk goed?”

“Heel behoorlijk,” zei Stephen, die aan tafel plaatsnam met een bord gebakken eieren. “Ik heb hier vóór de oorlog een tijdlang gewoond.”

“Hoelang?”

“Een jaar of vier.”

“Goeie help. Dus je spreekt de taal als een inboorling?”

“Ik zal misschien niet meer zo vlot Frans spreken, maar vroeger kon ik dat heel goed.”

“Dat zou nuttig voor ons kunnen zijn. Niet dat we op het moment ook maar enig contact met de Fransen hebben. Maar je weet maar nooit. Naarmate de oorlog langer duurt…Hoe is het met je peloton? Vind je het plezierig om leiding te geven?”

“We hebben het niet zo best gehad. Veel doden en gewonden.”

“Ja, natuurlijk. En jij zelf? Kun je goed opschieten met de manschappen?”

Stephen nam een slok koffie. “Ja, ik geloof van wel. Ik weet niet zeker of ze me echt respecteren.”

“Gehoorzamen ze je wel?”

“Ja.”

“Vind je dat genoeg?”

“Waarschijnlijk.”

Gray stond op en liep naar de marmeren schoorsteenmantel. Hij drukte zijn sigaret uit in de open haard. “Je moet maken dat ze van je houden, Wraysford, dat is het geheim.”

Stephen trok een gezicht. “Waarom?”

“Dan vechten ze beter. En dan voelen ze zich ook beter. Ze willen hun hersens niet uit hun hoofd laten schieten in dienst van een of andere blaaskaak.” Gray’s pezige lichaam schokte van animo; zijn felle ogen zochten Stephens gezicht af naar een teken van instemming. Zijn hoofd knikte van opwinding.

Stephen zei: “Misschien is dat zo. Ik probeer het goede voorbeeld te geven.”

“Daar ben ik van overtuigd, Wraysford. Ik weet dat je samen met hen op patrouille gaat en hun wonden verbindt en zo. Maar houd je ook van hen? Ben je bereid je leven voor hen te geven?”

Stephen kreeg het gevoel scherp en kritisch bekeken te worden. Hij had kunnen zeggen: “Ja, sir,” en daarmee zou de kous af zijn geweest; maar Gray’s informele, luide manier van spreken was weliswaar verwarrend, maar maakte ook een oprechte reactie mogelijk.

“Nee,” zei hij. “Ik geloof van niet.”

“Dat dacht ik al,” zei Gray met een triomfantelijk lachje. “Komt dat doordat je te veel waarde hecht aan je eigen leven? Denk je dat jij meer waard bent dan een simpele infanterist?”

“Absoluut niet. Ik ben zelf ook maar een simpele infanterist, dat moet u niet vergeten. U bent degene die me tot officier heeft bevorderd. Het komt doordat ik niet genoeg waarde hecht aan mijn leven. Ik heb geen gevoel voor de omvang van deze opofferingen. Ik ken eigenlijk van niets de waarde.”

Gray kwam weer aan tafel zitten. “Jij hebt iets wat ik niet begrijp,” zei hij. Hij vertrok zijn gezicht tot een parodie van verbijstering terwijl hij Stephen aankeek, toen lachte hij. “Maar daar kom ik nog wel achter, maak je geen zorgen. Je zou een goed militair kunnen worden als je wilde. Je bent het nog niet, maar je zou het kunnen worden.”

Stephen zweeg even, en zei toen: “Price is een goed militair.”

“Price is een schitterende kerel. Ook zo een die ik bevorderd heb, als ik even mag meegenieten in zijn roem. Die man was vóór de oorlog kantoorbediende in een pakhuis. Hij zat daar achter een tafel en controleerde de hele dag cijfers. En nu zou de compagnie niet meer zonder hem kunnen. Hij regelt hun hele leven. En zie je hem ooit zenuwachtig worden?”

“Nee, goddank niet. Ik vertrouw evenveel op hem als de manschappen.”

“Ja, natuurlijk,” zei Gray. “En vertel me nu eens wat over die kleiver-plaatsers. Die kom je nogal vaak tegen, nietwaar?”

“Ja. Hun tunnel begint in ons deel van de linie. Over het geheel genomen zijn het prima kerels. Ze werken hard onder de grond. Het is geen werk dat je veel anderen kunt toevertrouwen.”

“Hoe heet dat ventje met die gymschoenen?”

“Weir? De commandant van hun compagnie?”

“Ja. Hoe is die?”

“Dat is een merkwaardige man, maar misschien niet vreemder dan anderen onder deze omstandigheden. Hij is geen mineur van zijn vak, hij is ingenieur, en daarom hebben ze hem benoemd tot commandant van de mineurs.”

“Op mij maakt hij een nogal vreemde indruk. Zelf heb ik niet veel op met die kleikerels. Na maanden van graven plaatsen ze eindelijk hun mijn. Ze laten hem ontploffen, en wat krijg je dan? Een aardig kratertje met een hoge rand, waarin de vijand zich kan nestelen.”

Luitenant Harrington, een lange, sombere man die licht stotterde, kwam de eetkamer binnen.

“Goedemorgen, sir,” zei hij tegen Gray. Hij gedroeg zich eerbiedig, hoewel zijn gezicht bijna aanhoudend verbazing uitdrukte, alsof hij het eigenlijk niet kon geloven dat hij hier terecht was gekomen. Stephen vroeg zich af hoe hij erin slaagde zo nauwgezet te doen, maar tegelijkertijd kennelijk moeite had zich te herinneren welke dag van de week het was.

“We hadden het over de mineurs,” zei Gray.

“O juist, sir.”

“Wraysford is bevriend met hun compagniescommandant, Weir.”

“Ze lijken onafscheidelijk, sir,” zei Harrington.

Gray lachte. “Dat dacht ik al. Hoor je dat, Wraysford?”

“Ik had er geen idee van dat luitenant Harrington zo’n belangstelling voor mijn bestaan had.”

“Ik plaag alleen maar, Wraysford,” zei Harrington, terwijl hij zich gebakken eieren opschepte-die waren onder hun deksel begonnen te stollen.

“Natuurlijk,” zei Stephen. “Ik ga nu eens even de stad bekijken. Als u me wilt excuseren.”

“Een goed idee,” zei Gray. “Dat met dat spek zal wel niets worden. Zeg maar tegen Watkins als je nog meer koffie wilt, Harrington.”

“Dank u, sir.”

Gray ging de trap op naar zijn kamer om een boek te lezen, en Stephen ging de deur uit. Hij liep door de tuin naar de weg en sloot zijn ogen toen hij het vage zonlicht op zijn gezicht voelde. Hij haalde diep adem en begon te lopen.

15

Het verzoek van Jack Firebrace om verlof teneinde zijn zoontje te bezoeken werd afgewezen. “Ik heb erover nagedacht,” zei Weir. “Ik leef met je mee, ik weet dat je al een jaar niet thuis bent geweest. Maar nu we hier zoveel manschappen hebben, is het een enorm karwei om ze heen en weer te sturen. De wegen zitten toch al verstopt door de aanvoer van voorraden. Je zult je beurt moeten afwachten.”

Jack keerde terug naar zijn werk onder de grond. De ingang van de tunnel in de loopgraaf verborg een verticale, met hout betimmerde schacht vanwaaruit twee tunnels waren gegraven. De eerste, op een diepte van tien meter, was op Duitse tunnelgravers gestuit. Onder de grond hadden gevechten van man tegen man plaatsgevonden. Je kon beter in klei graven dan in kalk. Door de vele explosies verpulverde de kalk; het poeder vermengde zich met water dat naar beneden droop uit granaattrechters in het niemandsland, en vormde daar een taaie vloeistof die soms gekleurd werd door het bloed van mineurs die door explosies verbrijzeld waren.

Volgens de instructies van zijn meerderen had Weir opdracht gegeven een tweede tunnel te graven op een diepte van twintig meter. Volgens het boekje mocht die niet breder zijn dan een meter.

“Ik vind dit maar niks,” zei Tyson die plat op de bodem lag, achter Shaw en Evans. “Zo iets smals heb ik van mijn leven nog niet gezien.”

Tot aan de plaats waar de stutten in de aarde werden gedrukt, een eind achter hen, hadden ze lantarens, maar waar gegraven werd, was het donker.

Jack probeerde niet te denken aan het gewicht van de aarde boven hem. Hij dacht niet aan de boomwortels die door de grond groeiden. Daarvoor waren ze nu trouwens al te diep. Hij had in Londen altijd overleefd door zich de tunnel waarin hij werkte, voor te stellen als een treincoupé bij nacht: de rolgordijnen waren neergetrokken over een kleine ruit, je kon niets zien, maar buiten gleed in het donker veilig een hele wereld van bomen en akkers voorbij, onder een open hemel. Wanneer de ruimte maar een meter breed was, en de aarde tegen zijn mond en ogen drukte, kostte het hem moeite die illusie staande te houden.

Evans’ handen graaiden onvermoeibaar achter hem: Jack hoorde zijn hijgende ademhaling, die het beetje zuurstof uit de slang naar binnen zoog. De aanwezigheid van Evans was een troost voor hem. Bovengronds was hij niet zo gesteld op dat fretachtige gezicht en die sarcastische grappen, maar hier in de diepte werkten hun ademhaling en hun hart als in één lichaam.

Shaw kwam hem aflossen bij het graafwerk. Hij moest over Evans heen kruipen, dan Jack van het kruis verwijderen en zich tegen de vloer van de tunnel drukken zodat Jack over hem heen kon, terug de tunnel in. Zelfs twintig meter terug konden ze nog niet staan, maar ze konden ineengedoken zitten en beurtelings de leden strekken. De lucht was bitter en in het lamplicht bleek dat de houten stutten geruststellend nauwkeurig waren geplaatst.

“Tien minuten rust,” zei Weir. “Profiteer ervan.”

“Moet u niet naar uw bunker voor een smakelijke kop thee?” vroeg Jack.

“Ik wil wedden dat geen een andere compagniescommandant onder de grond kruipt.”

“Ik moet een oogje op jullie houden,” zei Weir. “In elk geval tot het hier vlot loopt.”

De mannen hadden toestemming ondergronds amicaal te praten met de officieren. Op die manier werd erkend hoe zwaar de omstandigheden in de tunnel waren. Door te praten alsof ze zich in een gewone mijn bevonden, werden ze zich ook bewust van de verschillen tussen hen en de infanterie; ze waren dan misschien rioolratten, maar ze werden beter betaald.

“Laten we Fritz spelen,” zei Evans. Dat was een bijgelovig spelletje dat populair was onder de mineurs, hoewel de officieren er niets van begrepen.

“Ik wou dat jullie dat lieten,” zei Weir. “Maar als het dan moet, praat dan zachtjes.”

“Oké,” zei Evans. “Ik zeg dat hij vijfentwintig is, getrouwd, twee kinderen. Hij is drie meter van ons vandaan.”

“Ik zeg dat ze met hun vieren zijn,” zei Jack. “Ze zitten nu in de ge-vechtstunnel. Tien meter tegen theetijd, dat wil zeggen dat wij er als eersten zijn.”

Evans had een puntensysteem, gebaseerd op het aantal meters dat de tunnel per dag groeide. Het doel van het spelletje was te voorspellen waar de vijand zich bevond. De winnaar zou zien waar hij sneuvelde; de verliezer kon zijn veiligheid alleen garanderen door de anderen in sigaretten te betalen. Weir begreep de spelregels noch de puntentelling, maar liet het spel toe omdat het de mannen afleidde en hun bewustzijn van de vijand vergrootte. Turner had, en dat was in de ogen van zijn collega’s niet onbelangrijk, vijf dagen achtereen verloren, ook bij het laatste spel, op de ochtend van zijn dood.

Die middag kreeg Weir een boodschap van kapitein Gray, die hem wilde spreken. Hij trof hem aan bij de inspectie van voorraden achter de linies.

“We hebben elkaar nog niet ontmoet, is het wel?” zei Gray. “Je manschappen doen goed werk. Het moet verschrikkelijk zwaar zijn, daar beneden.”

“Niet erger dan een beschieting. We willen alleen niet klem komen te zitten. Uw manschappen zijn bang dat hun loopgraven van onderen worden opgeblazen, de mijne zijn bang om klem te zitten in een tunnel van een meter breed, met soldaten die op hen schieten. Hebt u mijn verzoek ontvangen?”

“Ja, inderdaad. Natuurlijk moeten jullie verdedigd worden. Dat snap ik. Maar je moet begrijpen dat mijn manschappen niet gewend zijn aan een verblijf onder de grond. Gaat het tot dusver goed?”

“Ja, ze doen het prima. Maar er moet een regelmatig rooster komen.”

“En jij kunt echt niemand van je eigen manschappen daarvoor aanwijzen?”

“Niet nu we aan zo’n diepe tunnel werken. Ze werken dag en nacht. Het gaat maar om één patrouille. Drie of vier man zouden voldoende zijn.”

“Goed dan,” zei Gray. “Zoals je misschien weet heb ik zo mijn twijfels over het nut van bomkraters waarin de vijand zich kan nestelen, maar ik zal niet bekvechten over de veiligheid van je manschappen. Ik zal Wrays-ford vragen het te regelen. Die ken je wel, geloof ik.”

“Ja, inderdaad.”

“Goeie kerel?”

“Volgens mij wel,” zei Weir.

“Een beetje een rare,” zei Gray. “Ik zal straks met hem overleggen. Vannacht kunnen ze beginnen.”

Stephen vroeg om vrijwilligers. “We nemen een rioolrat mee om ons de weg te wijzen, maar ik heb nog twee man nodig. We gaan naar een gevechtstunnel. Kruipen hoeven we niet.”

Niemand meldde zich. “Goed, dan neem ik Hunt mee en Byrne.”

Hij ging naar sergeant Adams om te vragen welke tunnelgraver met hen mee zou gaan.

“Ze sturen nu meteen een vrijwilliger naar boven, sir. Dat zal de man zijn die verloren heeft met Fritz.”

Het was Jack, die niet alleen vijf sigaretten aan Evans had moeten geven, maar ook werd aangewezen om de mannen te escorteren tot in de tunnel. Ze namen gasmaskers mee en bevestigden handgranaten aan hun koppels. Om tien uur liepen ze naar de ingang van de tunnel.

Stephen keek nog eenmaal naar de hemel voordat hij Jack volgde, de schacht in. Hij was nog nooit ondergronds geweest. Hij voelde even een vlaag van tederheid voor de open wereld onder die eindeloze hemel, ongeacht hoezeer ze bedorven was door scheve rollen prikkeldraad boven de door granaten omgewoelde aarde, in een sfeer die zowel frisse lucht kon brengen als scherven metaal.

De treden van de ladder die naar beneden leidde, waren afgestemd op duurzaamheid; zijn handen voelden geen fijn schuurwerk op het splinteri-ge hout. Ze waren onregelmatig geplaatst, zodat het moeilijk was een zeker ritme te vinden tijdens de afdaling. Hij had moeite Jack Firebrace bij te houden. Eerst had hij zijn best gedaan niet op diens vingers te trappen, maar algauw kon hij alleen nog af en toe een glimmende helm zien bewegen, diep onder hem.

Ten slotte stapte Stephen van de ladder af. Jack stond te wachten. Even herinnerden de duisternis en de stilte hem aan spelletjes in zijn kinderjaren, toen hij en de andere jongens elkaar hadden uitgedaagd om af te dalen in een of andere sinds lang gesloten kelder of in onbruik geraakte put. De klamme geur van de aarde en de genadeloze druk van materie joegen hem angst aan. De granaattrechters aan de oppervlakte waren slechts krasjes, vergeleken met deze verpletterende massa. Als dit ging bewegen of instortte, zou niemand een tweede kans krijgen, geen mogelijkheid van terugvechten of er met een verwonding van afkomen. Zelfs Reeves’ jongere broer, die regelrecht getroffen was door een granaat uit een houwitser, had meer kansen gehad.

Hunt en Byrne keken onrustig om zich heen. Ze droegen geweren en hadden mijnwerkershelmen geleend ter vervanging van hun stoffen dienstpetjes. Stephen had een revolver, en allemaal hadden ze handgranaten, want Weir had verteld dat ze daar waarschijnlijk het meest aan hadden als het tot een confrontatie kwam.

Jack sprak op zachte toon. “Ik heb Duitsers deze kant uit horen komen. We moeten onze mannen die de springlading plaatsen beschermen, evenals de diepere tunnel waar ze niets van weten. We gaan door deze ingang hier, die naar een lange gang leidt. Daarop komen twee gevechtstunnels uit, met luisterposten. We moeten allemaal vlak bij elkaar blijven.”

Byrne keek naar wat Jack als de ingang had beschreven.

“Ik dacht dat we niet hoefden te kruipen.”

“Verderop wordt het ruimer,” zei Jack.

Byrne vloekte en liet zijn hand glijden over de opeengepakte aarde en klei.

“La France profonde,” zei Stephen. “Hier vechten we voor.”

“Niet voor één shilling per dag, dankjewel,” zei Byrne.

Jack ging hun voor, het donker in. Zijn ogen waren gewend aan werken bij schemerlicht, en zijn lichaam kroop automatisch en schuifelend voort. Toen ze ongeveer tien minuten onderweg waren, bereikte de nauwe tunnel de zijgang die Jack en zijn compagnie twee maanden daarvoor hadden gegraven. Aan de rechterkant was de ingang van een parallelle tunnel die uiteindelijk zou leiden naar een ruimte waar de mannen bezig waren een springlading te plaatsen. Linksaf gingen de twee gevechts tunnels-in één daarvan hadden ze graafwerkzaamheden van de vijand gehoord.

Byrne en Hunt vloekten niet meer. Hunt maakte een doodsbenauwde indruk.

“Voel je je wel goed?” vroeg Stephen.

Hunt schudde langzaam van nee. “Het staat me niet aan. Zo onder de grond. Je zit helemaal opgesloten.”

“Het is echt wel veilig,” zei Stephen. “Die manschappen hier zijn vaklui. Kijk eens hoe goed die stutten zijn geplaatst.”

Hunt begon te beven.

“Het is niet zoals het hoort,” zei hij. “Ik zit bij de infanterie. Dit mogen ze niet van mij eisen. Ik wil best risico lopen in de loopgraaf, niet in zo’n verdomd gat in de grond. Stel dat het instort? Jezus Christus.”

“Hou je mond,” zei Stephen. Hunt had in paniek zijn arm vastgegrepen. “Hunt, in godsnaam. Je gaat die tunnel in, anders kom je voor de krijgsraad. En dan stuur ik je mee met elke patrouille, totdat je het prikkeldraad van hier tot Zwitserland hebt doorgeknipt.”

Stephen voelde hoe Hunts angst hem begon aan te steken. Zelf gruwde hij sinds lang van een verblijf in een omgeving die zo nauw was dat hij zich niet kon omdraaien.

Jack verdween door de ingang van de gevechtstunnel en Stephen keek in het donker naar het meelijwekkende gezicht van Hunt. Even zag hij de man voor zich in het burgerleven. Hij was bouwvakker en werkte in Londen en Hertf ordshire,- hij wilde niet sterven, twaalf nieter onder de grond van een vreemd land. Stephen voelde een zeker medeleven.

Hij zei: “Vooruit, Hunt. Ik kom achter je aan.”

“Ik kan niet, ik kan niet.” Hunt begon te brabbelen.

“Als je het niet doet, betekent dat voor ons allemaal de dood.” Stephen nam zijn revolver en spande de haan. “Je haat de Duitsers toch?”

“Ja.”

“Die hebben je vrienden gedood. Ze willen jou ook doden. Ze hebben Reeves gedood, en zijn broer. En Wilkinson. En Douglas. Allemaal vrienden van je. Dit is je kans om te helpen een paar Duitsers te doden. Ga erin.” Hij wees met de loop naar de opening, en toen naar Hunts hoofd. Hij stond versteld van zijn eigen hardheid; hij nam aan dat die door angst werd veroorzaakt.

Hunt kroop langzaam de tunnel in en Stephen volgde hem. Hunts laarzen zag hij voor zich, en hij hoorde hoe Byrne achter hem aan kroop. Als er problemen kwamen, zou hij klem zitten. Hij kon niet voor- of achteruit. Hij kneep zijn ogen dicht en vloekte in stilte om zichzelf moed te geven.

De zoldering van de tunnel was dertig centimeter boven zijn hoofd. Hij herhaalde in zijn hoofd aldoor de smerigste woorden in de gruwelijkste combinaties die hij kon bedenken; hij gaf vorm aan vuiligheid tegen de wereld, het vlees en zijn zogenaamde schepper.

Ten slotte werd de tunnel breder. Ze konden half overeind komen. Byrne had een sigaret uit zijn zak gehaald en zoog erop. Stephen knikte hem bemoedigend toe. Byrne glimlachte.

Jack fluisterde tegen Stephen: “We denken dat vlakbij een Duitse tunnel is. Onze mannen die de mijn aan het plaatsen zijn, zijn bang dat ze tot in die ruimte zullen doorgraven. Ik ga omhoog naar de luisterpost. Ik neem een van jullie mee om me te dekken. U moet één man hier houden.”

“Goed,” zei Stephen. “Neem Byrne maar mee.”

Hij keek hoe ze voor hem uit kropen en draaide zich om naar Hunt, die op de vloer van de tunnel zat, met zijn armen om zijn knieën geslagen.

Hij zat zachtjes te jammeren. “Dat smalle stuk waar we net doorheen zijn gekomen. Stel dat ze dat opblazen. Dan kunnen we niet terug. Dan zitten we klem.”

Stephen kwam naast hem zitten. “Luister,” zei hij. “Denk er verder niet over na. Deze patrouille duurt twee uur, terwijl de onzen hun springlading plaatsen. Twee uur, dat is zó voorbij. Bedenk eens hoe gauw dat voorbijgaat. Denk aan de keren dat je wilde dat het langer duurde. Het is even lang als een voetbalwedstrijd-en we zijn nu al een halfuur onder de grond.” Hij hield Hunts arm omklemd. Hij merkte dat praten tegen de soldaat hem hielp te voorkomen dat zijn eigen angst de overhand kreeg.

Hunt zei: “Haat u de Boche?”

“Ja,” zei Stephen, “kijk maar eens wat ze gedaan hebben. Kijk eens naar de wereld die ze hier hebben geschapen, een soort hel. Ik zou ze allemaal doden, als ik de kans kreeg.”

Hunt begon te kreunen. Hij greep met zijn handen naar zijn hoofd en wendde toen zijn gezicht naar Stephen. Hij had een nietszeggend, open gezicht met vlezige lippen en een gladde huid. Zijn smekende, angstige gezicht rustte tussen grote handen, ruw van het werk, met de kerven en littekens van talloze baantjes in de huid.

Stephen schudde wanhopig zijn hoofd en stak een hand uit. Hunt nam die tussen de zijne en begon te snikken. Hij kroop in Stephens armen en legde zijn hoofd tegen diens borst. Stephen voelde hoe Hunts longen zwoegden door de snikken die door zijn hele lichaam gingen. Hij hoopte dat Hunt op de een of andere manier zijn doodsangst kon uitsnikken, maar na een minuut begonnen de geluiden die hij maakte toe te nemen. Stephen duwde hem weg en bracht een vinger naar zijn lippen. Hunt ging met zijn gezicht naar beneden liggen, in een poging zijn eigen geluid te smoren.

Stephen hoorde laarzen terugkeren van vóór hen. Byrnes slungelachtige gedaante, dubbelgebogen maar snel voortbewegend, kwam in zicht.

Zijn adem, zwaar van tabak, explodeerde in Stephens gezicht. “Fritz heeft doorgegraven tot in onze tunnel. Firebrace zit dertig meter verderop te luisteren. Hij zegt dat u moet komen.”

Stephen slikte. “Goed.” Hij greep Hunt bij zijn schouder en schudde hem door elkaar. “We gaan een paar Duitsers doden. Sta op.”

Hunt kwam op zijn knieën overeind en knikte.

“Kom mee dan,” zei Byrne.

De drie mannen liepen dieper het donker in. Het kostte hun vijf minuten om het punt te bereiken waar Jack gehurkt zat, met zijn oor tegen de wand. Aan het eind van de met stutten versterkte tunnel zagen ze een slordig gat waar Duitse tunnelgravers op hun gang waren uitgekomen.

Jack bracht een vinger naar zijn lippen, vormde het woord ‘Fritz’ en wees naar het gat.

Het was stil. Stephen keek naar Jacks luisterende gezicht. Hij droeg een verkleurd hemd met opgerolde mouwen, en de stof was vochtig van zweet. Stephen zag de korte haartjes achter in Jacks brede nek, waar ze door de kapper waren afgeschoren.

Toen kwam het geluid van een explosie, en van stenen en aarde die achter hen neervielen. De mannen bleven roerloos op hun plaats. Ze konden voetstappen horen in een tunnel evenwijdig aan de hunne. Ze leken van hen vandaan te lopen, in de richting van de Britse linies.

Hunt begon te schreeuwen. “We zitten in de val, ze hebben de tunnel opgeblazen. Jezus, ik wist het, ik…”

Stephen sloeg zijn hand voor Hunts mond en duwde zijn hoofd achterover tegen de tunnelwand. De voetstappen hielden stil, en begonnen toen hun kant uit te komen.

“Hierheen,” zei Stephen, en hij bewoog zich achterwaarts, in de richting waar ze vandaan waren gekomen. “We moeten ze afsnijden voordat ze onze manschappen bereiken.”

Aan het einde van de gevechtstunnel, voor het punt waar deze op de verbindingsgang uitkwam, was de doorgang geblokkeerd op de plaats waar de explosie de houten stutten had verbrijzeld, zodat aarde was neergestort. Stephen en Jack slaagden erin zich een weg te banen door het puin, terwijl achter hen geweerschoten klonken.

“Ze zijn erdoorheen, ze zijn erdoorheen, ze komen door het gat,” krijste Hunt.

Stephen sleurde Byrne over het puin. Hij zag hoe Hunt een handgranaat liet wegrollen voordat ook hij de plek van de explosie bereikte. Op een meter of dertig afstand werd nu geschoten. Vier Duitsers waren zichtbaar toen Hunts handgranaat ontplofte, met een zware, verpletterende knal. Stephen zag hoe twee van hen naar achteren werden geworpen, en een derde zijdelings tegen de wand werd gedrukt, maar binnen een paar seconden begon het vuren opnieuw. Stephen klauterde boven op de aardhoop en begon in het donker te schieten. Byrne ging liggen en manoeuvreerde zijn onhandige geweer in positie. Beide mannen schoten herhaaldelijk, waarbij ze zich oriënteerden op de flitsen van een geweer vóór hen. Stephen tastte naar zijn koppel, naar de handgranaten. Het was onmogelijk ook maar iets te raken met een geweer; een granaat zou meer schade aanrichten en kon de tunnel blokkeren, zodat de mannen die bezig waren met de springlading in de evenwijdige tunnel, zouden kunnen ontkomen. Terwijl hij aan zijn koppel morrelde, schreeuwde hij tegen de anderen dat ook zij hun handgranaten moesten gooien. De zijne leken in elkaar verward te zijn geraakt. Wanhopig rukkend met zijn vingers was hij zich bewust van nieuw geweervuur voor hem uit, en toen kreeg hij opeens het gevoel alsof hij door een instortend huis was getroffen. Door de kracht van de explosie werd hij achteruitgeworpen.

Hunt ging op Stephens lichaam staan en hees zich op, zodat hij zijn granaten kon gooien door de ruimte waar Stephen had gestaan. Hij en Byrne wierpen er elk drie, snel achtereen, met als gevolg een lange reeks dreunende explosies waardoor de zoldering van de tunnel twintig meter verderop instortte. De Duitse geweren vuurden niet meer, en Byrne, die een paar woordjes Duits had geleerd, hoorde iemand commanderen dat de tunnel verlaten moest worden. Met Jack voorop sleepten ze Stephens lichaam door de tunnel terug naar de verbindingsgang, vloekend en kreunend terwijl hun ledematen zich dubbel moesten inspannen om zijn slappe lijf voort te slepen. In de verbindingsgang ontmoetten ze andere mineurs die uit de tunnel kwamen, en vier manschappen die de lonten in de explosieruimte hadden geplaatst.

Er werd veel geschreeuwd en er ontstond verwarring over wat er gebeurd was. De manschappen sleepten beurtelings Stephen door de tunnel, terug naar onder aan de ladder. Zijn geweer sloeg op en neer tegen zijn borstkas, en door zijn warme, glibberige bloed was het moeilijk voor de uitgeputte mannen om hem vast te grijpen.

Eenmaal boven kwamen ze terecht in een chaos. De beschieting was hervat, er waren slachtoffers in de loopgraaf en de borstwering was over een lengte van vijftig meter vernield. Ze zochten dekking waar ze maar konden. Byrne sleurde Stephens lichaam naar een relatief onbeschadigd gedeelte, terwijl Hunt op zoek ging naar hulp. Hij kreeg te horen dat de hulppost van het regiment, in een bunker die de naam had onneembaar te zijn, was verwoest door een voltreffer.

Stephen lag op zijn zij, met het hout van de loopplanken tegen zijn gezicht, met zijn benen dubbelgevouwen door Byrne, zodat hij de heen en weer lopende soldaten niet hinderde. Zijn gezicht was overdekt met vuil, zijn poriën zaten verstopt met aarde die daar terecht was gekomen door de explosie van een Duitse handgranaat. Hij had een scherf in zijn schouder en was in zijn nek geraakt door een geweerkogel; hij had een hersenschudding van de schok en was bewusteloos. Byrne haalde zijn noodver-banddoos tevoorschijn en goot jodium in het gat in Stephens nek; zijn vingers vonden de koordjes van het linnen zakje, zodat hij het gaaskussen aan het lange verband kon losmaken.

Om tien uur kwam de proviand. Byrne probeerde wat rum tussen Stephens lippen te gieten, maar die kreeg hij niet van elkaar. Onder het bombardement werd voorrang gegeven aan het herstel van de versterkingen en de afvoer van gewonden die konden lopen. Stephen bleef een volle dag liggen in de nis die Byrne voor hem had gegraven, voordat brancardiers hem ten slotte naar een naburige éérste-hulppost vervoerden.

Stephen voelde zich ontzaglijk moe. Hij wilde dagenlang slapen, twintig dagen achtereen, in volmaakte stilte. Naarmate zijn bewustzijn terugkeerde, leek hij slechts oppervlakkig te kunnen dutten. Hij zakte weg en werd weer wakker, en soms merkte hij bij het ontwaken dat zijn lichaam verplaatst was. Hij was zich niet bewust van regendruppels op zijn gezicht. Elke keer dat hij wakker werd, leek de pijn te zijn verergerd. Hij had het gevoel dat de tijd terugliep en dat hij steeds dichter bij het moment van de explosie kwam. Ten slotte zou de tijd stoppen op het moment dat het metaal was doorgedrongen in zijn vlees, en dan zou de pijn constant blijven. Hij snakte naar slaap,- voor zover hij zijn wilskracht kon mobiliseren, verdrong hij de wakende wereld en streefde hij naar duisternis.

Toen de infectie inzette, begon hij te zweten,- de koorts bereikte binnen een paar minuten een hoogtepunt, zodat zijn lichaam beefde en zijn tanden klapperden. Zijn spieren verkrampten en zijn polsslag kreeg een heftig, snel ritme. Het zweet doorweekte zijn ondergoed en zijn bemodderde uniform.

Tegen de tijd dat ze hem naar de éérste-hulppost vervoerden, was de koorts gaan afnemen. De pijn in zijn arm en nek was verdwenen. In plaats daarvan hoorde hij een luid ruisen van bloed in zijn oren. Soms verminderde dat tot een gezoem, maar vervolgens nam het weer toe tot een gekrijs, afhankelijk van de snelheid van zijn hartslag. Met dat gedruis kwam hij in een ijltoestand terecht. Hij verloor het contact met zijn lichamelijk bestaan en dacht dat hij zich bevond in een huis aan een Franse boulevard, waar hij zoekend rondliep en de naam Isabelle riep. Opeens was hij dan weer in een Engels boerenhuisje, in een groot weeshuis, en dan weer terug in het huis waar hij geboren was, en dat hij zich niet herinnerde. Hij ijlde en schreeuwde.

Hij kon de scherpe carbolzeep van het weeshuis ruiken, en toen het klaslokaal, dat naar stof en krijt geurde. Hij zou doodgaan zonder ooit te zijn liefgehad, niet één keer, niet door iemand die hem had gekend. Hij zou eenzaam en onbetreurd sterven. Hij kon het ze niet vergeven-zijn moeder niet, Isabelle niet, noch de man die beloofd had zijn vader te zijn. Hij schreeuwde luid.

“Hij roept om zijn moeder,” zei de oppasser toen ze hem de tent binnendroegen.

“Dat doen ze altijd,” zei de militaire arts, en hij verwijderde het noodver-band dat Byrne bijna dertig uur eerder had aangebracht.

Ze legden hem buiten de tent, om te wachten op transport naar het veldhospitaal of op de dood-wat het eerst zou komen.

Toen, onder de onverschillige hemel, verliet zijn geest het lichaam met dat verscheurde vlees, de infecties, zwak en beschadigd. Terwijl regen neerviel op zijn armen en benen, was het deel van hem dat nog leefde, onbereikbaar geworden. Het was niet zijn geest maar iets anders, dat nu verlangde naar rust op een stille, beschaduwde weg zonder kanongebulder. De diepe paden van duisternis openden zich daarvoor, net als voor andere mannen langs de linie van uitgegraven aarde, nauwelijks vijftig meter van elkaar verwijderd.

Vervolgens, toen de koorts in zijn verlaten lichaam een hoogtepunt bereikte en hij naderde tot de zo vurig gewenste vergetelheid, hoorde hij een stem, geen menselijke klank, maar helder en dringend. Dat was het geluid van zijn leven dat hem verliet. De toon was spottend. De stem bood hem, in plaats van de rust waarnaar hij snakte, de mogelijkheid van een terugkeer. Hoe laat het ook was, hij kon teruggaan naar zijn lichaam en naar de wrede perversie van het leven dat zich afspeelde in de omgewoelde aarde en het verscheurde vlees van de oorlog; hij zou, als hij zijn moed en wil mobiliseerde, kunnen terugkeren naar het onbeholpen, gecompromitteerde en onbedwingbare bestaan waaruit het menselijk leven op aarde bestond. De stem riep hem; ze deed een beroep op zijn schaamtegevoel, zijn onbevredigde nieuwsgierigheid; maar als hij er niet naar luisterde, zou hij met zekerheid sterven.

16

Er kwam een eind aan het bombardement. Jack Firebrace en Arthur Shaw zaten op het banket sigaretten te roken en thee te drinken. Ze praatten over geruchten dat de divisie naar het zuiden zou worden verplaatst, voor een aanval. Ze verkeerden in peinzende stemming, een gevolg van het feit dat ze de beschieting hadden overleefd, evenals het ondergrondse gevecht. Ze voelden een licht zelfbehagen.

“Heb je nog nieuws van je zoon, Jack?” vroeg Shaw.

“Hij is er nog steeds slecht aan toe. Ik zit te wachten op een brief.”

“Kop op. Onze zoon heeft iets dergelijks gehad, en dat is goed afgelopen. In Engeland hebben ze immers goede ziekenhuizen.” Shaw legde een zware hand op Jacks schouder.

“Wat is er gebeurd met die luitenant die met jou onder de grond was gegaan en die gewond is geraakt?”

“Ik weet het niet. Ze hebben hem uiteindelijk getransporteerd, maar tegen die tijd ijlde hij al.”

“Dat was toch die vent die jou voor de krijgsraad wilde brengen? Die zijn we beter kwijt dan rijk, zou ik zeggen.”

Jack trok een weemoedig gezicht. “Het bleek helemaal niet zo’n slechte kerel. Hij heeft me niet aangegeven.”

“Maar hij heeft je wél een slapeloze nacht bezorgd.”

Jack lachte. “Zulke nachten heb ik anders óók wel. We kunnen aan kapitein Weir vragen hoe het met hem is.”

“Ga maar informeren,” zei Shaw. “Het is nu rustig hier. Als de sergeant wil weten waar je bent, dek ik je wel. Ga erheen en zoek uit wat er is gebeurd.”

Jack dacht even na. “Ik ben wel een beetje nieuwsgierig naar die kerel, moet ik toegeven. Ik geloof dat ik maar even ga kijken. Misschien vind ik wel een souvenir.”

“Goed zo,” zei Shaw. “Neem er ook maar eentje voor mij mee.”

Jack dronk zijn thee op en bracht een paar sigaretten uit zijn rugzak over naar zijn borstzak. Hij knipoogde naar Shaw en vertrok naar de ver-bindingsloopgraaf die naar het achterland leidde. Er waren heel wat re-constructiewerkzaamheden aan de gang, na dat bombardement. Jack vond het vreemd zo snel als de wegen en akkers hun Franse plattelands-identiteit leken te verliezen en veranderden in eindpunten van spoorlijnen, opslagplaatsen, voorraadkamers, of gewoon in wat de manschappen ‘transport’ noemden. Door de beschieting leek de grond nu tijdelijk op iets waarin graan en groenten konden groeien, maar dat zou niet lang duren.

Hij vroeg aan een man die nieuwe latrines aan het graven was waar hij de éérste-hulppost kon vinden.

“Dat weet ik niet, makker. Maar die kant uit staat wél een of andere hospitaaltent.”

Hij ging weer aan zijn werk. Jack vond een oppasser met een lijst van gewonden, en samen gingen ze de namen na.

“Wraysford. Ja. Daar staat hij. Die hebben ze over de muur gezet.”

“Wil dat zeggen dat hij dood is?”

“Ze hebben hem niet naar het veldhospitaal gebracht. Hij moet het loodje hebben gelegd. Nog maar een uur geleden. Er liggen er een paar dozijn achter die muur daar.”

Ik zal een gebed voor hem zeggen, dacht Jack. Dan doe ik tenminste mijn christenplicht.

Het begon te schemeren. Jack liep over een modderig karrenspoor naar een lage, natuurstenen muur waarachter een geploegde akker lag. Daar lagen rijen verfrommelde vodden met donkere vlekken. Een paar gezichten glansden wit in het licht van de maan die achter een bosje opkwam. Sommige lichamen waren opgezet, barstten uit hun uniform, andere misten ledematen; allemaal leken ze loodzwaar.

Toen Jack uitkeek over de rij verlaten lijken, naar de voren van de geploegde akker, gingen zijn ogen wijd open van verbazing: hij zag een gestalte die hem nog niet was opgevallen. Een naakte man, die alleen een laars droeg, en een identiteitsplaatje om zijn nek, met een lichaam vol vuil en opgedroogd bloed. Het was Stephen, die in het schemerige licht zijn kant uit kwam. Zijn lippen stamelden droge woorden die klonken als: “Haal me hier weg.”

Jack herstelde zich van zijn schrik, klom over het muurtje en liep naar hem toe. Stephen deed één kleine stap in zijn richting, en viel toen in Jacks armen.

17

Weer terug in zijn gebruikelijke inkwartiering in het dorp ging Michael Weir aan het tafeltje bij het raam zitten, kijkend naar de regen op de grijze, met populieren afgezette straat. Hij probeerde niet aan Stephen te denken. Hij wist dat hij was vervoerd naar een veldhospitaal, maar verder nieuws had hem niet bereikt. Hij dacht dat Stephen zou overleven omdat hij iets onaantastbaars had, alsof hij altijd geluk zou hebben. Hij blies zwaar zijn adem uit: dat was het stomme, bijgelovige denken van de infanterie.

Hij maakte een lijstje van de dingen die hij moest doen. Normaal genoot hij wel van die huishoudelijke bezigheden, wanneer hij kon ontsnappen aan de ergste beschietingen om zich aan praktische dingen te wijden.

Hij maakte zich zorgen over de borstwering van de loopgraaf waar ze werkten. De zandzakken waren te vaak van hun plaats geschoven door manschappen die terugkwamen van een patrouille en zich haastig naar binnen lieten glijden voordat een Duitse lichtkogel hen kon beschijnen. Op de plaatsen waar de zakken niet op de juiste manier werden terugge-legd, ontstond onvoldoende bescherming tegen vijandelijke sluipschutters, die zolang er daglicht was het oog op hen gevestigd hielden. De onverwachte kogel door het hoofd was een kalme, relatief schone dood, maar had een demoraliserend effect voor de zenuwen van de anderen.

Weir had geprobeerd kapitein Gray te overreden dat de infanterie beter op zichzelf moest passen, of althans de compagnies van de genie hiervoor moest inschakelen, maar het was hem gebleken dat hij, in ruil voor de bescherming van de infanterie in de tunnel, steeds meer corvee voor hen moest doen. Hij vroeg zich af of dat de prijs was die hij betaalde voor de gulheid waarmee Stephen hem van whisky had voorzien.

Boven aan zijn lijstje schreef hij ‘platen controleren’. De kijkgaten die de wachtposten gebruikten, werden gemaskeerd door ijzeren platen, maar een paar daarvan waren beschadigd door granaatvuur, of door de eindeloze beschieting met mitrailleurs en sluipschutters. Ook moest er prikkeldraad worden onderhouden, al was dat een karwei waarvan hij zijn manschappen tot dusver had weten te vrijwaren. De infanterie bevestigde lege blikjes aan het draad, bij wijze van alarmbel, maar de enigen die daarmee geluid maakten, waren ratten. Als het regende, droop het water van het prikkeldraad in de lege blikjes daaronder. Het verschillende tempo waarin ze vol water kwamen, was natuurlijk een reden tot gokken voor de infan-teristen, ze zetten hun blikjes tegen elkaar in; ook kenden ze een bijgelovige angst over de betekenis als iemands blikje als eerste vol raakte.

Weir hoorde iets anders in die geluiden. Toen het eens een tijdje rustig was, had hij op het banket gezeten, wachtend tot Stephen terugkwam van een inspectie, en luisterend naar de muziek van de blikjes. De lege hadden een diepe klank, naarmate ze voller werden, vormden ze een stijgende toonladder. Als ze geheel vol waren, produceerden ze alleen een zwaar ritme als van een trom, tenzij ze omvielen, zodat het neervallende water een luide variatie vormde. Binnen zijn gehoorsafstand waren tientallen blikjes in verschillende graden van volheid en klankvariatie. Toen had hij gehoord hoe de wind door het prikkeldraad bewoog. Dat vormde een kreunend achtergrondgeluid dat zich van tijd tot tijd naar de voorgrond drong en dan weer afzakte tot zuivere begeleiding. Hij had erg zijn best moeten doen om in die blikken muziek een melodie te onderscheiden, of zich die misschien in te beelden, maar in zijn oren klonk het beter dan het afschuwelijke lawaai van een beschieting.

Het was halverwege de middag, en Weir wilde slapen voordat hun nachtelijke activiteiten begonnen. Die nacht moesten ze de infanterie helpen met de aanvoer van munitie en het graven van nieuwe beerputten. Ook was er herstelwerk aan de traversen en wanden van de loopgraaf, en dat moest allemaal gebeuren naast hun ondergrondse arbeid.

Voordat hij ging liggen, bezocht hij een paar van zijn manschappen. Die zaten te roken en hun uitrusting te repareren. De kleding van de mineurs moest bijzonder vaak versteld worden, en hoewel de mannen allemaal een eigen manier van naaien hadden, waren ze stuk voor stuk heel handig geworden met naald en draad.

Na een paar opwekkende woorden ging Weir terug naar zijn kamer, waar hij ging liggen. Er was geen nieuws van Stephen geweest van het hoofdkwartier van het bataljon toen hij die ochtend was gaan vragen. Als hij in leven was, zou hij op de een of andere manier wel bericht hebben gestuurd, dacht Weir. Zelfs als zijn eigen meerderen geen officieel bericht hadden gekregen van de medische dienst, zou Stephen handig genoeg zijn geweest om zijn vriend in te lichten.

Weir sloot zijn ogen en probeerde te slapen. Hij zou een brief willen schrijven aan Stephens naaste familie, als die bestond. Bepaalde zinnetjes ontstonden in zijn hoofd. Hij was buitengewoon onbevreesd…hij was een inspiratie…hij was mijn beste vriend, mijn kracht en mijn schild. De holle frasen waarmee zoveel brieven naar Engeland vol stonden, leken ontoereikend ter beschrijving van de rol die Stephen in zijn leven had gespeeld. Weirs ogen kwamen vol tranen. Als Stephen dood was, zou hij het zelf niet kunnen volhouden. Hij zou de dood gaan zoeken, hij zou langs de borstwering gaan lopen, hij zou zijn mond opensperren voor de volgende wolk mosterdgas die op hen af kwam drijven, erom vragen dat het telegram werd bezorgd in de stille straat in Leamington Spa waar zijn ouders en hun vrienden hun leven leidden zonder zorgen, zonder een gedachte voor de wereld waarin hij en Stephen hadden geleefd.

18

Stephen Wraysford betrok zijn lichaam opnieuw, cel voor cel, en elke trage centimeter bracht nieuwe pijn en een of ander ouder gevoel van wat het betekende als je in leven was. Er lag geen laken op het bed, hoewel hij tegen de huid van zijn gezicht de ruwe troost voelde van oud linnen, zo vaak gewassen en gedesinfecteerd dat het niet zacht meer was.

‘s-Avonds werd de pijn in zijn arm en nek erger, al werd het nooit ondraaglijk, en nooit zo erg als bij de man in het bed naast hem, die de pijn voor zich leek te kunnen zien: hij kon zien hoe die boven hem hing. Elke dag verwijderden ze meer van het lichaam van die man, ze knipten voor het gangreen uit, maar haalden nooit genoeg weg. Wanneer ze zijn verband losmaakten, schoot het vocht uit zijn lichaam als een triomfantelijke geest waarvan hij bezeten was. Zijn lichaam rotte weg waar hij bij lag, als de lijken die in het prikkeldraad hingen, en die van rood tot zwart verkleurden, tot ze verkruimelden in de aarde en slechts sporen van rotting achterlieten.

Op een ochtend verscheen een knaap van een jaar of negentien aan het eind van de zaal. Zijn ogen waren bedekt met stukken bruin papier. Om zijn nek hing een label, die gelezen werd door de officier van gezondheid, een kortaangebonden man in witte jas. Hij riep om een verpleegster, en een jong Engels meisje, zelf hooguit twintig, kwam naar hem toe om te helpen.

Ze begonnen de jongen uit te kleden-hij had kennelijk al in geen maanden een bad genomen. Zijn laarzen leken vastgeplakt aan zijn voeten. Stephen keek toe, en vroeg zich af waarom ze niet eens de moeite namen een scherm neer te zetten. Toen hij zelf hier was aangekomen, had hij, zo had hij uitgerekend, in geen tweeëntwintig dagen zijn sokken uitgetrokken.

Toen ze eindelijk de laarzen hadden uitgetrokken, verspreidde zich zo’n stank in de zaal dat de verpleegster moest braken in de stenen wasbak naast hen. Stephen hoorde hoe de legerarts tegen haar schreeuwde.

Ze verwijderden de kleren van de jongen, en toen ze het ondergoed bereikten, gebruikte de arts een mes om ze los te snijden van de huid. Ten slotte stond hij daar naakt, afgezien van die twee papiertjes op zijn ogen. De bovenste huidlaag was verdwenen, al was er een strook om zijn middel waar de brede koppel hem had beschermd.

Hij probeerde te schreeuwen. Zijn mond ging open en de pezen in zijn nek spanden zich, maar iets in zijn keel leek elk geluid tegen te houden.

De arts verwijderde het papier van het gezicht van de jongen. De huid van wangen en voorhoofd vertoonde blauwpaarse vlekken. Beide ogen dropen, als van acute conjunctivitis. Ze wasten de ogen uit met een vloeistof uit een spoelkom waarin de verpleegster een preparaat had gedaan. Zijn lichaam verstarde in stilte. Ze probeerden iets van het vuil van hem af te wassen, maar hij kon niet blijven staan toen ze hem met zeep en water bewerkten.

“We moeten die vuiligheid van je weghalen, jongeman. Sta stil,” zei de arts.

Ze liepen door de zaal en toen ze dichterbij kwamen, kon Stephen het patroon van de verbrandingen op het lichaam zien. De zachte huid van de oksels en de binnenkant van zijn dijen was overdekt met enorme, open blaren. Hij haalde snel en hijgend adem. Ze wisten hem te overreden op een bed te gaan liggen, al kromde zijn lichaam zich in een boog, weg van contact met het laken. Ten slotte verloor de arts zijn geduld en dwong hij hem, met de handen op de borstkas, te gaan liggen. De mond van de jongen ging open in geluidloos protest, zodat een geel schuim op zijn lippen verscheen.

De dokter liet het aan de zuster over hem te bedekken met een soort geïmproviseerde houten tent, waarover ze een laken drapeerde. Eindelijk had ze tijd om een scherm te halen en hem te verbergen voor de blikken van de anderen.

Stephen merkte op dat ze in staat was de wond van de man in het bed naast hem te verzorgen en hem zelfs te berispen om het lawaai dat hij maakte, maar dat ze elke keer dat ze achter de schermen vandaan kwam, haar kleine handen wrong in een letterlijk gebaar van wanhoop dat hij nooit eerder had gezien.

Hij wist haar blik te vangen en probeerde haar te troosten. Zijn eigen verwondingen begonnen snel te genezen en de pijn was bijna weg. Toen de dokter naar hem kwam kijken, vroeg Stephen wat er met die jongen was gebeurd. Hij scheen een eind achter de frontlinie in een gasaanval terecht te zijn gekomen. Verblind door chloorgas was hij een huis binnen—gelopen dat in brand stond na door een granaat geraakt te zijn.

“Die domme jongen had zijn gasmasker niet op tijd opgezet,” zei de officier van gezondheid. “Dat wordt er toch echt ingeramd.”

“Gaat hij dood?”

“Waarschijnlijk wel. Zijn lever is beschadigd door het gas. Zijn lichaam vertoont al tekenen van ontbinding.”

Naarmate de dagen verstreken merkte Stephen dat de zuster, wanneer ze de schermen naderde waarachter het gasslachtoffer lag, altijd langzamer ging lopen, en dat haar ogen getuigden van akelige voorgevoelens. Ze had blauwe ogen en blond haar, achterovergekamd onder haar gesteven muts. Haar voetstappen kwamen bijna tot stilstand, maar vervolgens haalde ze diep adem en rechtte ze vastberaden haar schouders.

Op de derde dag herkreeg de jongen zijn stem. Hij smeekte te mogen sterven.

De zuster had een kleine ruimte opengelaten tussen de schermen, en Stephen zag hoe ze heel zorgvuldig de tent optilde, hem hoog boven het verschroeide lichaam hield voordat ze zich omdraaide en hem op de vloer zette. Ze keek neer op het vlees dat niemand mocht aanraken, van de lekkende ogen naar beneden over gezicht en hals, de ontvelde borstkas, de buik en de bonzende benen. Machteloos strekte ze haar armen uit, een gebaar van moederliefde, alsof dat hem zou troosten.

Hij reageerde niet. Ze pakte een fles olie van naast het bed en boog zich over hem heen. Zachtjes goot ze wat op zijn borst, en de jongen slaakte een hoge, dierlijke kreet. Zij deed een stap terug en wendde haar gezicht naar de hemel.

Toen Stephen de volgende dag wakker werd, zag hij dat de jongen was verdwenen. Die avond kwam hij niet terug, ook niet de dag daarna. Stephen hoopte dat zijn gebed verhoord was. Toen de zuster kwam om zijn verband te wisselen, vroeg hij aan haar waar hij was.

“Hij ligt in een bad,” zei ze. “We hebben hem voor vierentwintig uur in een colloïdale zoutoplossing gelegd.”

“Ligt hij op de bodem van het bad?” vroeg Stephen ongelovig.

“Nee, hij ligt in een draagtoestel van zeildoek.”

“Aha. Ik hoop dat hij gauw doodgaat.”

In de middag klonk het geluid van hollende voeten. Ze konden de arts horen schreeuwen: “Hij moet eruit, eruit!”

Een bundel krijsende dekens werd druipend en wel door de zaal gedragen. Gedurende de nacht slaagden ze er op de een of andere manier in de jongen in leven te houden. De volgende dag was hij stil, en ‘s-avonds probeerden ze hem weer in het draagtoestel te tillen, om hem terug te brengen naar het bad. Zijn ledematen bengelden over de zijkanten van het doek. Hij lag er roerloos bij, met zijn verbrande huid. Zijn ontstoken longen begonnen te borrelen, geel schuim verscheen op zijn mond en verstikte zijn protesten toen ze hem buiten in het stenen bad lieten zakken.

Die nacht zei Stephen een gebed dat de jongen mocht sterven, ‘s-Ochtends zag hij de zuster op zich afkomen, ze was bleek en ontzet. Hij trok vragend zijn wenkbrauwen op. Ze knikte bevestigend, en barstte toen uit in sidderende snikken.

Stephen mocht ‘s middags naar buiten, op een bankje zitten vanwaar hij de wind in de bomen kon zien. Hij praatte niet; hij voelde geen neiging iets te zeggen. Korte tijd later kon hij weer lopen, en de dokters zeiden dat hij aan het eind van die week uit het hospitaal ontslagen zou worden. Hij had er twintig dagen gelegen.

“Bezoek voor u,” zei de blonde zuster op een ochtend.

“Voor mij?” Stephen had iets gezegd. Zijn stem kwam uit hem tevoorschijn als een kat die zich uitrekt na een lange dut. Hij was verrukt over dat ongewone geluid. “Is het de koning?”

De zuster glimlachte. “Nee. Het is kapitein Gray.”

Stephen zei: “Hoe heet jij eigenlijk?”

“Zuster Elleridge.”

“En je voornaam?”

“Mary.”

“Ik wil je iets vertellen, Mary. Kun je even hierheen komen?”

Ze liep naar zijn bed toe, met enige aarzeling. Stephen pakte haar hand vast.

“Kom even op het bed zitten.”

Ze keek weifelend rond, maar deed wat hij vroeg. “Wat wilde je me vertellen?”

“Ik leef,” zei Stephen. “Dat wilde ik je vertellen. Wist je dat? Ik leef.”

“Goed zo.” Ze glimlachte. “Was dat alles?”

“Ja. Dat was alles.” Hij liet haar hand los. “Dank je.”

Kapitein Gray kwam de zaal binnen. “Goedemorgen, Wraysford.”

“Goedemorgen, sir.”

“Ik hoor dat je weer kunt lopen. Zullen we naar buiten gaan?”

Er stonden twee smeedijzeren banken tegen de muur van het hospitaal, met uitzicht over een grasveld dat afdaalde naar een ceder en een grote vijver met stilstaand water. Hier en daar bewogen gestalten zich voorzichtig voort met behulp van krukken.

“Je schijnt behoorlijk te herstellen,” zei Gray. “Ik had gehoord dat je er geweest was.”

Hij nam zijn pet af en legde die op de bank, tussen hen in. Zijn krulle-tjeshaar was bruin van kleur, nog zonder grijs,- zijn snor was keurig bijge-knipt. Hoewel Stephen bleek was, onverzorgd en zijn hoofd hier en daar grijze haren vertoonde, had zijn gezicht nog een jeugdigheid die bij Gray ontbrak. Het licht in zijn grote ogen beloofde nog iets onvoorspelbaars, terwijl Gray’s gelaatsuitdrukking weliswaar geanimeerd was, maar kalm. Hij was een man die zichzelf onder controle had, en hoewel hij niet vormelijk optrad, was hij zichtbaar de meerdere.

Stephen knikte. “Toen ze die infectie eenmaal bedwongen hadden, werd ik snel beter. De verwondingen op zichzelf waren niet zo erg. Deze arm zal ik iets minder goed kunnen bewegen, maar voor het overige is er niets aan de hand.”

Gray haalde een sigaret uit het etui in zijn borstzak en tikte ermee op het uiteinde van de bank. “Vanaf het moment dat je hier weggaat, heb je twee weken verlof in Engeland,” zei hij. “Daarna word je bevorderd. Ik wil dat je een cursus volgt in Amiens. En daarna krijg je een tijdlang een post bij de brigadestaf.”

Stephen zei: “Dat doe ik niet.”

“Wat?” Gray moest lachen.

“Ik ga niet naar Engeland en ik laat me niet ergens bij een staf plaatsen. Nu niet.”

Gray zei: “Ik dacht dat je er heel blij mee zou zijn. Je bent al meer dan een jaar aan het front, nietwaar?”

“Precies,” zei Stephen. “Een jaar van voorbereiding. Ik wil niet weg zijn op het moment van vitaal belang.”

“Wat voor vitaal belang?” Gray keek hem argwanend aan.

“Iedereen weet dat wij in de aanval gaan. Zelfs de dokters en de verpleegsters weten dat. Daarom proberen ze die mannen weer op de been te krijgen.”

Gray klemde zijn lippen op elkaar. “Misschien, kan zijn. Maar luister nu eens, Wraysford. Je hebt het uitstekend gedaan bij je peloton. Ze hebben nog niet veel resultaat geboekt, maar wie wel? Je hebt ze bij elkaar kunnen houden, onder vuur. Je hebt wat rust verdiend. Niemand zal beweren dat je je drukt. God allemachtig, nog maar drie weken geleden was je opgegeven. Wist je dat? Ze hadden je al bij de lijken gelegd.”

Stephen voelde ontzetting bij de gedachte dat hij gescheiden zou worden van de mannen met wie hij had gevochten. Hij verachtte de oorlog, maar hij kon niet vertrekken voordat hij gezien had hoe het zou aflopen. Hij was eraan verslingerd geraakt, op een manier die hij niet begreep: zijn kleine persoonlijke lot was verbonden aan de afloop van meer algemene gebeurtenissen.

“Om te beginnen,” zei hij, “heb ik geen thuis in Engeland. Ik zou niet weten waar ik heen moest. Moet ik gaan rondhangen op Piccadilly Circus? Moet ik naar de kust van Cornwall trekken en daar in een huisje gaan zitten? Dan blijf ik liever in Frankrijk. Ik vind het hier plezierig.”

Gray glimlachte, toegeeflijk en nieuwsgierig. “Ga verder. Wat denk je van bevordering? Wil je die ook niet? Anders moet ik in jouw plaats Har-rington bevorderen.”

Stephen glimlachte. “Ook dat, sir. Ik denk dat zich wel andere gelegenheden voor bevordering zullen voordoen. Ik denk niet dat het moorden op slag zal ophouden.”

“Waarschijnlijk niet,” zei Gray. “Maar hoor eens, Wraysford, dit zijn mijn orders. Ik kan er niet veel tegen doen.”

“U zou kunnen praten met de bevelvoerende officier.”

“Met kolonel Barclay?” Gray schudde zijn hoofd. “Dat zal niet veel helpen. Die houdt zich strikt aan de regels. Ik denk dat hij die regels zelf heeft opgesteld.”

Stephen voelde zich bemoedigd. Gray was kennelijk niet ongevoelig voor onorthodoxe denkbeelden, al leek hij zo militair correct en fel.

Ze zwegen beiden. Een vrachtauto bracht brancards met gewonden naar de zijkant van het hospitaal, en twee oppassers kwamen naar buiten om te helpen. Een paar van de mannen die ze uitlaadden, zouden alleen nog maar kunnen sterven; de zwaarst gewonden werden altijd tot het laatst bewaard door de brancardiers, aangezien ze waarschijnlijk niet meer van nut zouden zijn. Het moest, zo bedacht Stephen, een vonnis zijn dat zichzelf waarmaakte, in de ogen van degenen die in granaattrechters lagen te wachten en zagen hoe hun wonden geïnfecteerd raakten.

“Weet u waarheen we worden overgeplaatst?” vroeg hij.

“Ja, inderdaad,” zei Gray. “Alleen hoor ik je dat nog niet te vertellen.”

Stephen zei niets, maar maakte een handgebaar en haalde even zijn schouders op.

“Naar Albert,” zei Gray. “Daar krijgen we nadere instructies. Het hoofdkwartier van de brigade vestigt zich in een dorpje dat Auchonvillers heet, als je het tenminste zo uitspreekt. De kolonel noemde het ‘Ocean Villa’s’.”

“Maar dat ken ik!” zei Stephen opgewonden. “Daar ben ik geweest. Dat ligt aan de rivier de Ancre. Die streek ken ik goed. En ik spreek Frans. Ik zou…”

“Je zou onmisbaar zijn,” zei Gray lachend.

“Precies.”

“Vertel er eens over.”

“Het is een aardige streek. Niet vlak, meer heuvelachtig, zou u zeggen, denk ik. In de Ancre kun je behoorlijk vissen-niet dat ik ooit wat heb gevangen. Open akkers met wat bossen en struikgewas. Veel land- en tuinbouw. Veel suikerbieten, geloof ik. De dorpjes zijn saai. De trein naar Albert stopt in Beaumont. Er is een aardig dorpje dat Beaumont Hamel heet.”

“Daar zul je niet veel van te zien krijgen. Dat is een Duitse vesting. En wat nog meer?”

“Dat is het wel zo ongeveer. Maar er is wél een probleem. Het is daar heuvelachtig. Alles is afhankelijk van de vraag wie het hogere terrein beheerst. We willen toch niet aanvallen tegen een heuvel op, dat zou zelfmoord zijn.”

“Ik neem aan dat we geen van allen willen aanvallen, maar we moeten de beschieting van Verdun afleiden. Als ze daar doorbreken, betekent dat voor ons het einde.”

“En moeten wij bij onze aanval heuvelopwaarts?”

“De Boches zitten daar al een jaar. Ik neem niet aan dat ze voor het lager gelegen terrein hebben gekozen.”

Stephen zei niets. “En wie gaan daar nog meer heen?”

“Voornamelijk de jonkies, “Kitchener’s Army,” met maar een paar echte militairen, zoals wij, ter versterking.”

“En die sturen ze eropuit om daar aan te vallen?” vroeg Stephen ongelovig.

Gray knikte. Stephen sloot zijn ogen. Hij herinnerde zich die dag dat ze waren gaan vissen, en hoe het terrein snel hoger werd vanaf de rivier. Hij had een vaag beeld van een groot bos op een heuvel onder een dorp dat, als hij zich goed herinnerde, Thiepval heette. Hij wist hoe de Duitse versterkingen eruit zouden zien na een jaar van voorbereiding; zelfs na een week waren hun loopgraven al beter dan die van de Britten. De gedachte dat golven van zakenlui en werklui, fabrieksarbeiders en kantoorbedienden die nog maar net van de oorlog hadden geproefd, daar de Duitsers zouden gaan aanvallen vond hij absurd. Dat zouden ze toch nooit goedvinden.

“Zit je je te bedenken?” vroeg Gray. “Piccadilly Circus is zo gek nog niet. Je krijgt daar tenminste fatsoenlijk te eten. Je zou naar Café Royal kunnen gaan.”

Stephen schudde zijn hoofd. “Denkt u dat u iets voor me kunt doen? Kunt u ze overreden om me hier te laten?”

“Alles is mogelijk. Op de lange termijn is het altijd beter een bevelvoerend officier te vertellen dat je hem manschappen aanbiedt dan dat je ze wilt weghalen. Ik kan een praatje maken met zijn onderbevelhebber, majoor Thursby.”

“En die post bij de staf? Kunt u die uitstellen, of een ander sturen?”

Gray zei: “Als jij je onmisbaar maakt. En als je je wat meer aan de regels houdt.”

“Hoe bedoelt u?”

Gray hoestte en drukte zijn sigaret uit met zijn hak. “Je bent bijgelovig, nietwaar?”

“Dat zijn we allemaal.”

“Officieren zijn niet bijgelovig, Wraysford. Ons leven is afhankelijk van strategie en tactiek, niet van lucifershoutjes of kaartspelletjes.”

“Misschien ben ik in mijn hart nog gewoon soldaat.”

“Hou ermee op. Ik heb die onzin gezien in jullie bunker. Die houten poppetjes, die kaarten en stompjes kaars. Maak daar een eind aan. Vertrouw op goede voorbereiding en leiderschap. Vertrouw je manschappen. Als je behoefte hebt aan bovennatuurlijke zaken, ga je maar naar de aalmoezenier.”

Stephen staarde naar de grond. “Ik heb Horrocks nooit als zo opvallend bovennatuurlijk beschouwd.”

“Geen grapjes, Wraysford. Je weet best wat ik bedoel. Als ik je help, moet jij ook wat voor mij doen. Stop met die poppenkast en geloof in jezelf.”

Stephen zei: “Ik geloof niet echt in die dingen, weet u-kaarten en voorspellingen en zo. Maar ze doen het allemaal.”

“Nee, dat is niet waar, Stephen. Jij doet het om wat je is overkomen toen je een kind was.” Gray’s stem was wat milder geworden.

“Hoe bedoelt u?”

“Ik ken je levensgeschiedenis niet, maar ik geloof dat kinderen moeten kunnen geloven in machten buiten henzelf. Daarom lezen ze boeken over heksen en tovenaars en God weet wat. Mensen hebben daar behoefte aan, en die behoefte wordt meestal uitgeput in de kinderjaren. Maar als de wereld van een kind verstoord wordt door al te veel werkelijkheid, gaat die behoefte een verborgen leven leiden.”

“Welke idiote Oostenrijkse kwakzalver—”

“Hou je mond.” Gray stond op. “Ik ben je compagnies-commandant. Ik hoor dingen te weten die jij niet weet. Als ik je help om hier aan het front te blijven, en dan moge God je bijstaan, dan zul jij in de toekomst naar mijn voorschriften handelen.”

Hij stak zijn hand uit. Stephen schudde die even en ging het hospitaal weer binnen.

19

“Jij bent een waanzinnige klootzak, Wraysford,” zei Michael Weir. “Wil je beweren dat je gekozen hebt voor hier blijven terwijl je naar huis had kunnen gaan?”

“Naar huis?”

“Je weet best wat ik bedoel. Engeland. Het is daar zo mooi in deze tijd van het jaar. Ik ging altijd met Pinksteren logeren bij een tante die in Sheringham woonde, aan de kust van Norfolk. Eind mei was de lucht zo zuiver dat je er dronken van werd. De akkers en de heggen, die leefden gewoon. Het was de allermooiste tijd. En er was een kleine pub in Burn-ham Thorpe waar—”

“Neem me daarheen maar mee als het voorbij is, niet vóór die tijd. In die tussentijd laat ik je wat zien. De streek waar we hierna heen gaan. Heb je je orders al binnen?”

“Ja, al treden ze niet direct in bijzonderheden. We vertrekken vrijdag, dan gaan we naar Albert. Onze pech. Ik dacht dat we de rest van de oorlog hier zouden blijven, maar er worden daar zoveel tunnels gegraven dat de staf heeft gevraagd om twee extra compagnies. En raad eens wie er werd uitgekozen. Albert, dat is toch die plaats waar Onze Lieve Vrouwe aan de torenspits hangt?”

“Ja. Het zal daar behoorlijk vol worden. Het halve Britse Expeditieleger komt daarheen, verdomme. Wil je whisky?”

“Graag,”zei Weir.

“Donderdagavond, als de achterhoede vol vrachtauto’s zit, neem ik je mee naar het dorp, bij wijze van afscheid.”

“Wat bedoel je?”

“Wacht maar af. Iets waarop je al heel lang hebt gewacht.”

Weir keek Stephen argwanend aan, maar zei niets. Hij kon wel raden wat Stephen zich had voorgenomen. Van manschappen die terugkwamen van verlof had hij gehoord dat er aan de andere kant van het dorp een boerderij was waar de hele nacht licht brandde voor het raam. Een vrouw en haar dochter, zo werd beweerd, konden daar een heel peloton afwerken.

Die gedachte vervulde Weir van zorgen. Hij had voor het eerst vrouwenvlees aangeraakt toen hij pas zeventien was, en hij was teruggedeinsd voor de mogelijkheden die dat bood. Het meisje was een jaar ouder dan hij geweest, maar leek tot een andere generatie te behoren. Hij had zich geremd gevoeld, en veel te jong voor wat zij voorstelde, terwijl zij beschikte over een wereldse humor, alsof ze door haar langdurige ervaring die daad zag als het eenvoudigste en natuurlijkste ter wereld. Wat hij had horen vertellen en wat hij wilde doen vond hij zo beschamend en zo privé dat hij niet wilde dat iemand hem dat zag doen, zelfs niet dat meisje. Hij had haar uitnodiging afgewezen,- hij had bij zichzelf gezegd dat hij zou wachten tot hij ouder was.

Intussen had hij met verbijstering gekeken naar de getrouwde mensen die hij kende, met name zijn eigen ouders. Wanneer ze in de zitkamer van hun ruime huis zaten, boeken lazen of kaartten, staarde hij met grote ogen naar hen en stelde hij zich wellustige taferelen voor. Als zijn moeder zich vragend naar hem toe wendde en haar naaiwerk neerlegde om te vragen wat hij zat te denken, moest hij zijn blik haastig richten op de scheiding in haar haar, op haar ketting en keurige laagjes kleding, om de beelden van gezwollen organen en vleselijke contacten uit zijn hoofd te verdrijven. Kennelijk waren dat natuurlijke handelingen, op die manier vernieuwde de wereld zich, kon ze voortbestaan, maar wanneer hij zijn ouders zag praten met hun getrouwde vrienden, stond hij niettemin versteld van de vreemde samenzwering die hun handelingen verborgen hield onder ingetogen optreden in het openbaar.

Hij begon vrouwen uit te nodigen voor dansfeestjes of voor de thee in zijn ouders’ woning, maar seks leek nooit aan de orde te komen. Hij hield wel eens een hand vast, en als hij bofte kreeg hij een nachtzoen op zijn wang. Hij ging naar de universiteit, waar de weinige studentes apart onderwijs kregen en slechts kortstondige, streng gecontroleerde contacten met de studenten hadden. Als hij het maar één keer had gedaan, dan zou hij weten hoe het moest. Op drieëntwintigjarige leeftijd had hij erover gedacht dat meisje weer op te zoeken om te vragen of ze nog belangstelling had, maar hij begreep dat dat lachwekkend zou zijn. Later ontdekte hij dat ze getrouwd was.

Twee jaar voor het uitbreken van de oorlog had hij zich gemeld bij de Royal Engineers. De kuise mannelijke kameraadschap bood een vorm van camouflage. Hier zou hij eindelijk zijn als alle anderen: een man die naar vrouwen verlangde, maar-helaas, en in zijn geval met enige opluchting—door omstandigheden geen contact met hen had. Hij kon spijtige grapjes maken met de anderen over hun afwezigheid, en in zijn opmerkingen verborg zich een oprecht berouw.

Gedurende de eerste zes maanden van de oorlog had hij gemerkt dat de opluchting hem euforisch stemde. Hij verwierf de reputatie van een excentrieke, maar betrouwbare officier die eeuwig in opperbeste stemming verkeerde. Door zijn universitaire opleiding werd hij snel bevorderd, en zijn ondergeschikten hadden plezier in zijn uitbundigheid. Maar toen de gevechten begonnen en de beschietingen heviger werden, kreeg hij moeite met zijn zenuwen. Hij was niet gewend aan een leven in tunnels van een meter breed, diep onder de grond. Hij vond het een akelig idee dat hij in de loopgraaf elke seconde gedood kon worden.

Toen hij dertig was, werd zijn gebrek aan lichamelijk contact met vrouwen niet zozeer een afwezigheid in zijn leven als wel een positieve aanwezigheid. Hij werd moe van zijn onwetendheid, hij benijdde anderen niet meer. Hij maakte zichzelf wijs dat wat hij gemist had, per definitie niet zo bijzonder kon zijn. Het was een eenvoudige lichaamsfunctie, niets opmerkelijks, en iets wat hij inmiddels gemakkelijk kon negeren. De gedachte dat er een eind aan zijn onthouding zou komen, werd steeds vreemder, en vervuld van praktische risico’s die hij nooit zou kunnen overwinnen; uiteindelijk was het volledig ondenkbaar geworden.

Het zware bombardement was niet de voorbode geweest van een omvangrijke vijandelijke aanval, zoals velen hadden gevreesd. Het was alleen het signaal geweest voor een andere kortstondige beschieting, en toen werd het weer relatief rustig.

‘s-Nachts trokken patrouilles eropuit om te luisteren naar de huishoudelijke geluiden van de Duitsers: reparatie van prikkeldraad, aannaaien van knopen, bezoeken van de ziekenoppasser met zijn luizenpoeder, en van een bejaarde Beierse kapper. Ze waren beter ingegraven dan hun Britse tegenstanders, en werden beter verzorgd met veldkeukens en vaten bier, die tot in de reserveloopgraven kwamen. Soms hoorden ze hen ‘s nachts een volksliedje zingen. Die waren niet van het sentimentele soort waaraan de Britten de voorkeur gaven, maar krachtige, weemoedige evocaties van een dierbaar land.

Stephen lag in een granaattrechter met Byrne, en voelde zijn lichaam samentrekken van haat toen hij dat hoorde. Veel manschappen in zijn peloton voelden respect voor de Duitsers, in rustige perioden zelfs een verdraagzaamheid die voor zijn gevoel grensde aan genegenheid. Zelf voelde hij niets dan een drang tot geweld; hij wilde op hen reageren met staal en explosieven, met metaal dat zacht weefsel verscheurde en ketste op bot. Na de oorlog, dan zou er tijd zijn voor contemplatie, voor royale gedachten zelfs, maar voorlopig genoot hij van zijn haat, als middel om zijn eigen leven en dat van zijn ondergeschikten te redden.

Hij wendde zich naar Byrnes gezicht dat met een gebrande kurk zwart was gemaakt en drukte zijn lippen tegen zijn oor, waar hij zo zacht fluisterde dat het geluid van zijn tong tegen zijn tanden en gehemelte luider was dan de woorden zelf.

“Mitrailleur aan het uiteinde. Geen activiteit. Ze slapen allemaal. We kunnen net zo goed teruggaan.”

Het was gelukkig een nacht zonder sterren,- de maan zat diep verborgen achter dikke regenwolken. De wind was te aarzelend om ze open te rijten en licht te werpen op de verscheurde aarde waarin ze lagen. Boven het zachte ruisen en fluisteren van de bries hoorden ze het zingen van een nachtegaal.

Stephen voelde spijtig aan zijn ongebruikte mes. Byrne knikte. Hij had een knuppel van vijftig centimeter die hij zelf had gemaakt van een stuk eikenhout. Een korte zwaai van zijn arm en een draai van de pols bij de slag hadden ooit de schedel van een Duitse wachtpost verbrijzeld.

Ze verlieten de trechter en begonnen terug te kruipen naar hun eigen linies, waar ze-en dat was het meest riskante onderdeel van de patrouille—vier rijen prikkeldraad moesten passeren en in de loopgraaf rollen zonder vuur aan te trekken, hetzij van Duitse mitrailleurs die voortdurend op de rand van de Britse loopgraaf waren gericht, of van hun eigen wachtposten, die wakker schrokken uit een verboden dutje en schoten op het eerste het beste geluid dat ze hoorden.

Hunt was de man die op wacht stond toen ze terugkwamen bij de loopgraaf. Ze hoorden hem de haan van zijn geweer spannen toen Byrne stootte tegen een blikje dat aan het prikkeldraad bengelde.

Stephen voelde de hand van Hunt, uitgestoken om hem de loopgraaf in te helpen. Byrne gleed achter hem naar binnen.

“Goed zo, Hunt,” zei Stephen. “Ik ga deze man nu wat te drinken geven. Hou je van whisky, Byrne?”

“Reken maar.”

“Als Petrossian wil weten waar Byrne is, zeg dan maar dat hij bij mij is.”

“Oké.” Hunt keek hen na, zoals ze over de loopplanken wegliepen.

Een paar meter verderop in de loopgraaf zat Jack Firebrace op het banket met een kop thee. Hij probeerde op krachten te komen na zes uur onder de grond. Zijn gedachten dwaalden af naar huis. Achteneenhalf jaar daarvoor, toen zijn vrouw het leven had geschonken aan een zoon, was Jacks leven veranderd. Naarmate het kind opgroeide, merkte Jack bij hem iets op wat hij waardeerde en wat hem verraste. Het kind was niet versleten. In zijn onschuld lag een zekere hoop. Margaret had moeten lachen toen Jack dat tegen haar zei. “Hij is pas twee,” zei ze. “Natuurlijk is hij onschuldig.”

Dat was niet wat Jack had bedoeld, maar hij kon niet onder woorden brengen wat voor effect het kijken naar John op hem had. Hij zag hem als een schepsel uit een andere wereld; maar voor Jacks gevoel was de wereld waar de jongen vandaan kwam niet alleen anders, maar ook beter. Zijn onschuld was niet hetzelfde als onwetendheid; het was een krachtige kwaliteit van goedheid, bestemd voor alle mensen; het was misschien wat het gebedenboek een genademiddel noemde, of een verwachting van heerlijkheid.

Jack redeneerde: als een gewoon mensenwezen, zijn eigen zoon, niets bijzonders, zo’n zuiverheid van geest kon bezitten, dan waren de zeldzame goede daden waarvan mensen later versteld stonden, misschien helemaal niet zo zeldzaam; misschien vormden ze de natuurlijke voortzetting van de onschuldige goedheid die alle mensen bij hun geboorte meebrachten naar de wereld. Als dat zo was, dan waren zijn medemensen niet zulke ruwe, gebrekkige wezens als de meesten van hen dachten. Hun gebreken waren niet aangeboren, maar het gevolg van een punt waar ze het verkeerde pad op waren gegaan of door hun ervaringen verruwd waren; in hun hart waren ze nog steeds vervolmaakbaar.

De liefde die Jack voor zijn zoon voelde, maakte zijn visie op het menselijk bestaan weer goed en versterkte zijn geloof in God. Zijn vroomheid was vroeger de reflex van een bevreesd man geweest, maar was nu getransformeerd tot iets dat uitdrukking gaf aan zijn geloof in de goedheid van de mensheid.

Hij was zich ervan bewust dat John een onwaarschijnlijk medium was voor een dergelijke verandering in zijn eigen overtuigingen, maar dat maakte hem niets uit: zijn zoon was de enige om wie hij gaf. Hij had geen gelegenheid gehad om afscheid te nemen toen hij vertrok, en had met de jongen gecorrespondeerd via boodschappen in Margarets brieven. Aan het front en onder de grond had hij het meestal te druk met andere dingen om aan John en Margaret te denken, om een duidelijk beeld van hen voor ogen te krijgen, maar wanneer hij op het kruis voor in de tunnel lag, of zijn oren spitste als hij op wacht stond, kreeg hij altijd het gevoel dat ze bij hem waren. Hij hield het vol ter wille van hen; hij zorgde ervoor in leven te blijven omdat hij de jongen wilde terugzien.

Hij keek toe hoe Byrne en Stephen verdwenen, en zei toen een intens gebed voor John. De geur van aarde in de wand van de loopgraaf herinnerde hem aan zijn eigen jongenstijd, als hij bijvoorbeeld in de modder was gevallen tijdens een partijtje voetbal, of een dam bouwde in de beek die door het open terrein achter de fabriek liep: een aanhoudende geur van aarde en jongenstijd. Hij was helemaal alleen, en dat was hij altijd geweest, maar nu droeg hij het dringende leven van een andere jongen in zijn hart.

De volgende dag kwam er een brief voor Jack, van Margaret. Hij besloot die pas open te maken als hij terug was van zijn werk onder de grond. Misschien vond hij de dood in de tunnel, en het zou beter zijn in onwetendheid te sterven als de brief slecht nieuws uit het ziekenhuis bracht. Als het nieuws goed was, zou het eens zo goed lijken doordat hij geduld had betoond.

Het was een rustige dag. Een deel van de divisie was zich al aan het voorbereiden op vertrek. In de ochtend haalde Jack een schetsboek tevoorschijn en maakte hij een paar tekeningen van zijn vriend Arthur Shaw. Diens grote hoofd had iets zwaars, iets van schaduw, dat vroeg om zachte potloodlijnen. Shaw poseerde rustig terwijl Jack aan het werk ging; zijn ogen schoten heen en weer tussen papier en gezicht, en het potlood hield hij lichtjes vast tussen zijn vingertoppen. Tyson kwam erbij en keek over Jacks schouder en liet een kort, waarderend grommen horen. De tekening was eenvoudig en niet nader uitgewerkt, maar Jack kon goed gezichten tekenen, en dat maakte indruk op Tyson, die zelf ook getekend wilde worden. Maar het was een mysterie, de manier waarop Jack zijn onderwerpen koos. Er waren een paar tekeningen van vrachtwagens en voor-raadkisten, een paar van de dorpjes waar ze met verlof heen gingen, af en toe een groepstafereel dat hij zich herinnerde, uit een feestzaal of estami-net, maar de meeste bladzijden van zijn schetsboek werden gesierd door portretten van Arthur Shaw.

Laat in de middag kwam sergeant Adams naar hen toe met Jones en O’Lone en de mannen stonden op om ondergronds te gaan.

Michael Weir had zich laten vervangen door Adams omdat hij een avond met een boek in zijn bunker wilde doorbrengen. Om een uur of acht trok Stephen het gasgordijn opzij om zichzelf binnen te laten. Hij was nerveus en opgewonden.

“Laten we gaan,” zei hij.

“Waarheen?”

“Die verrassing waar ik het over had. Kom mee. Neem die fles whisky mee.”

Weir stond aarzelend op. Hij was bang voor wat Stephen van plan was. Hij dronk een paar centimeter whisky uit de fles en voelde hoe het effect daarvan zich voegde bij wat hij al op had. Uit Stephens manier van doen leidde hij af dat ook hij gedronken had.

Weir ademde diep in toen ze naar buiten gingen, het donker in. Het was een droge zomernacht, en er was alleen het verre geluid van wat halfslachtig schieten te horen, een kilometer of wat verderop, een routineus metalen wiegelied om vergeetachtigen eraan te herinneren dat de dood hen zelfs in de slaap zou kunnen halen.

Weir volgde Stephen door de verbindingsloopgraaf, door de reservelinie en naar het achterland, waar koplampen van vrachtauto’s naderden vanaf de door bomen omzoomde wegen, en de grote stapels uitrusting beschenen die onder dekzeilen lagen te wachten op transport. Price, de sergeantmajoor van de compagnie, liep rond bij het eindpunt van de spoorlijn, waar een enorm kanon moeizaam op een wagon werd gehesen. Met zijn klembord en lijsten bekleedde hij tijdelijk weer zijn vroegere beroep in het pakhuis.

Stephen hield zich op de achtergrond uit vrees door Price gezien te worden en nam Weir mee naar een modderig terrein aan het eind van een rij populieren, waar twee mannen rokend geleund stonden tegen een motorfiets.

“Die motorfiets moet ik hebben,” zei hij. “Majoor…Watson heeft hem dringend nodig.” Hij knikte in de richting van Weir.

“Majoor wie?” zei de man, met een twijfelende blik op Weir, die zijn witte pullover en burgerschoenen droeg, zonder enig onderscheidingsteken.

“Speciale troepen,” zei Stephen. “Pak aan en zeg er verder niets over.” Hij stak hem een blikje met vijftig Capstan-sigaretten toe.

“Gaat niet, makker,” zei de soldaat, maar hij pakte de sigaretten evengoed aan. “Maar er is nog een motorfiets, daar, achter die schuur, die wordt door niemand gebruikt. De koerier is in zijn achterwerk geraakt door een boer. Met een buks, verdomme!” Hij lachte.

Stephen vond de motorfiets en schudde hem heen en weer om te zien of er benzine in de tank zat. Hij hoorde een zwak geluid uit de tank, maar het was voldoende. Hij startte de motor en schakelde in de eerste versnelling. Weir klom omzichtig achterop en hield zich vast. De motor had maar één zadel, dus moest hij balanceren op een bagagerek boven het achterwiel. Zijn benen hingen aan weerszijden neer.

Toen ze sneller reden over het karrenspoor, naar beneden, in de richting van de weg, voelde Stephen een heftige opwelling van vreugde. Ze hadden de dood en het lawaai en het vuil achter zich gelaten,- ze hadden zich bevrijd en begaven zich nu in de duisternis van het normale leven, met eten en drinken, de geluiden van vrouwen en de ontmoeting met mannen die er niet in de eerste plaats op uit waren hen te doden. De motorfiets brulde zich een weg naar het plaveisel.

Ze zagen de lampen van het dorp, vaag en verspreid, en het verlichte venster aan de uiterste westrand, dat zo’n belangrijke rol speelde in de geruchten. Stephen voelde Weirs vingers grijpen in het vlees tussen zijn ribben.

Het bouwsel was een boerderij met een laag bakstenen huis aan de ene kant en schuren voor vee en stro aan de andere drie zijden. Stephen parkeerde de motor bij de ingang terwijl Weir de fles uit zijn zak haalde en dorstig een slok nam.

“Moet je horen, Wraysford, ik geloof niet dat ik dit wil. Kijk eens hoe het er hier uitziet, het is nogal smerig en…”

“Kom mee. Het gaat om een vrouw, een zacht wezentje dat aardig voor je zal zijn en je een plezierig gevoel zal geven. Het is geen vent met een geweer.”

Hij pakte Weir bij zijn arm en nam hem mee over het erf. Weir struikelde toen ze de deur naderden. Bij de ingang begon Wek te beven.

“Jezus, Wraysford, laat me in godsnaam los. Laat me naar huis gaan. Ik wil dit niet.”

“Naar huis? Naar huis? Een loopgraaf vol ratten?”

“Als de roodpetten ons vinden, schieten ze ons dood.”

“Natuurlijk schieten ze ons niet dood. Misschien krijgen we een disciplinaire straf. Dat we gedegradeerd worden. Beheers je een beetje.”

Ze gingen naar binnen en kwamen in een vaag verlichte zitkamer met een kachel midden op de vloer. Een oude vrouw zat daar een pijpje te roken. Ze knikte naar het tweetal in de deuropening. Ze schudde haar hoofd toen Stephen begon te praten en wees naar haar oor.

“Ik wil weg,” siste Weir.

Stephen omklemde zijn pols. “Wacht af.”

De oude vrouw krijste iets in de richting van de deur die naar het huis leidde. Ze hoorden voetstappen, toen een vrouwenstem. Een vrouw van een jaar of vijftig verscheen op de donkere drempel.

“Ik had vanavond niemand verwacht,” zei ze.

Stephen haalde zijn schouders op. “Mijn vriend wilde erg graag bij u op bezoek. Ik maak me zorgen over hem, hij zou wel eens nerveus kunnen zijn. Hij wil dat u erg geduldig met hem bent.” Stephen sprak zo snel mogelijk in de hoop dat Weir hem niet zou verstaan.

De vrouw glimlachte grimmig. “Heel goed.”

“Hebt u een dochter, madame?”

“Wat gaat u dat aan?”

“Ik heb begrepen dat zij ook…”

“Daar hebt u niets mee te maken. Zeg tegen uw vriend dat hij moet meekomen.”

“Hup.” Stephen gaf Weir een zetje in de rug en keek hoe hij weifelend en angstig verdween in het duister aan de andere kant van de deur.

Stephen wendde zich naar de oude vrouw en glimlachte naar haar. Hij maakte het gebaar van drinken en haalde een briefje van vijf franc uit zijn zak. Ze liep stijf naar de hoek van de kamer en kwam terug met een fles wijn en een stoffig glas. Stephen ging op een stoel naast de kachel zitten en leunde met zijn elleboog op de lange pijp die naar de muur leidde. Hij stak zijn glas op naar de oude vrouw en dronk van de bittere witte wijn.

Hij wilde dat Weir wist hoe het voelde om met een vrouw te zijn, die vleselijke intimiteit. Het maakte voor hem geen verschil of Weir in alle onschuld zou sterven, maar hij vond het om de een of andere reden noodzakelijk dat hij begreep door wat voor proces hij ter wereld was gekomen.

Nu Stephen aan de dood was ontsnapt, was hij nergens meer bang voor. In het bestaan waarin hij was teruggekeerd, en dat zo vreemd was, zo ver verwijderd van alles wat natuurlijk leek, viel alleen te kiezen tussen gewelddadige dood en leven; fijnere onderverdelingen, zoals liefde, voorkeur of vriendelijkheid, waren overbodig. Het vlees van een boerenweduwe, betaald in het loon voor de moord, was-in de beperkte werkelijkheid waarin Weir en hij leefden-een betere keuze dan het vlees van Wilkinson, verbrijzeld door een granaat die hem doormidden had gesneden, zodat zijn banale hersencellen en vliezen met hun herinneringen en hoop wegdro-pen op zijn schouder.

Hij stak zijn benen uit en zag hoe zijn hakken strepen maakten op de aangestampte aarden vloer van het boerenhuis. Hij had de fles wijn bijna opgedronken en voelde hoe die zijn laatste spoortje voorzichtigheid uitdoofde, zijn laatste erkenning van de onechtheid van de gewoonten en afspraken van het leven in vredestijd. Hij voelde zich oud en moe, maar was heel kalm.

De oudere vrouw was in slaap gevallen. Stephen liep zachtjes naar de hoek van de kamer en vond nog een fles in de kast. Hij schonk zich een glas in en ging weer zitten wachten in het vage licht.

Toen Weir terugkwam, maakte hij een bleke, ontzette indruk. De zwarte vegen onder zijn ogen waren zelfs in de schemerige kamer te zien. Stephen keek hem vragend aan. Weir schudde zijn hoofd. “Ga jij maar.”

“Nee, dank je. Dit is helemaal jouw zaak. Ik heb geen belangstelling voor haar.”

“Ze wil dat je komt. Ga naar haar toe. Ga naar haar toe, ellendeling. Jij bent ermee begonnen. Maak het nu ook af.”

Weir was zelfs nog meer geëmotioneerd dan tijdens het bombardement.

Stephen voelde opeens paniek. “Wat heb je gedaan?” zei hij. “Wat heb je gedaan, krankzinnige idioot?”

Weir viel zwaar neer op een stoel, met het hoofd in de handen.

Verschrikkelijke beelden verschenen in Stephens brein terwijl hij haastig de deur passeerde. Hij stond tegenover een splitsing met vier gangen. Hij riep.

De verlichting was zo slecht dat hij nauwelijks kon zien waar hij liep. Hij tastte zich een weg langs een muur en duwde een deur open. Kippen begonnen geschrokken te fladderen. Hij smeet de deur met een klap dicht. Hij rende door een tweede gang, duwde deuren open, sloot ze opgelucht wanneer zijn ogen geen gruwelijk schouwspel ontwaarden, maar liep verder in zijn wanhoop.

Hij hoorde de stem van een vrouw achter zich. “Monsieur?” Het was een jonge vrouw met donker haar. Ze had grote, zachte ogen en haar haar was met een lint samengebonden. Stephen stond stil zonder iets te zeggen.

“Wat wenst u?”

“Ik zoek…ik zoek uw moeder.”

“Deze kant uit.”

Ze pakte hem bij de arm. Ze gingen een kamer binnen met een rood kleed op de vloer en kamerschermen met oosterse motieven. De deuropening was omgeven door hout in de vorm van een minaret. De vloer bestond, net als in de eerste kamer, uit aangestampte aarde. Op Stephens gezicht stond ontzetting te lezen. De jonge vrouw nam hem mee achter een scherm waar een dubbel bed stond onder een zelfgemaakte hemel van katoenen zijde. Een stuk of zes kaarsen stonden op de vloer, en één voor het raam.

“Niet schrikken. Het is goed zo. Geef me het geld nu maar.”

Dat laatste zinnetje maakte dat alles weer enigszins normaal leek.

“Laat maar. Ik wil niet…Ik kwam alleen kijken of alles in orde was.”

Hij hoorde lachen aan de andere kant van het scherm. Dat was die vrouw van middelbare leeftijd die Weir had meegenomen. “In orde. Beter zal het niet worden.” Ze verscheen naast Stephen. Hij rook een zoet parfum. “Uw vriend is heel eigenaardig. Ik pakte hem hier”—ze drukte haar hand in Stephens kruis—“en hij schoot achteruit.” Ze lachte. “Het was lang en zacht, en toen ik het aanraakte, begon hij te huilen.”

Ze was ouder dan Stephen had gedacht. In het kaarslicht kon hij haar beter zien dan in die eerste kamer. Ze ging op het bed zitten en trok haar rok op tot haar middel; toen ging ze liggen, met gespreide benen. Stephen had nooit iemand van die leeftijd naakt gezien. Ze doopte haar hand in een kom ontsmettingsmiddel en streek met haar vingers over de spleet tussen haar benen, door het grove haar en het rode vlees dat uiteenweek onder haar vertrouwde aanraking.

Stephen begon, net als Weir, terug te deinzen. Toen lachte hij. Hij stak zijn hand uit naar de jonge vrouw en pakte haar arm. “Met u, mademoisel-le, ja. Maar anders niet.”

De oudere vrouw kwam van het bed af en liep op hem toe, terwijl ze haar rok naar beneden trok. Hij voelde haar handen vooraan op zijn broek. Ze liet haar vingers naar binnen glijden, trok naar buiten wat ze zocht, een stuk slap vlees, als een slager die iets uit de etalage haalt en op de houten plank legt. Toen hij haar mond daar voelde, zette Stephen zich schrap om niet terug te wijken voor haar vochtige attenties. Hij keek op en zag dat de jonge vrouw zich uitkleedde. Het kaarslicht bescheen de ronde, bleke welving van haar billen toen ze uit haar ondergoed stapte, en Stephen voelde hoe hij verstijfde in de mond van de vrouw.

Ze stond op en glimlachte, met zijn verstarrend vlees in haar hand. “Jullie Engelsen,” zei ze, en verdween achter het scherm.

Het kwam niet bij Stephen op hoe lachwekkend hij eruitzag. Zijn huid barstte haast, bijna doorschijnend door het bloed dat erin gepompt was.

Het meisje glimlachte naar hem vanaf het bed. Ze had kleine ronde borsten. Ze zat met haar benen voor zich uit gestrekt en haar armen over haar buik gekruist. Er lag geen laken op het bed.

“Kleed je uit,” zei ze.

Stephen deed zwijgend wat ze hem had opgedragen. Hij stond naakt voor haar. Het meisje was geduldig, alsof ze wel gewend was aan onhandige militairen.

Stephen keek haar aan. Bijna zes jaar waren verstreken sinds hij een vrouw had aangeraakt. Ze was mooi om te zien. Haar donkerbruine ogen leken licht te geven; haar ledematen waren luchtig en levend. Haar vlees was jong en niet verwond. Hij wilde zich in haar verdrinken, zich diep begraven in de cellen van haar huid en zichzelf vergeten. Zij was vrede en zachtaardigheid; zij was de mogelijkheid van liefde en toekomstige generaties.

Toen hij een stap naar het bed toe deed, herinnerde hij zich een dag dat een andere vrouw ook zo naakt had gelegen, met haar benen gespreid voor zijn ogen, en dat hij haar daar had gekust, zijn tong had gebruikt om haar te openen, alsof hij zo de weg naar haar diepste ik zou vinden. Hij herinnerde zich haar plotselinge zucht van verrassing.

Hij had zichzelf in haar uitgewist; hij had zijn verlangen en begeerte gelouterd; hij had zichzelf in haar lichaam gebracht, zich in haar geïnstalleerd. In haar vertrouwen en liefde voor hem had hij de onopgeloste conflicten van zijn leven gedeponeerd. Misschien was zijn zelf nog in haar-verraden en ongenezen.

Het lichaam was slechts vlees, maar zij had hem het hare ontnomen; en haar fysieke afwezigheid was meer dan gemist vlees: het was een verlating.

De tederheid die hij voor het meisje met het donkere haar had gevoeld, was verdwenen. Ze glimlachte naar hem en rolde op haar zij, zodat hij opnieuw de blanke welving van haar heup zag, te rond om haar armen vrij door te laten wanneer ze hard liep of agressief werd.

Toen hij naar het bovenlijf van het meisje keek, de ribben en de ruggengraat, dacht hij aan de granaatscherf die uit Reeves’ buik had gestoken; hij dacht aan het gat in Douglas’ schouder waarin hij zijn hand had gedrukt, bijna tot in de long.

Zijn tederheid werd eerst vervangen door een huiverende weerzin. Toen werd zijn geest leeg. Het ging alleen om die fysieke massa. Hij begon zijn zelfbeheersing te verliezen. De oude vrouw die ontsmettingsmiddel tussen haar benen had gesmeerd, hield totaal geen verband met ook maar iets wat hij met Isabelle had gekend. Het lichaam van haar dochter was niet meer dan dierlijke materie, minder dierbaar, minder waardevol dan het vlees van mannen die hij had zien sterven.

Hij wist niet of hij het meisje moest nemen of dat hij haar zou doden.

In de zak van zijn broek naast zijn voeten zat het mes dat hij op patrouille bij zich had gehad. Hij bukte zich en pakte het, klapte het open tegen de palm van zijn hand. Hij liep naar het bed en ging op de rand zitten.

Het meisje keek naar hem, met wijdopen ogen, met geopende mond, maar niet in staat geluid te maken. Hij voelde geen medelijden met haar onwetende angst.

Hij draaide het mes zo dat hij het lemmet in zijn handpalm hield, en liet toen het heft tussen haar borsten en over haar dijen glijden.

Hij wist niet wat hij deed. Hij haatte haar omdat zij niet had gezien wat hij had gezien. Hij voelde hoe de huid van haar benen enigszins week onder de druk van zijn hand. Het mes liet een smal wit spoor achter, waar het vlees korte tijd uiteengeduwd was voordat het bloed weer haastig onderhuids terugkeerde. Hij wilde dat er meer was dan alleen dat vlees. Hij liet het heft rusten op het haar tussen haar benen, waarbij het lemmet omhoog wees naar haar buik. Het meisje keek ontzet neer op de lichtende glans van het staal.

Stephen liet het mes los. Het lag in evenwicht. Het meisje was te bang om zich te verroeren. Ten slotte liet ze haar hand langzaam omhoogglij-den over haar dij en nam ze het mes in haar hand, waarbij ze haar ogen voortdurend op Stephen gevestigd hield. Ze nam het lemmet in haar vingers, klapte het mes dicht en gooide het naar de andere kant van de kamer, waar het op de aarden vloer neerkwam.

Stephen keek neer op het bed. Zijn geest, die leeg was geweest, werd nu overweldigd door gedachten en beschuldigingen.

Het meisje had haar zelfbeheersing hervonden. Ze riep niet om hulp, ze maakte hem geen verwijten,- ze keek naar Stephen die gebroken op het bed zat, met gebogen hoofd, zijn opwinding weggeëbd. Opluchting maakte haar grootmoedig.

Ze raakte zijn hand aan.

Stephen schrok en keek op. Hij kon niet geloven dat ze hem aanraakte. Ze deed het zo teder. Ze had hem moeten doden.

Hij schudde verbijsterd zijn hoofd. “Wat…?”

Ze bracht een vinger naar haar lippen. Ze leek met de seconde sterker te worden, gevoed door haar opluchting en zijn wanhoop.

Ze zei: “Het is heel moeilijk. De oorlog.”

Hij zei: “Het spijt me. Het spijt me zo.”

“Ik begrijp het.”

Hij keek haar aan, met ongelovige blik, toen pakte hij zijn kleren en kleedde hij zich haastig aan, achter het scherm.

20

In de onrust van een divisie die zich voorbereidde op een verplaatsing was de tijdelijke afwezigheid van twee officieren gedurende de nacht niemand opgevallen. Ze lieten de motorfiets achter waar ze hem gevonden hadden en keerden afzonderlijk terug naar de frontlinie, beiden meer ontnuchterd dan ze hadden verwacht.

De volgende dag kreeg Weir zijn orders. Ze zouden de volgende avond vertrekken naar nog niet nader genoemde kwartieren, en vervolgens te voet naar Albert. Van hen werd verwacht dat ze hielpen bij de afronding van het graafwerk dat al begonnen was bij het dorpje Beaumont Hamel. Niet duidelijk was of dit deel uitmaakte van een ruimere strategie of dat het slechts een normale hergroepering was. Maar aangezien de hele divisie in beweging kwam, leken de geruchten gelijk te krijgen: ze zouden tot de aanval overgaan.

Weir liet zich neervallen op het onderbed in zijn bunker. Hij liet zijn hand glijden over wat nog restte van zijn haar. Dit was het dus: eindelijk de aanval. Het einde van vrede en rust. De grote doorbraak. Hij liet een droog, snuivend lachje horen. Niet meer deze rustige sector met die plezierige, welbekende patrouilles. Samen met de manschappen van het nieuwe leger zou hij de Duitsers uit Frankrijk verdrijven.

Hij had zich erbij neergelegd. Hij had het idee dat hij niet meer de baas over zijn eigen leven was: toen hij eindelijk geprobeerd had een hoogst belangrijk deel van zijn bestaan te wijzigen, was dat uitgelopen op niets dan vernedering. De kanonnen zouden niet veel erger zijn.

Toen Jack terugkwam van zijn nachtdienst onder de grond, ging hij met een kop thee in een rustig deel van de loopgraaf zitten en haalde hij Mar-garets brief tevoorschijn. Hij las de brief heel langzaam, hij stond zijn ogen niet toe haastig verder te lezen.

Mijn liefste Jack, Hoe is het met je? We denken aldoor aan je en we bidden voor je. Dank je wel voor je brieven, die een grote troost voor ons zijn. Het is goed te weten dat je opgewekt en gezond bent.

Ik moet je vertellen dat onze jongen vanmorgen is gestorven. De dokters zeiden dat hij geen pijn had en heel rustig was toen het einde kwam. Ze konden niets meer voor hem doen. Ik heb hem gezien in het ziekenhuis, maar ik mocht hem niet mee naar huis nemen. Ik geloof echt dat ze tot het laatste toe voor hem gezorgd hebben, dat ze hem alle lijden bespaard hebben.

Ik vind het heel akelig dat ik je dit moet vertellen, mijn lieve Jack, want ik weet hoeveel je van hem hield. Je moet niet somber worden. Jij bent nu alles wat ik nog heb, en ik bid God dat Hij je veilig naar huis en naar mij laat komen.

Ik moet zijn lijkje vanmiddag ophalen, de begrafenis is vrijdag. Ik zal namens jou een kaars aansteken in de kerk.

Ik zal je weer schrijven, maar ik kan nu niet verder. Pas alsjeblieft goed op jezelf en kom weer bij mij terug. Veel liefs van Margaret.

Jack legde de brief op de grond en staarde voor zich uit. Hij dacht: Ik wil niet dat dit mijn geloof aan het wankelen brengt. Zijn leven is iets heel moois geweest, het was vervuld van vreugde. Daarvoor wil ik God danken.

Hij sloeg zijn handen voor zijn gezicht om te bidden, maar werd overweldigd door het verdriet om dit verlies. Er kwamen geen beleefde woorden van dank, alleen de brullende duisternis van verlatenheid. “Mijn jongen,” snikte hij, “mijn lieve jongen.”

In de eerste week van juni arriveerden ze in Albert. De tunnelgravers werden meteen naar het front gestuurd, maar de infanterie kreeg enige tijd rust, met minder exercities en inspecties dan gewoonlijk, en een verdachte verbetering van rantsoenen-onder meer sinaasappels en walnoten.

Kapitein Gray nam Stephen mee voor een bezoek aan kolonel Barclay, die was ingekwartierd in een groot huis aan de westkant van het stadje.

“Het is een prikkelbare man,” zei Gray, “maar laat je niet voor de gek houden door zijn manier van doen. Vechten kan hij prima. Hij geniet van ontberingen en gevaar.” Gray trok zijn ene wenkbrauw op als om Bar-clay’s gezond verstand in twijfel te trekken.

Ze vonden de kolonel in de studeerkamer, waar hij kaarten aan het bestuderen was. Hij was jonger dan Stephen had verwacht; zijn haar was grijs, maar de man zelf was mager, fretachtig.

“Geen onaardig huis, vinden jullie ook niet?” zei Barclay. “Maar maken jullie je geen zorgen, ik zal bij jullie in de loopgraaf zijn wanneer jullie aanvallen.”

“Bent u echt van plan zelf ook uit de loopgraaf te klimmen, sir?” zei Gray, op enigszins verbaasde toon.

“Dat zou ik verdomme wél denken,” zei Barclay. “Ik heb de afgelopen zes weken plat op mijn gat gezeten met die schijnheilige stafofficieren. Zodra het begint, maak ik plannen voor het diner met regimentsbestek in Bapaume.”

Gray kuchte even. “Dat zou inderdaad een opmerkelijke opmars zijn.” Zijn accent leek nadrukkelijker Schots te worden in Barclay’s aanwezigheid.

“En weet je met wie ik daar zal eten? Met de bevelhebber van de Tweede Indiase Cavalerie.”

“Het was nog niet tot me doorgedrongen dat de cavalerie ook meedoet.”

“Natuurlijk wel. Wij maken een gat, en zij schieten erdoorheen. Haig verheugt zich er al op.”

“Juist.” Gray knikte langzaam. “Dit is luitenant Wraysford, die enigszins bekend is met dit terrein. U herinnert zich misschien dat ik u over hem heb verteld.”

“Ja, dat weet ik nog,” zei Barclay. “De Somme-expert. Nou, laat maar eens horen.”

Ze gingen naar buiten voor een wandeling in de tuin van het huis, en Barclay informeerde bij Stephen naar de gesteldheid van het terrein. Op advies van Gray had hij zijn herinneringen opgefrist door een kaart te bestuderen, en daardoor kon hij vertellen over de moerassige oevers van de Ancre, het hellende terrein in de richting van Thiepval aan de ene kant, en de heuvelrug aan de andere.

“Hawthorn Ridge,” zei de kolonel. “Zo noemen ze die. Wij vallen over die linie heen aan in de richting van Beaumont Hamel. Eerst gaan ze met explosieven een verdomd groot gat in die heuvelrug maken.”

“Juist,” zei Gray. “Zodat de vijand ruimschoots van tevoren gewaarschuwd is en meteen beschikt over een aardig stukje natuurlijke verdediging.”

Barclay keek hem aan met een zeker streng medelijden op zijn gezicht. “Wij komen daar als eersten, Gray. Maar een lange hete dag zal het zeker worden. Ik neem aan dat ze ons kunnen verzoeken andere eenheden te versterken, afhankelijk van de ontwikkelingen.”

“Maar we doen wel mee aan de eerste aanval?”

“O ja,” zei de kolonel breed lachend. “We klimmen bij het eerste licht uit de loopgraven, reken maar. Hergroepering en een kleine pauze omstreeks het middaguur. Terug in de vroege avond om zo nodig onze schouders onder het een of ander te zetten. Zijn je manschappen er klaar voor?”

“O, dat denk ik wel,” zei Gray. “Wat dacht jij, Wraysford?”

“Ik denk het ook, sir. Al maak ik me wel wat zorgen over het terrein. En bovendien, zij zitten hier al een hele tijd, is het niet, de vijand bedoel ik? Ze zullen wel stevige versterkingen…”

“Goeie God,” zei Barclay, “ik ben nog nooit tegen twee van zulke schij-terds aangelopen. Er komt een bombardement van zes dagen, zodat al het Duitse prikkeldraad aan stukken wordt geschoten, van hier tot Dar-es-Salaam. Als er daarna nog maar één Boche in leven is, zal hij zo verdomd opgelucht zijn dat het voorbij is dat hij met zijn handen in de lucht naar buiten komt.”

“Dat zou inderdaad een onverwachte bof zijn,” zei Gray.

“En nog iets,” zei Barclay. “Ik heb geen tactische adviezen nodig van een pelotonscommandant. Ik heb Rawlinson al, die voortdurend op mijn nek zit, en elke dag de orders van de brigade. Doen jullie nou maar wat je gezegd wordt. En laten we nu gaan lunchen.”

Barclay’s plaatsvervanger, majoor Thursby, en drie andere compagniescommandanten gingen samen met hen zitten aan een elegante tafel in een kamer met hoge ramen aan de zijkant van het huis. Stephen vroeg zich af of hij zou aanbieden de bediening op zich te nemen, in plaats van een gesprek met deze hogere officieren, maar er leken ruimschoots voldoende kelners van de offlciersmess te zijn, met daarnaast nog een bejaard Frans echtpaar.

“Wat is dit voor spul?” vroeg Barclay, die een fles tegen het licht hield.

“Gevrey-Chambertin. Hmmm, smaakt oké, al snap ik niet waarom we geen witte wijn bij de vis krijgen.”

“Er was geen witte wijn in de kelder, sir,” zei de oppasser van de kolonel, een kleine Londenaar met wit haar. “Maar ik wist dat u wel van een stukje vis houdt. Het is forel, sir. Uit de rivier hier.”

“Uitstekend, Davis,” zei Barclay, en hij schonk zijn glas nogmaals in.

Daarop volgde een waterige stamppot, en daarna oude kaas en vers brood. De lunch duurde tot na drieën. Daarna gingen ze naar de zonnige zitkamer voor koffie en sigaren.

Stephen voelde hoe zacht de stoel onder hem was, en liet zijn hand even rusten op het brokaat. Een van de compagniescommandanten, een lange man die Lucas heette, was aan het woord. Hij had het over de vis in de rivier de Test in Hampshire, vlak bij zijn ouderlijk huis. De anderen praatten over een voetbalwedstrijd tussen twee teams van het bataljon. In een eenheid uit Edinburgh, die aan de linie bij hen in de buurt zou worden geplaatst, zat het complete beroepsteam van Heart of Midlothian, en die waren onverslaanbaar gebleken.

De oppasser van de kolonel bracht cognac, en Stephen dacht aan de manschappen in zijn peloton, zoals die koppen thee wisten te toveren met minuscule spiritusbranders in de klamme wanden van loopgraven. Een knorrige behanger, Studd heette hij, bevestigde regelmatig een stukje kaas aan zijn bajonet om de ratten te lokken, en dan haalde hij de trekker over. Stephen had het gevoel dat hij hen verried door in dit elegante huis te eten en te drinken, al vonden de manschappen zelf dat je moest nemen wat je krijgen kon. Zij waren bereid te ruilen en te scharrelen met alles wat ze tegenkwamen, in de verlofpauzes of aan het front; voedselpakket-ten werden door allen gedeeld, en een recent pakje, geadresseerd aan Wil-kinson, die al een paar weken dood was, was aanleiding tot speciale vreugde geweest.

Stephen glimlachte voor zich heen-hij was zich ervan bewust dat er spoedig een eind zou komen aan deze kortstondige vlucht uit de werkelijkheid.

21

Het bataljon marcheerde naar een dorpje dat Colincamps heette. Ze zongen onder het lopen, en zwaaiden met hun armen. Het was een warme junidag, en de zon bescheen het bleke groen van het land. In de iepen zaten roeken dromerig te roepen, en in de platanen en kastanjes waren voortdurend merels en lijsters te horen. In het dorp was het een chaos van accenten uit Ulster, Londen, Glasgow en Lancashire. Er waren veel meer manschappen dan de plaatselijke gezinnen konden huisvesten, ‘s-Avonds voetbalden ze, en dan wekte hun zweet herinneringen aan actie in hun ongewassen, verluisde kleding.

Stephen voerde zijn peloton naar een schuur waar Gray probeerde het op een akkoordje te gooien met een tegenstribbelende vrouw en haar zoon. Toen het donker werd, hadden ze de manschappen onder dak, met schoon stro, en een warme maaltijd van de veldkeuken.

Die nacht begonnen de kanonnen aan hun beschieting. Stephen zat bij kaarslicht een boek te lezen op de hooizolder van de schuur, toen hij ze hoorde. Een houwitser was niet ver achter hen ingegraven en liet het stof der eeuwen neervallen uit de balken.

In het begin was het bombardement niet zo indrukwekkend; het klonk als het schrapen van een keel, maar de echo’s hielden aan over het zachte heuvelland, met een alles doordringende basklank. Toen de echo zo diep werd dat hij niet meer te horen was, werd het mogelijk een ander laag gedreun te onderscheiden in het aanhoudende gedruis van geluiden, en toen weer een, zodat de wanden van de schuur begonnen te trillen. Stephen voelde de vibraties door de houten vloer van de zolder lopen. Hij stelde zich voor dat de kanonniers er langzaam maar zeker plezier in kregen, hun hemd uittrokken in de diep uitgegraven geschutsemplacementen, en de beschermende wasproppen dieper in hun oren drukten. Hij was onder de indruk van het geluid dat de kanonnen maakten: het waren er zoveel, in dreunende opeenvolging over een linie van vijfentwintig kilometer, waarbij de zwaarste een aanhoudend gerommel veroorzaakten als een lang volgehouden paukenslag, en de lichtere zorgden voor onvoorspelbare patronen en klemtonen. Binnen een uur was de hele frontlijn granaten aan het afschieten, zodat de nachtelijke hemel vervuld was van rondvliegend metaal. Het lawaai leek op ononderbroken golven van donderslagen.

Er zat enige troost in de kennelijke heftigheid van het bombardement, al voorspelde het bijzonder zware gevechten daarna. Stephen had het gevoel dat het risico dramatisch vergroot was; ontsnapping en compromis leken nu onmogelijk geworden; het was een kwestie van hoop, namelijk dat zijn partij sterker zou blijken dan de vijand.

Ze bleven nog twee dagen in Colincamps alvorens te vertrekken naar de frontlinie.

“Nou duurt het niet lang meer, sir,” zei Byrne, die zijn sigaret uittrapte en naast Hunt kwam staan. “Ik had nooit gedacht dat u weer bij ons zou zijn toen u in die tunnel gewond raakte.”

“Ik ook niet,” zei Hunt. “Ik wou dat we verdomme allemaal onder de grond waren gebleven.”

Stephen glimlachte. “Destijds vond je het daar niet zo leuk. Maar dat doet er niet toe. Dit hier is anders. Haal Studd en Barnes eens hierheen, wil je? Leslie, je hebt twee dagen gehad om je geweer schoon te maken. Doe dat nou niet net op het moment dat je op mars gaat.”

Het peloton nam zijn plaats in onder het oog van sergeant-majoor Price, die van de ene kant van het slordige carré naar het andere stapte alvorens zijn instructies te ontvangen van kapitein Gray. Price was de enige die leek te weten welk karrenspoor hen naar de juiste plek zou brengen en welke langgerekte doorgang hen uiteindelijk zou afleveren op hun aangewezen positie in de frontloopgraaf. Het landschap schudde onder hun voeten terwijl het bombardement zijn derde dag in ging.

De compagnie vertoonde een nerveuze joie de vivre toen ze over de aangelegde weg in de richting van Auchonvillers marcheerde. Er was zo veel verkeer van vrachtwagens met munitie en voorraden dat de manschappen gedwongen waren een voetpad door de akkers te kiezen.

Stephen voelde hoe zijn huid en neus begonnen te kriebelen van stof en stuifmeel dat uit gewassen en heggen kwam aanwaaien. De manschappen begonnen te zweten onder hun zware rugzakken, en de stank daarvan rees op in de warme zomerlucht. Ze zongen marsliederen met een banale, steeds herhaalde tekst over thuis. Stephen keek neer op de richel van gras in het midden van het pad waar geen karrenwielen waren geweest. Hij dacht aan de generaties boeren die daar hadden gelopen op overeenkomstige heldere zomerdagen.

Toen ze een hoek om gingen, zag hij een stuk of twintig mannen, naakt tot het middel, die een gat aan het graven waren, dertig meter opzij van het pad. Even begreep hij niet wat het was. Het leek niets met landbouw te maken te hebben; er hoefde niet meer geplant of geploegd te worden. Toen drong het tot hem door wat het was. Ze waren een massagraf aan het delven. Hij dacht erover een bevel te schreeuwen dat ze terug moesten gaan, of althans hun blik afwenden, maar ze zaten er al bijna bovenop, en enkelen van hen hadden al gezien waar ze begraven zouden worden. De liederen stierven weg op hun lippen, en de lucht werd weer gevuld met vogelzang.

Ze liepen zwijgend door, terug naar de aangelegde weg, en naar beneden, Auchonvillers in. Alles was daar veranderd bij de voorbereidingen op de slag. Het café waar hij met de Azaires had geluncht, was nu een tijdelijk hospitaal. In de hoofdstraat van het dorp, tussen bergen hooi en karren vol voer, zat kolonel Barclay op een roodbruin paard met glanzende, bolle flanken. Toen de compagnie een carré vormde en zwijgend naar hem stond te staren, kuchte hij en vertelde hij wat ze al hadden gegist, maar nog niet officieel wisten. Hij leek op een personage uit een komische opera met zijn poging om indruk te maken, op dat paard dat loom stond te briesen.

“Jullie gaan in de aanval. Ik weet dat dat een hele opluchting voor jullie is, want daarvoor zijn jullie hierheen gekomen. Jullie gaan vechten en jullie gaan winnen. Jullie gaan de vijand een zodanige nederlaag toebrengen dat hij zich nooit meer zal herstellen. Jullie horen al hoe de artillerie zijn versterkingen beschiet. Morgen houdt het bombardement op, en dan vallen jullie aan. De vijand zal totaal gedemoraliseerd zijn. Zijn versterkingen zijn stukgeschoten, zijnprikkeldraadversperringen nutteloos, zijn bunkers ingestort. Ik verwacht niet anders dan dat er slechts een handjevol schoten op jullie wordt gelost. De vijand zal blij zijn iemand te zien aan wie hij zich kan overgeven.”

In het begin had hij even zijn nervositeit moeten overstemmen. Zijn enthousiasme en eenvoudig geloof in zijn eigen woorden drongen door tot de manschappen. Een paar van de jongeren vergoten een paar tranen.

“Ik moet jullie echter waarschuwen dat jullie bijzonder voorzichtig moeten zijn met soldaten die zich willen overgeven. Mijn instructies van de opperbevelhebber van de generale staf zijn dat de vijand de taak heeft zijn bedoelingen onmiskenbaar te maken. Als jullie maar even twijfelen, dan geloof ik dat jullie wel weten wat je moet doen. De bajonet is volgens mij nog steeds een buitengewoon effectief wapen. Ik hoef jullie waarschijnlijk niet te herinneren aan de glorieuze geschiedenis van dit regiment. Onze bijnaam, de Geiten, hebben we gekregen in de Napoleontische oorlog toen we onze kracht bewezen in rotsachtig terrein. Wij hebben niet de aftocht geblazen; en de hertog van Wellington persoonlijk heeft onze moed geprezen. Ik kan jullie alleen het volgende zeggen: jullie moeten de nagedachtenis eren van de mannen die vóór jullie in dit regiment hebben gediend. Tijdens de slag moeten jullie je waardig betonen aan de grote daden in de geschiedenis van ons regiment. Jullie moeten je inspannen te winnen voor jullie gezin, voor jullie koning en voor jullie vaderland. Ik geloof ook dat jullie dat zullen doen. Ik ben ervan overtuigd dat we onze avondmaaltijd in Bapaume tot ons zullen nemen. God zegen jullie.”

Gejuich van manschappen werd onmiddellijk onderdrukt door de Militaire Politie, die een hele reeks instructies begon te schreeuwen, voor elke compagnie. De discipline zou uiterst streng zijn. Elke man die zich aan zijn plicht onttrok, zou ter plekke worden doodgeschoten. Er zou geen tijd zijn voor vragen in het heetst van de strijd. Terwijl het enthousiasme van de manschappen begon af te nemen, besloot de politie met een lijst van manschappen die wegens lafheid terechtgesteld waren. “Ken-nedy, Richard, desertie tegenover de vijand, terechtgesteld; Masters, Paul, weigering een bevel op te volgen, terechtgesteld…”

Stephen wendde zijn hoofd af van deze opsomming en keek naar de verbijsterde, van angst vervulde gezichten van Hunt, Leslie en Barnes. Tipper, de jongen die krijsend uit de loopgraaf was gedragen, was net op tijd teruggekomen, nog steeds met dat nietszeggende gezicht. Zelfs het lange, optimistische gezicht van Byrnes was verbleekt. Veel manschappen zagen eruit als verwonderde jongens, verscheurd tussen opwinding en een verlangen om weer naar hun moeder terug te keren. Stephen sloot zijn oren af voor wat er gezegd werd.

“Simpson, William, desertie, terechtgesteld…”

Toen ze uit het dorp Auchonvillers vertrokken, keerden Stephens herinneringen terug naar die warme dag aan de rivier met de familie Azaire. Ze hadden nog meer gezinnen ontmoet, die soms helemaal uit Parijs waren gekomen omdat de Ancre beroemd was om de vis die daar te vangen was. Misschien zou hij morgen eindelijk ‘Engelse’ thee proeven in de theesalon van Thiepval.

Hij dacht aan Isabelles open, liefdevolle gezicht; hij dacht aan haar bonzend bloed, dat verborgen ritme van haar begeerte waarin haar merkwaardige menselijkheid tot uitdrukking kwam. Hij herinnerde zich Lisettes blozende gezicht, haar flirtende blikken en de manier waarop ze zijn hand had gepakt om die naar haar lichaam te brengen. Die dag vol geladen emotie leek even irreëel en bizar als deze middag, die hen nu door de velden naar de reserveloopgraven voerde.

Terwijl Stephen luisterde naar de manschappen die begonnen af te marcheren, keek hij naar zijn voeten, waar de laarzen onder de voorgeschreven puttees hem voorwaarts leidden. Op dat moment, toen ze het dorp en die schijnbare normaliteit verlieten, leek de tijd stil te staan en in te storten. De gebeurtenissen van de volgende drie dagen namen slechts een oogwenk in beslag; de beelden echter behielden een angstaanjagende statische kwaliteit die in de geest bleef tot aan de dood.

Op weg naar het front kregen ze draadscharen uitgereikt.

“Ik dacht dat de kanonnen het prikkeldraad hadden doorgesneden,” zei Byrne. “Twee gasmaskers? Waarom twee?”

Tipper grijnsde als een waanzinnige toen Price een driehoek van blik aan zijn rug bevestigde. “Dan kunnen de waarnemers achterin je zien, jongeman,” zei Price. De lucht boven hun hoofden bestond uit metaal, de aarde beefde onder het bombardement.

Er waren nieuwe beelden, zelfs voor doorgewinterde soldaten. De reserve- en verbindingsloopgraven die leken op treinwagons op het spitsuur, waar alleen de luide instructies van Price enige orde wisten te scheppen. Harringtons peloton dat een verkeerde afslag koos en op weg ging naar Serre. De B-COMPAGNIE, ONDER BEVEL VAN LUCAS, DIE TOTAAL VERDWAALD WAS. De inspanning ter verplaatsing van een bepakking van tachtig pond, in het gedrang van verbijsterde, nerveuze militairen. Een plotseling zomer-onweer dat kwam aandrijven uit Pozières, de Duitse linies doorweekte, vervolgens naar het westen zwenkte en de aarde onder die talloze Britse voeten in modder veranderde. En al die dingen gebeurden tegelijkertijd.

Michael Weir stond op een heuveltje en staarde in de richting van Haw-thorn Ridge. Stephen hees zich uit de loopgraaf en liep naar hem toe. Weirs gezicht straalde van een eigenaardige opwinding. “We krijgen hier een knal, zo groot dat je geen lucht meer krijgt,” zei hij. “We hebben zojuist de lonten geplaatst. Firebrace is onder de grond om de kabel aan te leggen.”

Stephen zei, in een vlaag van helderheid: “Wat gaan jullie morgen doen? Waar gaan jullie heen?” Zijn stem klonk verwonderd, bezorgd.

“Wij zullen toekijken, van veilige afstand.” Weir lachte. “Ons werk zit erop. Een paar van mijn mannen hebben zich vrijwillig gemeld als bran-cardier, als ze mensen te kort komen. We hopen samen met jullie een warme maaltijd te krijgen. Ziet de Duitse frontlijn er niet prachtig uit?”

Stephen zag gele brem en onkruid langs de sinds lang versterkte linie, met witte kalkstrepen over de heuvels waar de belangrijkste loopgraven waren aangelegd. Een hoog oprijzende rode nevel hing daarboven, waar de baksteen van de dorpjes werd verpoederd door het bombardement. Kegelvormige granaatkartetsen explodeerden met wit en geel licht. Daarboven verscheen een zwakke regenboog, toen de zon de onweerswolken begon te verdringen.

Weir grijnsde breed. “Voel je je wel goed?”

Stephen knikte. “O ja.”

Hij sloot zich weer aan bij de stroom van manschappen die door de loopgraaf liepen. Hij dacht: dit alles heeft nu zijn eigen tempo en ik word daarin meegesleurd. “Arme Fritz,” zei een stem. “Die zal zo langzamerhand wel krankzinnig zijn geworden van die kanonnen.”

Hunt liep naast hem, hijgend onder zijn bepakking. Aan zijn rugzak hing een kleine houten kooi met twee duiven erin. Stephen keek naar hun lege, gemarmerde ogen.

Ze hoefden alleen de nacht nog door, daarna zou het beginnen. Ze waren op hun post. Op de een of andere manier had Price ontdekt waar ze heen moesten, en korporaal Petrossian, die zo’n pietje-precies was, had het peloton keurig opgesteld. De loopgraaf was uitstekend. “De beste rugwering die ik heb gezien,” zei Petrossian. “En eindelijk een borstwering die helemaal met hout bekleed is.”

“Kijk, daar heb je de reserve-aal!”

Horrocks stond, met een witte soutane over een kaki broek, en met zijn glimmende kale hoofd, met zijn gebedenboek op een heuveltje, als een nutteloze vogel die niet kon vliegen; hij was de enige aalmoezenier, maar werd altijd de reserve-aal genoemd omdat hij zich nooit verder waagde dan de achterste linies. Een nerveuze onrust onder de manschappen, ongelovigen die in hun angst het geloof vonden. Een beschaamde kleine kudde kwam bijeen rond de aalmoezenier.

Stephen Wraysford sloot zich bij hen aan. Hij zag het gezicht van Jack Firebrace, nog zwart van aarde. En Arthur Shaw, een zware, ernstige man die naast hem stond.

Zijn eigen manschappen, die de volgende dag in de aanval zouden gaan, knielden op de aarde, hun gezicht verborgen achter één hand, in hun eigen, martelende tunnel, een duisternis waar geen tijd bestond, maar waar ze de dood onder ogen probeerden te zien. De woorden van de aalmoezenier waren slecht te verstaan door het lawaai van het bombardement.

Stephen voelde iets dat meer was dan nederigheid: het idee dat hij volstrekt niets betekende. Hij drukte zijn hand tegen zijn gezicht, partikel-tjes vlees, onnozel knaapje uit Lincolnshire. Hij voelde geen vrees voor zijn bloed en spieren en botten, maar de omvang van wat hier nu begon, het aantal waarmee ze zich nu bevonden onder het gruwelijke dreunen van de hemel, begon aan zijn zelfbeheersing te rukken.

Hij vond het woord Jezus in zijn mond. Hij zei het telkens weer, zonder geluid. Het was deels een gebed, deels een vloek. Jezus, Jezus… Dit was het ergste; niets was ooit zo geweest.

De ouwel in zijn mond en de zoete wijn, maar hij wilde méér. De communie was voorbij, maar sommigen konden niet overeind komen. Ze bleven op hun knieën. Na het contact met hun eerste begin, wilden ze sterven waar ze zaten, zonder de aanstaande dag te moeten verdragen.

Stephen keerde terug naar de loopgraaf, waar de mannen in verwarring bleken te verkeren.

“Het is twee dagen uitgesteld,” zei Byrne. “Het is te nat.”

Stephen sloot zijn ogen. Jezus. Jezus. Hij was klaar geweest voor de aanval.

Gray’s gezicht was een en al bezorgdheid. Ze liepen samen naar een heuveltje dat was ontstaan door een gegraven tunnel.

“We moeten kalm blijven,” zei Gray. Stephen zag hoeveel moeite hem dat kostte. “Ik vat het aanvalsplan nogmaals samen. De artillerie geeft dekking voor jullie uit. Jullie lopen in normaal tempo achter dat spervuur aan. Als dat ophoudt, nemen jullie je doelwit in, en dan wacht je tot het weer begint. Het prikkeldraad van de Duitsers is al kapot en veel van hun kanonnen zijn vernietigd. Gerekend wordt op tien procent doden en gewonden.”

Stephen keek hem aan met een glimlach. “Denkt u dat echt?”

Gray schepte diep adem. “Ik geef je onze orders door. Wij bevinden ons aan de flank van de hoofdaanval. Ons bataljon moet flexibel zijn. We zitten tussen fantastische gevechtseenheden. De Ulsters, de Negenentwintigste Divisie-de ‘Incomparables’, vers van Gallipoli vandaan.”

“Vers?” zei Stephen.

Gray keek hem aan. “Als ik sneuvel, Wraysford, en jij nog in leven bent, dan wil ik dat jij de leiding van de compagnie op je neemt.”

“Ik? Waarom niet Harrington?”

“Omdat jij een krankzinnige, ijskoude bliksem bent, en zulke mensen zullen we nodig hebben.”

Het licht trok weg en Gray bracht zijn kijker naar zijn ogen, misschien voor de twintigste keer die dag. Hij gaf hem door aan Stephen. “Er hangt een spandoek daar, boven de frontloopgraaf van de vijand. Kun jij zien wat erop staat?”

Stephen keek. Het was een enorm bord. “Ja. Daar staat op: ‘Hartelijk Welkom, 29ste Divisie’.” Hij voelde zich misselijk.

Gray schudde zijn hoofd. “Het prikkeldraad is nog steeds intact, weet je. Ik wilde het niet tegen je manschappen zeggen, maar ik heb overal gekeken met mijn kijker, en ik kan je verzekeren dat er over stukken van honderden meters totaal geen granaatschade is. Die granaten zijn gewoon niet ontploft.”

“Ik dacht dat het prikkeldraad van hier tot Dar-es-Salaam aan stukken was geschoten.”

“Het is in het honderd gelopen bij de staf. Haig, Rawlinson, al die kerels. Zeg het niet tegen je manschappen, Wraysford. Zeg niets, je kunt beter voor hen bidden.”

Gray zat met zijn hoofd in zijn handen. Aan zijn wijsheid en zijn volle boekenplanken had hij hier niets, dacht Stephen.

In die achtenveertig uur van ongewenst respijt kregen de manschappen meer tijd om zich voor te bereiden.

Het eerste geweervuur liet een hoge knal horen. Barnes had zich door zijn gehemelte geschoten.

Toen het nacht werd, begonnen ze brieven te schrijven.

Michael Weir schreef:

Lieve Moeder en Vader, We gaan in de aanval. We hebben al een paar dagen ondergrondse voorbereidingen getroffen. Mijn eigen eenheid is erbij betrokken, en onze taak zit er nu op. Een paar van mijn mannen hebben zich vrijwillig gemeld om te helpen als brancardier wanneer het eenmaal zover is. Het moreel is heel goed. We verwachten dat deze aanval een eind aan de oorlog zal maken. Het is onwaarschijnlijk dat velen aan vijandelijke kant ons bombardement hebben overleefd.

Bedankt voor de cake en de aardbeien. Ik ben blij dat jullie zo’n plezier in de tuin hebben. We hebben hier allemaal genoten van dat fruit. Ik denk vaak aan jullie allebei en aan ons rustige leven thuis, maar ik wil niet dat jullie je zorgen maken over mij. Mogen jullie gebeden zijn bij de mannen die uit de loopgraven zullen klimmen. Bedankt voor de zeep, moeder, ik kan je verzekeren dat die nuttig gebruikt is. Het doet me plezier dat die avond met de Parsons zo’n succes was. Wees zo goed mijn condoleanties over te brengen aan meneer en mevrouw Stanton. Ik heb het nog maar pas gehoord, van hun zoon.

Ik weet zeker dat ik de rekening van de kleermaker heb betaald toen ik met verlof was, maar als ik me vergis, betaal dan maar namens mij, dan betaal ik het terug als ik weer met verlof kom. Maken jullie je geen zorgen over mij. Het is hier nu warm genoeg. Misschien zelfs wat te warm-dus ik heb verder niets nodig, geen sokken of truien meer. Jullie zoon Michael.

Tipper schreef:

Lieve Ma en Pa, ze hebben me teruggestuurd naar mijn makkers, en ik ben heel trots dat ik weer bij hen ben. Het is een fantastisch gezicht, met al die muziekkorpsen en de manschappen van andere eenheden. Onze kanonnen schieten geweldig, het lijkt wel vuurwerk. We gaan in de aanval, en we willen Fritz maar al te graag te lijf! De generaal zegt dat we totaal geen verzet verwachten omdat onze kanonnen hen kapot hebben gemaakt. We hadden gisteren zullen gaan, maar het weer was te slecht.

Dat wachten is erg moeilijk. Een paar van de jongens hier zijn een beetje somber. Die Byrne, van wie ik jullie verteld heb, die kwam naar me toe en zei dat ik me geen zorgen moest maken. Het doet me plezier dat Fred Campbell tot nu toe ongedeerd is. Goed zo.

Zo, mijn lieve Ma en Pa, meer heb ik jullie niet te vertellen. Morgen zullen we weten of we elkaar nog zullen terugzien. Maken jullie je geen zorgen over mij. Ik ben niet bang voor wat me te wachten staat. Toen ik een kleine jongen was, waren jullie heel goed voor me, en ik zal jullie niet teleurstellen. Schrijf me alsjeblieft weer, ik wil heel graag nieuws van thuis horen. Willen jullie me een paar prentbriefkaarten van St Albans sturen? Doe mijn hartelijke groeten aan Kitty. Jullie zijn de liefste Ma en Pa voor mij geweest. Jullie zoon John.

Stephen kreeg een brok in de keel toen hij die brief las en de envelop dichtmaakte. Hij dacht aan Gray’s gezicht, met die voorgevoelens die op ervaring berustten. Hij voelde dat hij ontzaglijk kwaad werd. Hij scheurde een bladzijde uit zijn aantekenboekje en schreef:

Lieve Isabelle, ik stuur deze brief naar het huis in Amiens waar hij waarschijnlijk verscheurd zal worden, maar ik schrijf aan jou omdat ik niemand anders heb om aan te schrijven. Ik zit onder een boom bij het dorp Auchonvillers waar we een keer een dag buiten hebben doorgebracht.

Net als honderdduizend Britse militairen op deze velden probeer ik te denken over mijn dood. Ik schrijf je om je te vertellen dat jij de enige bent van wie ik ooit heb gehouden.

Deze brief zal je waarschijnlijk nooit bereiken, maar ik wilde iemand vertellen wat voor gevoel het is om in dit gras te zitten, op deze vrijdag in juni, te voelen hoe de luizen over mijn huid kruipen, met in mijn maag warme stamppot en thee, misschien het laatste dat ik zal eten, en te luisteren naar de kanonnen die boven mijn hoofd krijsen.

Er staat een misdrijf tegen de natuur te gebeuren. Dat voel ik in mijn aderen. De manschappen hier zijn kruideniers en kantoorbedienden, tuinlui en vaders-vaders van kleine kinderen. Een land kan zich niet veroorloven hen te verliezen.

Ik ben bang om dood te gaan. Ik heb gezien wat granaten kunnen aanrichten. Ik ben als de dood dat ik de hele dag gewond in een granaattrechter moet liggen. Isabelle, ik ben zo vreselijk bang dat ik alleen zal sterven zonder dat iemand me kan aanraken. Maar ik moet een voorbeeld zijn.

Ik moet morgenochtend als eerste uit de loopgraaf. Wees bij me, Isabelle, wees in de geest bij me. Help me als ik ze moet aanvoeren naar wat ons te wachten staat.

Met mijn liefde voor altijd, Stephen.

Jack Firebrace schreef:

Lieve Margaret, Dank je wel voor je brief. Met woorden kan ik je niet vertellen hoe treurig ik ben. Hij was onze jongen, hij was de vreugde van ons leven.

Maar, mijn lieve Margaret, we moeten sterk zijn. Ik maak me zoveel zorgen over je, hoe het wel voor jou moet zijn. Ik heb hier bepaald wel dingen om me af te leiden.

Ik geloof dat het Gods wil was. Wij hadden hem willen houden, maar God wist het beter. Weet je nog hoe hij achter de paardebloempluisjes aan rende bij het kanaal, en de grappige woordjes die hij had voor dingen die hij niet kon zeggen toen hij nog klein was?

Ik denk aldoor aan dergelijke dingen en God is genadig. Hij heeft me herinneringen teruggegeven aan de jongen toen hij klein was, heel veel kleine dingen zijn me weer te binnen geschoten. Ik denk aan die dingen als ik ‘s-avonds ga slapen, en dat geeft me troost. Ik stel me voor dat ik hem in mijn armen houd.

Zijn leven was een zegen voor ons, het was een godsgeschenk. Het was het beste geschenk dat we ooit hadden kunnen krijgen. We moeten dankbaar zijn.

Morgen gaan de militairen in de aanval, en ik denk dat we een grote overwinning zullen behalen. De oorlog zal spoedig voorbij zijn en dan kom ik weer om voor je te zorgen. Veel liefs van je man Jack.

Byrne, die anders dan de andere manschappen, niet regelmatig schreef, vond een papiertje waarop hij een brief aan zijn broer kon schrijven. Hij schreef heel keurig, met blauwe inkt.

Beste Ted, ik stuur je deze brief voor het geval we elkaar nooit meer zien. Morgen gaan we in de aanval, iedereen is optimistisch en vrolijk en opgewekt, en we vertrouwen erop dat we geluk hebben.

Ik wil je vragen mijn groeten te doen aan mijn vele, heel dierbare vrienden.

Doe mijn hartelijkste groeten aan Ma, aan Tom en Daisy en de kleintjes.

Ik hoop dat het tot weerziens zal zijn, en niet vaarwel. Je liefhebbende broer Albert.

Toen hij de brief af had, kon hij zich er niet toe brengen de envelop te sluiten. Hij haalde de brief er weer uit en schreef dwars over de onderzijde: “Beste Ted, maak je geen zorgen over mij, ik maak het prima.”

Acht uur vóór het nieuwe moment van aanval zwegen de kanonnen, omdat ze granaten voor de volgende ochtend wilden overhouden.

Het was nacht, maar geen van de manschappen sliep. Tipper staarde ongelovig naar Leslie en Studd. Geen toverkunst of bijgeloof kon hem er nu nog uit halen. Hij had zijn laatste kans gehad. Hij kon alleen nog wachten tot het licht werd.

Stephen keek aandachtig naar Byrnes gezicht naast hem. Toen Byrne terugkeek, kon Stephen hem niet in de ogen zien. Byrne had het geraden.

Hij liep naar Hunt, die geknield lag op de bodem van de loopgraaf, hij zat te bidden. Hij raakte zijn schouder aan, en legde toen zijn hand op zijn hoofd. Hij kwam bij Tipper, die hij een schouderklopje gaf, en vervolgens krachtig de hand drukte.

Smith en Petrossian, de korporaals, controleerden de uitrusting en drongen zich tussen de tegenstribbelende manschappen door.

Brennan zat in zijn eentje te roken. “Ik zat aan Douglas te denken,” zei hij. Stephen knikte. Brennan begon een Iers liedje te zingen.

Hij zag hoe Byrne een arm uitstak en Tipper tegen zijn borst drukte. “Het duurt nu niet meer zo lang, echt niet.”

Tegen vier uur, het dieptepunt van de nacht, hing er een dodelijke stilte over de frontlijn. Niemand zei iets. Deze ene keer waren er geen vogels te horen.

Eindelijk werd het een beetje licht boven de heuvels, en beneden bij de rivier hing mist. Het begon te regenen.

Gray verscheen haastig, zuur riekend uit zijn mond, bij de ingang van de verbindingsloopgraaf. “De aanval begint om half acht.”

De pelotonscommandanten waren verbijsterd, ongelovig. “Bij daglicht? Bij daglicht?” De gezichten van de manschappen stonden geslagen en somber toen ze het hoorden.

Het ontbijt kwam, met thee in petroleumblikken. Hunts ernstige gezicht boog zich over bacon op een kleine primus.

Stephen voelde hoe het zuur van een slapeloze nacht van zijn maag naar zijn tong rees.

Toen kwam de rum, en ze begonnen weer te praten. De manschappen dronken gretig. Een paar van de jongeren wankelden en lachten. Duits artillerievuur, dat eerst sporadisch was geweest, begon toe te nemen, tot verbazing van de soldaten aan wie verteld was dat de Duitse kanonnen vernietigd waren.

Het Britse antwoord daarop begon. Eindelijk waren de manschappen dichtbij genoeg om te zien wat dat aanrichtte, en dat vrolijkte hen op. Studd en Leslie, riekend naar rum, staken schreeuwend hun armen in de lucht. Ze konden zien hoe de aarde in fonteinen omhoogspoot, vóór de Duitse loopgraven.

Het lawaai boven hun hoofden begon toe te nemen. Kwart over zeven. Het was bijna zover. Stephen zat op zijn knieën, een paar soldaten haalden foto’s uit hun zak, kusten de gezichten van hun vrouwen en kinderen. Hunt vertelde gore moppen, Petrossian hield een zilveren kruis omklemd.

Het bombardement bereikte zijn hoogtepunt. De lucht boven hen was massief van lawaai dat zich niet verplaatste. Het was of golven zich opstuwden in de lucht, maar niet wilden breken. Het was anders dan elk ander geluid op aarde. Jezus, zei Stephen, Jezus, Jezus.

De landmijn onder de heuvelrug ontplofte, een hoog opspringende massa samengedrukte grond, de aarde werd ontweid. Vlammen rezen op, meer dan dertig meter. Het was te groot, dacht Stephen. Hij schrok van de omvang. Schokgolven van de ontploffing liepen door de loopgraaf. Brennan, op het banket, werd naar voren geworpen en brak zijn been.

Nu moeten we gaan, dacht Stephen. Er kwamen geen orders. Byrne keek hem vragend aan. Stephen schudde zijn hoofd. Nog tien minuten.

Onmiddellijk begonnen de Duitsers te vuren. De rand van de Britse loopgraaf sprong op en verspreidde aarde waar mitrailleurs eroverheen streken. Stephen dook ineen. Mannen schreeuwden.

“Nog niet.” Stephen krijste. De lucht boven de loopgraaf was nu ondoordringbaar.

De kleine wijzer van zijn horloge, vertraagd. Eén minuut voor half acht. Het fluitje in zijn mond. Zijn voet op de ladder. Hij slikte moeilijk en blies.

Hij klom uit de loopgraaf en keek om zich heen. Even was het volkomen stil toen het bombardement stopte, evenals de Duitse kanonnen. Leeuweriken schoten omhoog en zongen hoog in de wolkeloze hemel. Hij voelde zich alleen, alsof hij toevallig op deze nieuwe wereld was gestuit, op het moment dat ze geschapen werd.

Toen begon de artillerie met het eerste spervuur, en de Duitse mitrailleurs schoten weer. Links van zich zag Stephen mannen die uit de loopgraaf probeerden te klimmen maar al door kogels geveld werden voordat ze overeind hadden kunnen komen. De openingen in het prikkeldraad raakten verstopt van lijken. Achter hem kwamen de manschappen naar boven. Hij zag Gray langs de rand van de loopgraaf rennen, bemoedigend schreeuwend.

Hij liep aarzelend voorwaarts, zijn huid wachtte gespannen op metaal dat vlees zou verscheuren. Hij wendde zijn lichaam naar opzij, teder, om zijn ogen te beschermen. Hij liep ineengedoken als een oud vrouwtje, in die cocon van verscheurend lawaai.

Byrne liep naast hem in het langzame tempo dat hun orders hadden voorgeschreven. Stephen keek naar rechts. Hij zag een lange, onregelmatige rij van kaki, primitieve poppen die met gespannen, vastberaden stappen voortliepen, neervielen met een zwijgend zwaaien van armen, vervangen, vallend, voortgaand als tegen een storm in. Hij probeerde Byrnes aandacht te trekken, maar dat lukte niet. Het geluid van de mitrailleurs werd afgewisseld door de knallen van scherpschutters en het gebrul van het spervuur vóór hen.

Aan zijn rechterkant zag hij Hunt vallen. Studd bukte zich om hem te helpen, en Stephen zag hoe zijn hoofd zich vuurrood opende onder mitrailleurkogels terwijl zijn helm afviel.

Zijn voeten liepen voorzichtig verder over de kapotte aarde. Na twintig, dertig meter kreeg hij het gevoel dat hij boven zijn lichaam zweefde, dat het was overgeschakeld op een automatisch eigen leven waarover hij geen controle had. Het was of hij, in een droom, was losgeraakt van de metalen lucht waardoor zijn lichaam liep. Zijn trance bracht een zekere opluchting, iets wat grensde aan vrolijkheid.

Tien meter verderop, rechts van hem, was kolonel Barclay. Hij liep voort met een zwaard.

Stephen viel neer. Een of andere kracht had hem omvergeworpen. Hij bevond zich in een kuil, samen met een bloedende man, huiverend. Het spervuur was te ver voor hen uit. Nu begonnen de Duitse kanonnen een eigen versperring op te werpen. Granaatkartetsen schoten als getande kegels door alle ruimte die niet door de mitrailleurs werd ingenomen.

Voor al dat metaal is geen ruimte, dacht Stephen. Het moest op elkaar botsen en vonken slaan, boven hun hoofden. De man naast hem lag onhoorbaar te schreeuwen. Stephen legde zijn noodverband om het been van de man, en keek toen naar zichzelf. Gewond was hij niet. Hij kroop naar de rand van de granaattrechter. Er waren anderen, voor hem uit. Hij stond op en liep verder.

Misschien was het veiliger als hij samen met hen was. Hij voelde niets toen hij liep over de aarde vol kuilen, waar om de paar meter een kaki gestalte lag. De bepakking op zijn rug was zwaar. Hij keek om en zag een tweede rij manschappen aankomen, recht in het spervuur in het niemandsland. Ze werden omgegooid als golven die achterwaarts braken in zee. Lichamen begonnen zich op te stapelen en de opmars te vertragen.

Er was een man naast hem die een deel van zijn gezicht miste, maar voortliep in zo’n zelfde droom, met zijn geweer voor zich uit. Zijn neus hing erbij, en Stephen kon zijn kiezen zien door de ontbrekende wang. Het lawaai was anders dan alles wat hij ooit had gehoord. Het drukte op zijn huid, schudde zijn botten door elkaar. Hij herinnerde zich de order dat hij niet mocht stilstaan voor degenen achter hem, dus liep hij langzaam door, en toen de rook vóór hem optrok, zag hij het Duitse prikkeldraad.

Het was niet kapotgeschoten. Mannen renden als razenden op en neer langs de rollen, zoekend naar een doorgang. Ze haakten vast in het draad, en kregen dan massa’s mitrailleurvuur op zich afgeschoten. Hun lichamen schoten op en neer, ze rukten en sprongen. Nog steeds deden ze hun best. Twee mannen waren tussen de lijken zinloos aan het knippen met de draadscharen, en hun bewegingen trokken het felle, minachtende vuur van een scherpschutter aan. Toen bleven ze liggen.

Dertig meter rechts van hem was een opening. Hij rende erheen, al wist hij dat hij daardoor het doelwit zou worden voor mitrailleurs uit verschillende richtingen. Hij haalde diep adem toen hij de opening bereikte, en kromp ineen in verwachting van zijn dood.

Zijn lichaam schoot door zuivere lucht, en hij begon te lachen terwijl hij rende en rende en toen neerrolde in een loopgraaf, waarbij zijn zware bepakking op zijn hoofd neerkwam. Er was niemand in de loopgraaf.

Ik leef, dacht hij, goeie God, ik leef. De oorlog zweefde weg van hem. Het is maar een akker onder een Franse hemel, dacht hij. Er zijn bomen voorbij het lawaai, en daar in het dal is die visrijke rivier. Hij was zich bewust van een dorst die zijn keel in brand zette, en hij pakte zijn veldfles. De warme, door elkaar geschudde vloeistof gleed naar binnen, en hij sloot zijn ogen in extase.

Er was niemand in de loopgraaf. Hij liep over de vloerplanken. De loopgraaf was prachtig aangelegd, met hoge borstweringen, keurig plankwerk als bij huizen in Sussex, en ordelijke ingangen naar diepe bunkers. Hij keek achterom naar de Britse linie, die meter voor meter meelijwekkend openlag voor het vuur vanuit deze hogere positie. Dwars door de rook van het Duitse spervuur zag hij hoe de rafelige rij nog steeds voortzwoegde, aangedreven door een trage, automatische doelgerichtheid die de mannen voerde naar de moord door de kanonnen.

Een meter of twintig verderop begon de loopgraaf te zigzaggen. Hij kon niet zien wat daarachter lag. Hij sloop naderbij en gooide een handgranaat over de dwarsgang en dook toen ineen. Er werd niet met schoten op gereageerd. Hij ging weer staan en van de rand van de loopgraaf spatte aarde in zijn ogen, van een mitrailleur die vanuit de tweede linie schoot. Stephen nam aan dat de meeste manschappen die samen met hem aan de aanval waren begonnen, inmiddels dood waren. De tweede golf soldaten was nog niet zover, en zou hier misschien nooit aankomen. Hij zei bij zichzelf dat hij zich zou moeten terugtrekken en proberen zich bij een volgende aanval aan te sluiten, maar zijn orders waren door te gaan voorbij Beau-mont Hamel, tot Beaucourt aan de rivier. Het motto van de soldaten, zo had Price de manschappen verteld, luidde: in geval van twijfel, ga voorwaarts.

Hij liep door de loopgraaf en vond een ladder. Terwijl het mitrailleur-vuur likte aan de aarde vóór hem, kroop hij voort over het open terrein, vervolgens holde hij gebukt naar een granaattrechter. Zes soldaten van de Lancashire Fusiliers waren daar hardnekkig aan het schieten op de Duitse reserveloopgraaf. Hij werd bijna gespietst door een bajonet toen hij zich in de trechter liet zakken.

Een man die aan het vuren was, keek naar hem en zei iets wat Stephen niet kon verstaan. Zijn lippen leken te zeggen ‘dood, godverdomme’. De man trok aan Stephens regimentsinsigne, haalde toen zijn vinger over zijn keel en wees over zijn schouder terug naar de slachting in het niemandsland. Ze hadden een Lewis-mitrailleur op de bodem van de trechter, en voorzover Stephen begreep waren ze aan het proberen dat wapen te verplaatsen naar achter een paar bomen, vanwaar ze de loopgraaf onder vuur konden nemen.

Stephen schudde zijn hoofd en plaatste zijn geweer op de rand van de trechter. Hij begon te vuren. Een uur verstreek, misschien twee, terwijl het vuren uit de tweede linie toenam. De versterkingen waren nauwelijks beschadigd. Het prikkeldraad was intact, de bunkers eveneens. Zo dadelijk zou de tegenaanval komen.

Stephen keek de granaattrechter rond, naar de uitgeputte gezichten van de mannen uit Lancashire. Ze wisten dat ze in de val zaten.

Er bewoog iets onder zijn voeten. Het was het gezicht van een man wiens hersens naar buiten gleden door zijn oogkas. Hij schreeuwde dat ze hem moesten doodschieten, maar omdat hij niet van zijn regiment was, weifelde Stephen. Hij gaf de man zijn tweede veldfles, en toen hij zich daarmee bukte, smeekte de man om een genadeschot. In het lawaai van de strijd, zo dacht Stephen, zou niemand erachter komen. Hij schoot tweemaal naar beneden, naast zijn voeten. Dat was de eerste keer die dag dat hij iemand van het leven had beroofd.

Jack Firebrace stond met Arthur Shaw op een verhevenheid in de buurt van wat zij de Eén-Boomheuvel hadden genoemd. Ze keken toe. Ze hadden een snelle oversteek verwacht, vrijwel zonder tegenstand.

Jack stond te mompelen, Shaw zei helemaal niets. Ze zagen hoe de Schotten als waanzinnige vrouwen met hun rokjes uit hun holen kwamen, en hoe ze in rijen werden neergemaaid op de geelbruine aarde. Ze zagen de Hampshires langzaam voortlopen alsof ze uit eigen beweging waren begonnen aan een trage dans waarvan terugkeer niet mogelijk was. Ze zagen uit alle hoeken mannen die machteloos voortliepen tegen een allesoverheersende storm.

Hun eigen bijdrage aan deze dag, het enorme gat dat om tien voor half acht was geslagen, had de vijand tien minuten gegeven om op hun gemak positie te kiezen. Naast de krater zagen ze jonge mannen sterven, in massa’s die ze niet voor mogelijk hadden gehouden. Ze hadden geen schot afgevuurd.

De buitensporigheid van het tafereel maakte dat ze ongelovig elkaars armen vastgrepen.

“Ze kunnen hier toch niet mee doorgaan,” zei Jack, “dat kan toch niet.”

Shaw stond er met open mond bij. Geweld deed hem niets, want hij was gehard door de verminkingen die hij had gezien en ook zelf had toegebracht, maar wat hij hier zag, was van een totaal andere orde.

God, laat dit alstublieft ophouden, dacht Jack. Laat ze alstublieft niet nóg meer manschappen die orkaan in sturen.

De aalmoezenier, Horrocks, kwam bij hen staan. Hij sloeg een kruis en probeerde hen te troosten met woorden en gebeden.

Jack wendde zijn gezicht af van wat hij zag, en hij voelde iets in zich sterven toen hij zich omdraaide.

Shaw was gaan huilen. Hij hield zijn mijnwerkershanden tegen de zijkanten van zijn hoofd en de tranen liepen over zijn gezicht. “Jongens, jongens,” zei hij aldoor. “O, mijn arme jongens.”

Horrocks stond te beven. “Dit is half Engeland. Wat moeten we beginnen?” stamelde hij.

Na korte tijd zwegen ze allen. Er kwamen meer manschappen uit de loopgraaf beneden hen, en opnieuw vertrok een golf van hen naar het maanlandschap vol kuilen, misschien de Essex of de Duke of Welling-ton’s, dat was onmogelijk te zien. Ze liepen nog geen tien meter voordat ze begonnen te wankelen, eerst werden enkelen getroffen, ze tolden rond en vielen neer, en vervolgens nog meer, toen ze het spervuur bereikten; en toen de mitrailleurs hen in het vizier kregen, vielen ze neer als koren waar de wind doorheen strijkt. Jack dacht aan vlees, zoals dat rook.

Horrocks haalde het zilveren kruis van zijn borst en smeet het weg. Zijn oude reflex was nog aanwezig en hij viel op zijn knieën, maar hij bad niet. Hij bleef geknield liggen, met zijn handpalmen tegen de grond, toen liet hij zijn hoofd zakken, met zijn handen erop. Jack wist wat er in hem gestorven was.

Stephen dacht aan de kortstondige communie toen hij, om beter te kunnen zien, ging staan op het lichaam van de man die hij had gedood. Niets was nu nog goddelijk; alles was profaan. Door het lawaai boven zijn hoofd kon hij maar één woord enigszins duidelijk verstaan.

“…die verdomde Lewis-mitrailleur…je wordt verdomme levend opgevreten.”

Toch moesten ze, in dat oorverdovende lawaai, zien uit te breken en hun moordenaars doden. Twee mannen sjouwden de Lewis-mitrailleur naar de rand van de krater, maar ze werden door een hagel van kogels getroffen toen ze hun tempo vertraagden om de onhandige munitie-em-mer mee te slepen. De anderen bleven achter met Stephen, en ze probeerden zich over te geven. Eén man, die een witte zakdoek naar buiten gooide terwijl hij uit de trechter klom, werd met stilzwijgende precisie in het oog geraakt.

Stephen keek achterom waar een rij hulptroepen in een brede rij naderbij kwam, evenwichtig en georganiseerd, hun kant uit. Dertig meter achter hen kwamen ze binnen bereik van de mitrailleurs, en die gingen aandachtig en zorgvuldig de rij langs tot alle manschappen, van de eerste tot de laatste, in een diagonale lijn waren neergevallen. De lichamen bewogen niet.

Hij schreeuwde in het oor van de man naast hem, en die schreeuwde terug, maar het enige dat ze verstonden was ‘Jezus’ en ‘Verdomde mitrailleur’. Stephen gooide zijn twee Milis-handgranaten een eindje voor zich uit, en toen ze ontploften, rende hij in zijn eentje terug naar een greppel achter een paar iepen, waar hij zich liet vallen.

Het was het middaguur, en de zon was heel warm. Er waren geen wolken die de hitte dempten, geen verkoelend briesje. Het lawaai was niet afgenomen. Hij werd zich bewust van plotselinge uitputting. Hij wilde slapen. Hij greep naar beneden, naar zijn veldflessen, maar die waren allebei verdwenen.

In de gevechten rond de Duitse loopgraven heerste verwarring. Hij zag manschappen die niet wisten in welke richting ze moesten optrekken. De loopgraaf waar hij eerder die ochtend was geweest, was weer ingenomen door de vijand. Een nieuwe aanval rolde voorwaarts achter hem.

Hij geloofde dat hij moest doorgaan. Dat gevoel van vreugde was hij kwijt, maar het leek vervangen door een zekere automatische vastberadenheid. Eerst moest hij drinken, anders zou hij sterven. Zijn tong was gezwollen als bij een os; het leek wel of hij twee tongen in zijn mond had. Hij dacht aan de rivier de Ancre, onder aan de heuvel rechts van hem. Hij had al zijn manschappen verloren, dus maakte het geen verschil waar hij vocht. Hij stond op en begon te rennen.

Hij zag soldaten van een koloniaal regiment, Canadezen dacht hij, die optrokken door een smalle opening in de richting van een ravijn. In de veertig minuten die het hem kostte om achter hen langs te komen, zag hij hoe een heel bataljon horizontaal op de grond werd neergelegd. Slechts drie man bereikten het Duitse prikkeldraad, waar ze werden neergeschoten.

Hij rende voort, als een razende, in een droom, heuvelafwaarts naar de rivier. Hij zag een vertrouwde gestalte rechts van zich. Dat was Byrne; hij bloedde uit zijn rechterbovenarm, maar hij liep.

“Wat is er gebeurd?” schreeuwde hij.

“Weggevaagd,” schreeuwde Byrne in zijn oor. “De kolonel is dood. En twee compagniescommandanten. Wij moeten ons hergroeperen en opnieuw aanvallen met de Fusiliers.”

“Aan de rivier?”

“Ja.”

“Wat is er met jou gebeurd?”

“Ik ben teruggegaan en toen weer naar voren. De tweede golf is compleet gedood in de loopgraaf. Je kan je daar niet bewegen van de lijken.”

“Heb jij water?”

Byrne schudde van nee.

In de buurt van de Duitse linies zagen ze jongens die lagen te slapen in granaattrechters. De doorwaakte nachten onder het bombardement en de inspanning van die ochtend waren te veel gebleken, zelfs binnen bereik van de vijand.

Het granaatvuur begon weer, en Byrne en Stephen gingen liggen bij een slapende jongen en een man die al een paar uur dood moest zijn. Een deel van zijn ingewanden lag op de omgewoelde aarde van de trechter, waar ze in de zon lagen te bakken.

Links van hen zagen ze de mond van een sergeant wijd opengaan terwijl hij manschappen probeerde aan te zetten tot een nieuwe aanval op de Duitse loopgraaf die tot aan de treinrails reikte.

“Dat zijn een paar van ons,” zei Byrne.

Het was het peloton van Harrington, of wat daarvan over was.

“We moeten ons bij hen aansluiten,” zei Stephen.

Opnieuw liepen ze in een rafelige kamikaze-rij in de richting van de neerregenende dood van de mitrailleurs. Stephen zat onder het bloed, maar het kon hem niet meer schelen, en hij keek toe hoe al die levens, met hun herinneringen en hun liefdes, neertuimelden en lagen te braken op de aarde. De dood had geen betekenis, maar er kwamen almaar meer soldaten, en die nieuwe oneindigheid had nog iets gruwelijks.

Harrington lag te krijsen op de plaats waar zijn linkerzij was weggeschoten door een granaat, en hield zenuwachtig morfmetabletten in zijn bevende handen.

Sluipschutters schoten vanuit overvolle granaattrechters in de richting van de loopgraaf, en toen kwam er nog één laatste aanval. Een jongen werd achterwaarts tegen een boom geslingerd door de kracht van de kogel in zijn schouder, anderen vielen of doken neer in de grond die door hun eigen kanonnen was omgewoeld.

Byrne bewoog zich omzichtig in de richting van de schreeuwende jongen. Hij kwam achter de boom, waarvan de bast in stukken afviel door zijdelings vuur. Stephen zag het wit van een noodverband wapperen toen Byrne de wonden begon te verbinden. Groepjes brancardiers kwamen achter hen aan, maar doordat ze rechtop liepen, trokken ze langgerekt, schuin mitrailleurvuur aan.

Stephen liet zijn gezicht op de aarde vallen en liet die in zijn mond doordringen. Hij sloot zijn ogen, want hij had genoeg gezien. Je gaat naar de hel. Azaires laatste woorden tegen hem vulden zijn hoofd. Ze werden erin gehamerd door het verpletterende lawaai om hem heen.

Byrne wist de jongen op de een of andere manier terug naar de granaattrechter te krijgen. Stephen wilde dat hij dat had gelaten. Het was duidelijk dat hij zou sterven.

Harringtons sergeant stond te schreeuwen dat er weer moest worden aangevallen, en een tiental mannen reageerde. Stephen keek toe hoe ze het eerste prikkeldraad bereikten, voordat het tot hem doordrong dat Byrne met hen mee was gegaan. Hij was bezig zich een weg door het draad te banen toen hij geraakt werd, boven de grond hangend, en zijn laarzen schudden toen zijn lichaam met kogels werd gevuld.

Stephen lag in de granaattrechter met de jongen en de man die die ochtend al was gestorven. Drie uur lang, tot de zon minder kracht kreeg, keek hij hoe de jongen om water smeekte. Hij probeerde zijn oren af te sluiten voor zijn smeekbeden. Op een van de lijken lag nog een veldfles, maar door een kogelgat was het meeste water weggelekt. Wat restte had een roodbruine kleur, vermengd met aarde en bloed. Stephen goot het in de smekende mond van de jongen.

Overal om hem heen probeerden gewonde mannen op te staan om zich terug te trekken, maar dat leverde slechts nieuwe explosies van mitrailleurvuur op. Ze schoten hardnekkig terug met hun geweren, vanaf de plaats waar ze lagen.

Wanneer er niet werd geschoten uit het niemandsland, schoten Duitse scherpschutters uit de tweede loopgraaf op de lijken in het prikkeldraad. Binnen twee uur hadden ze Byrnes hoofd beetje bij beetje van zijn lichaam af geschoten, zodat slechts een gat restte tussen zijn schouders.

Stephen bad dat het donker mocht worden. Na de eerste minuut die ochtend had hij niet geprobeerd zijn eigen leven te redden. Zelfs toen zijn lichaam zich had opengesteld voor denkbeeldige kogelwonden toen hij door het gat in het prikkeldraad rende, had hij berusting gevoeld. Wat hij nu verlangde, was dat de dag zou eindigen, en dat er ook een eind kwam aan de nieuwe, onleefbare werkelijkheid die deze dag had gebracht.

Als het nacht werd, zou de aarde misschien haar natuurlijke processen hervatten, en misschien zou men, over tal van jaren, hetgeen bij daglicht was gebeurd kunnen zien als een afwijking, zou men het kunnen inpassen in het ritme van een normaal bestaan. Op dat moment leek het in Stephens ogen precies andersom te zijn: dit was de nieuwe realiteit, de wereld waarin ze nu veroordeeld waren te leven, en het patroon van de jaargetijden, van nacht en dag, was verdwenen.

Toen hij de geur van vlees in de granaattrechter niet meer kon verdragen, besloot hij weg te rennen, ongeacht het risico. Een kleine aanval links van hem trok tijdelijk het Duitse mitrailleurvuur aan, en toen het hem het juiste moment leek, door geluk of noodlot of bijgeloof, rende hij zigzaggend terug, samen met enkele anderen die niet konden wachten tot de nacht inviel.

De instorting nabij wankelde hij heuvelaf waarts naar de rivier, naar het water waarnaar hij sinds het middaguur had gesnakt. Hij legde zijn geweer op de oever en strompelde het water in. Hij dook met zijn hoofd onder de trage stroom en voelde hoe het water in de poriën van zijn huid doordrong. Hij opende zijn mond als een vis.

Hij ging op de bodem van de rivier staan, in een poging zich te beheersen. Hij liet zijn handen door het water gaan, met de palmen omhoog, als in een smeekgebed. Het lawaai dreunde tegen zijn schedel, vanaf beide rivieroevers. Het wilde niet afnemen. Hij dacht aan Byrne, als een klapwiekende kraai in het prikkeldraad. Zouden ze water in het gat van zijn nek gieten? Hoe moest hij drinken?

Hij probeerde kalmer te denken. Byrne was dood: hij had geen behoefte meer aan water. Niet zijn dood was belangrijk; nee, belangrijk was de manier waarop de wereld ontwricht was. Al die tienduizenden doden deden er niet toe; wat ertoe deed, dat was de manier waarop ze hadden bewezen dat je menselijk kon zijn en niettemin handelen op een wijze die buiten de natuur viel.

Hij probeerde terug te gaan naar de oever, maar de stroming was sterker dan hij had gedacht, en terwijl zijn lichaam de totale uitputting naderde, gleed hij weg en werd hij stroomafwaarts meegesleurd.

In het water was hij omringd door Duitsers. Het gezicht van een man naast het zijne, het schreeuwde buitenlandse woorden. Stephen greep zich aan hem vast. Anderen omklemden elkaar, worstelend om uit het water te komen. Overal om hem heen de mensen die zijn vrienden hadden gedood, zijn manschappen. Van dichtbij zag hij, in hun grove huid en opengesperde ogen, mannen net als hij. Een oudere, grijze korporaal die schreeuwde. Een jongen, als zovelen, met een bruine huid, huilend. Stephen probeerde even fel te haten als hij voordien had gehaat.

Al die Duitse lijven, nat in de rivier, overal om hem heen, hun doordrenkte uniformen die hem in het nauw brachten, zonder dat het ze kon schelen wie hij was. De jammerende kreten van hun onverstaanbare stemmen, schreeuwend om hun leven.

Er was een smalle brug boven de rivier, een ruwe constructie van de Britse genie. De Duitsers probeerden erop te klauteren, maar de Britse militairen stampten op hun handen. Stephen keek omhoog naar de eenzame gestalte van een Britse soldaat, zonder helm, die minachtend naar beneden stond te kijken.

“Haal me eruit,” schreeuwde hij. “Haal me eruit.”

De man stak hem een arm toe en begon te trekken. Stephen voelde andere armen aan zijn lichaam in het water. Ze rukten aan hem. De soldaat loste een schot in de rivier, en Stephen was boven, op de brug. Een paar van hen keken hem verbaasd aan.

“Gevangenen,” zei de man die hem uit het water had getrokken. “Waarom zouden wij ze de rivier over helpen?”

Stephen wankelde de brug af naar de overzijde van de rivier en ging in het modderige gras liggen.

Isabelle, de rode kamer, zijn grootvaders huisje…Hij probeerde zich te concentreren op fragmenten van duidelijke herinnering, om een mogelijke toekomst te fatsoeneren uit het verleden. Zijn denken hechtte zich aan de geur van een benauwd kantoor bij de East India Docks. Gedurende een minuut of langer leefde hij in die ruimte boven de kade.

Het schemerde, de nacht was nabij, hoewel het licht pesterig bleef hangen, en daarmee ook het lawaai.

Zijn nieuwsgierigheid begon terug te keren. Hij wilde weten wat er gebeurd was. Hij had die ochtend de taak aanvaard om aan te vallen, en hij hoorde verder op te trekken, waar hij zich ook bevond.

Het gewicht van zijn rugzak, nu zwaar van water, was zo’n last voor hem dat hij vergat dat hij geen geweer droeg. Rechts boven hem was het grote bos van Thiepval.

Hij hees zich overeind en begon in de richting van de Duitse linie te lopen. Zijn hoofd werd getroffen door een zware slag, alsof een baksteen, met grote kracht geworpen, hem op de slaap had geraakt, en hij viel op de grond.

Het volgende gezicht dat hij zag was niet dat van de kantoorklerk, en ook niet dat van Isabelle of zijn moeder, zoals hij half had verwacht, maar dat van een van Weirs tunnelgravers.

“Here God, u bent ver afgedwaald. Wel twee kilometer,” zei de man, die een noodverband ontrolde.

Stephen gromde iets. Het kostte hem te veel moeite zich de gewone stem van die man te herinneren,- die stamde uit een andere tijd.

“Ik ben Tyson. Ze hebben ons allemaal vrijwillig opgeroepen, als u begrijpt wat ik bedoel. Ze waren opgehouden met aanvallen, daar waar wij stonden. Ze hebben ons hierheen gestuurd. Alle brancardiers zijn dood. De Ulsters zijn afgemaakt. En uw regiment ook.”

“Wat heb ik?”

“Een vleeswond, zou ik zeggen. Aan uw linkerbeen. Na dat alles nog niet eens een verwonding waardoor u naar Engeland mag. Ik zal kapitein Wek naar u toe sturen.”

Stephen ging achterover liggen in de ondiepe granaattrechter. Hij kon geen pijn voelen in zijn been.

Price riep de namen af. Vóór hem stonden de manschappen van zijn compagnie die erin geslaagd waren terug te keren. Hun gezichten waren ontwijkend en grauw in het donker.

Eerst vroeg hij waar elke ontbrekende soldaat was. Na een tijdje merkte hij dat dit te lang zou gaan duren. Degenen die nog in leven waren, wisten niet altijd precies wie ze dood hadden zien liggen. Ze lieten uitgeput het hoofd hangen, alsof elk orgaan in hun lichaam smeekte om bevrijding.

Price versnelde zijn tempo. Hij haastte zich van de ene naam zonder antwoord naar de volgende. Byrne, Hunt, Jones, Tipper, Wood, Leslie, Barnes, Studd, Richardson, Savile, Thompson, Hodgson, Birkenshaw, Llewellyn, Francis, Arkwright, Duncan, Shea, Simons, Anderson, Blum, Fairbrother. Namen ratelden het donker in, gaven vorm aan de woonplaatsen van hun voorouders, de dorpen en stadjes waar het telegram zou worden bezorgd, de huizen waar de blinden zouden worden neergelaten, waar in de middag zacht gekreun zou klinken achter gesloten deuren; en de plaatsen waar ze waren geboren, en die als nonnenkloosters zouden zijn, als dode stadjes zonder hun leven of plannen, zonder de geluiden van vaders en hun kinderen, zonder jongemannen in de fabrieken of op de akkers, zonder echtgenoten voor de vrouwen, zonder diepe stemmen in de pubs, en de kinderen die geboren zouden zijn, die zouden opgroeien en zouden werken of schilderen, of zelfs regeren, waren onverwekt achtergebleven in het verscheurde vlees van hun vaders, dat in stinkende granaattrechters in de suikerbietenaarde lag, dat hun thuis had verlaten om granieten zerken te verwekken in plaats van levend vlees, stenen met een onmenselijk oppervlak waarop mos en korstmos hun kruipende groene onverschilligheid zouden aftekenen.

Van de achthonderd man van het bataljon die uit de loopgraven waren geklommen, meldden zich honderdvijfenvijftig toen hun naam werd afgeroepen. Price liet zijn compagnie inrukken, al zei hij het niet op de blaftoon van het exercitieterrein; hij zei het vriendelijk. Ze probeerden rechtsomkeert te maken en liepen toen stijf jes in nieuwe formaties, naast mannen die ze nooit eerder hadden gezien. Ze sloten de gelederen.

Jack Firebrace en Arthur Shaw wachtten hen op en vroegen hoe het was gegaan. De manschappen liepen door als in een droom en gaven geen antwoord. Een paar van hen spuwden of duwden hun helm uit hun gezicht; de meesten staarden naar beneden, en hun gezichten waren uitdrukking-loos, al stond er treurnis op te lezen. Ze liepen naar hun tenten en gingen liggen.

22

In zijn granaattrechter, omhoogstarend tegen de heuvel die naar Thiepval leidde, lag Stephen te wachten tot het geheel donker was.

Michael Weir glipte tot naar beneden naast hem. “Tyson heeft me gewezen waar jij lag. Hoe is het met je been?”

“Oké. Ik zal wel kunnen lopen. Wat doe jij hier?”

“Ik heb me vrijwillig gemeld. In onze frontlinie is het een chaos. Er zijn niet genoeg treinen om de gewonden af te voeren. De veldhospitalen zijn overvol. De loopgraaf waar jij bent vertrokken, is één massa lijken, mannen die niet eens over de rand zijn gekomen.”Weirs stem beefde. Hij lag tegen Stephens gewonde been. “Twee van de generaals hebben zelfmoord gepleegd. Het is vreselijk, het is vreselijk, het is—”

“Rustig aan, Weir, rustig aan. Ga een beetje opzij.”

“Is het zo beter? En, wat is er met jou gebeurd?”

Stephen zuchtte en drukte zich tegen de aarde. Het lawaai begon af te nemen. De artillerie aan beide zijden zweeg, al waren er af en toe nog uitbarstingen van mitrailleurvuur en de knallen van scherpschutters.

“Ik weet het niet meer,” zei hij. “Ik weet het niet. Ik heb gezien hoe Byr-ne doodging. Eerst dacht ik dat we het best goed hadden gedaan. Daarna lag ik in de rivier. Ik weet het niet. Ik ben zo moe.”

Eindelijk was het donker. De nacht viel in golven neer van de heuvelrug boven hen, en eindelijk werd er niet meer geschoten.

De aarde begon te bewegen. Rechts van hen ging een man, die stil had gelegen sinds de eerste aanval, voorzichtig staan, maar hij viel weer om toen zijn gewonde been zijn gewicht niet kon dragen. Hier en daar bewogen andere mannen, ze begonnen als wormen uit hun granaattrechters omhoog te komen, ze hinkten, ze kropen, ze sleepten zich voort. Binnen een paar minuten bewoog de hele helling van gewonden die probeerden terug te keren naar hun eigen linie.

“Jezus,” zei Weir. “Ik had er geen idee van dat hier zoveel manschappen lagen.”

Het was als een opstanding op een begraafplaats met een lengte van achttien kilometer. Gekromde, kreunende gedaanten rezen massaal op van de omgewoelde aarde, ze hinkten en sloften terug om hun leven te herwinnen. Het was of het terrein een generatie van verminkte slapers uitbraakte, elk apart, maar verwant met zijn verwrongen broeders, zoals ze in troepen opkwamen uit de weerstrevende aarde.

Weir lag te huiveren.

“Rustig maar,” zei Stephen. “Er wordt niet meer geschoten.”

“Dat is het niet,” zei Weir. “Het is dat geluid. Hoor je het niet?”

Stephen had niets anders gehoord dan de stilte na het schieten. Nu luisterde hij aandachtig, en hij kon horen wat Weir had bedoeld: het was een laag, aanhoudend kreunen. Hij kon geen individuele stemmen onderscheiden, maar het geluid ging links van hen naar beneden tot aan de rivier, en omhoog over de heuvel, over een lengte van een kilometer of meer. Terwijl Stephens oren wenden aan de afwezigheid van het schieten, hoorde hij het duidelijker: het klonk in zijn oren alsof de aarde zelf lag te jammeren.

“O God, o God.” Weir begon te huilen. “Wat hebben we gedaan, wat hebben we gedaan. Hoor toch eens. We hebben iets vreselijks gedaan, we zullen nooit meer terug kunnen naar vroeger.”

Stephen legde zijn hand op Weirs arm. “Wees stil,” zei hij. “Je moet volhouden.”

Maar hij wist wat Weirs gevoelens waren, want die had hij zelf ook gehad. Terwijl hij luisterde naar het protest van de aarde, hoorde hij het geluid van een nieuwe wereld. Als hij niet zijn uiterste best deed om zich te beheersen, zou hij wel eens nooit meer kunnen terugkeren naar de werkelijkheid waarin hij had geleefd.

“O God, o God.”Weir lag te beven en te jammeren terwijl het geluid oprees als vochtige windvlagen, schrapend over een hemel van glas.

Stephen liet zijn gedachten even gaan. Hij merkte dat hij met dat geluid wegzonk in een wereld waar alleen paniek bestond. Hij rukte zich wakker, sleepte zich moeizaam terug naar het oude bestaan dat nooit meer hetzelfde kon zijn, maar misschien, als hij erin geloofde, zou kunnen voortduren.

“Hou me vast,” zei Weir. “Hou me vast, alsjeblieft.”

Hij kroop over de aarde en legde zijn hoofd tegen Stephens borstkas. Hij zei: “Noem me bij mijn naam.”

Stephen sloeg zijn arm om hem heen en hield hem vast. “Het is goed, Michael. Rustig maar, Michael. Hou vol, laat je niet gaan. Hou vol, hou vol.”

Deel 3

Engeland 1978

23

In de tunnel van de Underground, waar de trein stilstond in het donker, zuchtte Elizabeth Benson van ongeduld. Ze wilde thuis zijn om te zien of er post was, of voor het geval dat de telefoon overging. Een winterjas werd in haar gezicht gedrukt door een van de vele passagiers in het middenpad van de wagon. Elizabeth trok haar kleine koffer dichter naar haar voeten. Ze was die ochtend teruggekomen van een tweedaagse zakenreis naar Duitsland en was van Heathrow meteen doorgereisd naar haar werk, zonder naar haar flat te gaan. Nu het licht was uitgevallen, kon ze haar krant niet lezen. Ze sloot haar ogen en probeerde haar fantasie aan te zetten om haar weg te halen uit deze stilstaande trein in die smalle tunnel.

Het was vrijdagavond en ze was moe. Ze vulde haar geest met aangename beelden: Robert in de schemering met die grijze strepen in zijn dikke haardos en met ogen vol plannen voor die avond; een mantel die ze zelf had ontworpen, terug van de naaister, met een nauwsluitende plastic hoes eromheen.

Er was een gek in de wagon die oude music-hall-liedjes begon te zingen. “It’s a long way to Tipperary…” Hij gromde en zweeg opeens, alsof hij, onder dekking der duisternis, een elleboogstoot had gekregen.

De trein reed verder, de tunnel in, en de plafondlampen gingen aan. Bij Lancaster Gate worstelde Elizabeth zich naar buiten tussen de jassen, het perron op. Ze voelde zich opgelucht toen ze boven was, in de regen, waar het verkeer met het geluid van natte banden reed over de bladeren die van achter de hekken van Hyde Park waren gewaaid. Ze boog haar hoofd voor de motregen en liep door in de richting van de groene gevel van de drankwinkel, die haar op zijn vulgaire manier begroette.

Een paar minuten later zette ze haar koffertje en de rinkelende plastic draagtas op de stoep terwijl ze de voordeur van het Victoriaanse huis opendeed. De post lag nog in het mandje van ijzerdraad dat achter de voordeurwas bevestigd: prentbriefkaarten voor de meisjes boven, bruine enveloppen voor alle vijf de flats, een aanmaning van het gasbedrijf voor mevrouw Kyriades, en voor haar een brief uit Brussel.

Boven in haar flat zette ze het bad aan, en toen ze daarin lag, maakte ze de brief open.

Als Robert haar ook nog schreef, naast zijn korte, paniekerige telefoontjes, betekende dat meestal dat hij zich schuldig voelde. Het was dat, óf hij kon echt niet weg bij de Commissie, en was niet eens thuis bij zijn vrouw geweest.

“…ontzettend veel werk…saaie verhandeling van de Britse delegatie…volgende week Luxemburg…hoop zaterdag in Londen te zijn…Arme heeft herfstvakantie…”

Elizabeth legde de brief op de badmat en glimlachte. Er stonden veel heel bekende zinnetjes in, en ze wist niet zeker in hoeverre ze daarin geloofde, maar ze kreeg in elk geval nog een opwelling van tederheid voor hem wanneer ze ze las. Het warme water overspoelde haar schouders toen ze zich achterover liet zakken. De telefoon ging.

Naakt en water morsend op het vloerkleed van de zitkamer bracht ze de hoorn naar haar oor, waarbij ze zich even, als steeds, afvroeg of de hoorn onder stroom stond, en of het water bij haar oor een schok zou geleiden naar haar hersenen.

Het was haar moeder, die wilde weten of ze de volgende dag in Twickenham thee kwam drinken. Tegen de tijd dat Elizabeth daarmee had ingestemd, was ze opgedroogd. Het leek nauwelijks de moeite waard weer in het bad te stappen. Ze draaide een nummer in Brussel en luisterde hoe de telefoon op de Europese manier overging. Ze liet het toestel twintig, dertig keer bellen, zonder dat er werd opgenomen. Ze stelde zich de rommelige zitkamer voor, met die stapels boeken en papieren, de volle asbakken en onafgewassen kopjes, waarin het apparaat zinloos stond te blaten.

In de hal van het rijtjeshuis van Mark en Lindsay stonden een kinderwagen en een wandelwagen, en daaromheen wisselden ze hun begroetingen uit. Elizabeth overhandigde Mark een fles wijn, een gebaar dat sinds hun studietijd was blijven bestaan.

Toen ze de dubbele zitkamer binnenging, waar de tussenmuur was uitgebroken, kwam ze terecht in een routine die zo vertrouwd was dat ze merkte dat ze als volgens een vast programma zat te praten en te lachen. Soms hadden Mark en Lindsay, wanneer ze bij hen op bezoek ging, ook anderen uitgenodigd. Vanavond was er een echtpaar uit de straat achter de hunne en een verdachte man-alleen. Elizabeth had opeens een brandende sigaret in haar hand, en rode wijn gleed door haar keel.

Het waren haar oudste vrienden, en hun banden bestonden uit gezamenlijke ervaringen. Hoewel ze vaak bedacht dat zij drieën niet meer zo innig bevriend zouden raken als ze elkaar nu voor het eerst zouden ontmoeten, was hun band verrassend emotioneel gekleurd. Lindsay was een impulsieve vrouw met een neiging tot overheersen. Mark was een gewone man zonder duidelijke ambities. Toen ze in de twintig waren, was er vaak een of andere gast geweest die indruk probeerde te maken met gewichtige verhalen, of aanspraak maakte op standpunten van een politieke integriteit waarover de anderen niet konden beschikken,- tegenwoordig echter verliep dit soort avonden op een vriendelijke, weinig inspirerende manier. Elizabeth, die nu achtendertig was, werd daardoor herinnerd aan het feit hoe weinig hun levens waren veranderd. Alleen de kinderen hadden wijzigingen aangebracht. Op een zeker moment praatten de anderen altijd over opvoeding en scholen, en dan moest zij haar oren sluiten, voor een deel uit verveling, voor een ander deel op grond van een nimmer toegegeven pijn.

Lindsay had ook een periode gehad dat ze ongebonden mannen uitnodigde wanneer Elizabeth op bezoek kwam. Gedurende twee, drie jaar was het voorheen zo hechte drietal uitgebreid met alle mogelij ke ongetrouwde mannen, die wel eens wanhopig, gescheiden, drankzuchtig konden zijn, maar meestal allang tevreden waren met zichzelf.

“Jouw probleem is,” had Lindsay een keer gezegd, “dat je mannen afschrikt.”

“Probleem?” had Elizabeth gezegd. “Ik was me er niet van bewust dat ik een probleem had.”

“Je weet best wat ik bedoel. Bekijk jezelf toch eens. Je bent zo evenwichtig met je chique kleren en je knappe gezicht à la Anouk Aimée.”

“Je beschrijft me als een middelbare dame.”

“Maar je weet wél wat ik bedoel. Mannen zijn eigenlijk zo schuw. Je moet ze voorzichtig aanpakken. Ze het gevoel geven dat het veilig is. In het begin tenminste.”

“En daarna kun je doen wat je wilt?”

“Natuurlijk niet. Maar kijk toch eens naar jezelf, Elizabeth. Je moet een béétje bereid zijn tot een compromis. Weet je nog, die David aan wie ik je heb voorgesteld? Die is heel aardig, echt jouw type. Maar je gaf hem geen schijn van kans.”

“Je schijnt te vergeten dat ik al een vriend heb. Ik hoef geen grote ogen op te zetten en te flirten met Dennis of David of hoe hij ook heet. Ik heb al iemand.”

“De Eurocraat, bedoel je?”

“Hij heet Robert.”

“Die zal nooit bij zijn vrouw weggaan. Dat weet je toch wel? Ze zeggen allemaal dat ze dat zullen doen, maar dat doen ze nooit van hun leven.”

Elizabeth glimlachte onverstoorbaar. “Het kan me niet schelen of hij het doet of niet.”

“Vertel me niet dat je niet liever getrouwd zou zijn.”

“Ik weet het niet. Ik heb mijn werk, ik moet praten met mensen. Ik kan niet plotseling mijn tijd gaan besteden aan zoeken naar een echtgenoot.”

“En kinderen?” zei Lindsay. “Je gaat me zeker vertellen dat je ook geen kinderen wilt.”

“Natuurlijk zou ik kinderen willen hebben. Maar ik geloof dat ik dan wél zou moeten weten waarom.”

Lindsay lachte. “Je hoeft helemaal niets te weten. Dat noemen ze biologie. Je bent negenendertig.”

“Ho-ho, achtendertig.”

“Je lichaam vertelt je dat de tijd afloopt. Je bent net als die miljoenen andere vrouwen ter wereld. Allemachtig, je hoeft toch geen reden te hebben.”

“Ik wel, vind ik. Ik vind dat je een of andere reden hoort te hebben voor iets dat oppervlakkig gezien echt niet nodig is.”

Lindsay had geglimlacht en haar hoofd geschud. “Daar spreekt de oude vrijster.”

Elizabeth had gelachen. “Oké. Ik zal het proberen, dat beloof ik. Ik zal mijn uiterste best doen om spontaan en exotisch verliefd te worden op Dennis—”

“David.”

“Met iedereen met wie jij op de proppen komt.”

Lindsay leek het te hebben opgegeven, maar had die avond een laatste poging ondernomen: een man die Stuart heette. Hij was blond en droeg een bril. Hij draaide nadenkend een groot wijnglas tussen zijn lange vingers.

“Wat doe jij voor de kost?” vroeg hij aan Elizabeth.

“Ik leid een kledingbedrijf.” Ze vond het vervelend als haar die vraag werd gesteld, want ze vond dat mensen aan hun nieuwe kennissen liever moesten vragen wie ze waren dan wat ze deden, alsof ze door hun werk gedefinieerd werden.

“Je zegt dat je dat bedrijf leidt. Maar jij bent daar toch de baas?”

“Inderdaad. Ik ben een jaar of vijftien geleden begonnen als modeontwerpster, maar ik ben overgestapt naar de zakelijke kant. We hebben een nieuw bedrijf opgezet, en daarvan ben ik de directeur geworden.”

“Aha. En hoe heet dat bedrijf?” vroeg Stuart.

Dat vertelde Elizabeth hem, en hij zei: “Hoor ik dat te kennen?”

“We leveren aan een aantal filiaalbedrijven, maar die voorzien de kleren van hun eigen label. We doen ook wat aan wat we ‘couture’ noemen, onder onze eigen naam. Misschien heb je de naam daarbij gezien.”

“Wat is ‘couture’ precies?”

Elizabeth glimlachte. “Dat is voornamelijk wat jij japonnen zou noemen.”

Naarmate de avond vorderde en Stuart de defensieve toon van zijn eerste kruisverhoor liet varen, constateerde Elizabeth dat ze hem niet onaardig vond. Ze was gewend geraakt aan de manier waarop mensen op haar reageerden. Velen namen aan dat je moest kiezen tussen huwelijk en werk, en dat zij, omdat ze haar werk met zoveel enthousiasme deed, de gedachte van kinderen en een mannelijke partner zeker definitief had afgezworen. Elizabeth had het opgegeven een nadere verklaring te geven. Ze had werk gezocht omdat ze moest leven; ze had een interessante baan gevonden, want dat was beter dan saai werk; en in dat werk had ze liever wat willen presteren. Ze zag niet in waarom die drie logische stappen impliceerden dat ze niets moest hebben van mannen of kinderen.

Stuart vertelde dat hij piano speelde. Ze praatten over plaatsen die ze bezocht hadden. Hij hield geen lange verhandeling over kapitaalmarkten, en ging ook niet met Mark in discussie,- hij was niet opvallend flirterig of kruiperig. Hij lachte soms om de dingen die zij tegen hem zei, hoewel ze merkte dat zijn lach een tikje verrast klonk, alsof hij niet had verwacht dat ze luchthartig kon zijn. Toen hij niet om haar telefoonnummer vroeg, was ze opgelucht, maar ook een klein beetje teleurgesteld.

Toen ze via de bekende route naar huis reed, naar de andere kant van de rivier, speelde ze met de gedachte hoe het zou zijn om getrouwd te zijn. Vlak bij de ABC IN FULHAM ROAD HADDEN ZE HET TROTTOIR VERBREED OM ZWAAR VERKEER ONMOGELIJK TE MAKEN. ZE HIELD DAN ALTIJD HAAR ADEM IN, EEN poging om haar smalle auto nog smaller te maken terwijl die zich wrong tussen de paaltjes die al rood waren van afgeschilferde lak van dikkere auto’s. Als ze getrouwd was, zat haar man misschien achter het stuur. Ook niet zo’n goed idee, te oordelen naar de echtparen die ze kende.

Het was één uur toen ze haar flat bereikte. Toen ze het licht in de zitka-mer aandeed, zag ze haar onuitgepakte koffer staan. Ze liep de keuken in om thee te zetten, maar zag dat ze vergeten had melk te kopen toen ze terugliep van de underground. Naast de gootsteen stonden haar bord en kopje van het ontbijt twee dagen daarvoor, toen ze haastig naar het vliegveld was vertrokken.

Ze zuchtte. Het deed er niet toe. Morgen was het zaterdag, en ze kon uitslapen, zolang ze wilde. Ze kon in bed de krant lezen, met de radio zachtjes aan op de achtergrond, en zonder iemand om haar kalme routine te verstoren.

Het liep nooit allemaal zo vlot als ze had gepland. In de eerste plaats moest ze zich aankleden en naar de winkel gaan om melk te kopen. Daarna, toen ze weer in bed was gekropen met de krant en een pot thee, ging de telefoon twee keer.

Daarna had ze eindelijk een uur dat ze volmaakt alleen was. Het hoofdartikel in de krant was geïnspireerd, als tal van andere, door de zestigjarige herdenking van de wapenstilstand van 1918. Er waren interviews met veteranen en commentaar van verscheidene historici. Elizabeth las dat alles met een gevoel van wanhoop: het onderwerp leek haar te omvangrijk, te gevoelig en te ver weg om er zich op dat moment in te verdiepen. Toch was er iets dat haar hinderde.

Die middag reed ze naar Twickenham. De accountant van hun bedrijf had een grotere auto van de zaak geadviseerd. Hij had gezegd dat cliënten daarvan onder de indruk zouden zijn, en dat het volgens hem gunstig voor de belastingen was. Elizabeth had een glimmende Zweedse auto gekocht, met een trage versnelling en een neiging om niet te starten.

“Je werkt te hard, dat is jouw probleem,” zei haar moeder terwijl ze thee inschonk uit een pot met kleine roze roosjes die merkwaardigerwijs bevestigd waren aan kamperfoelieranken.

Françoise was halverwege de zestig, een knappe vrouw met een gerimpeld, zachtaardig gezicht, waarop het poeder, met bijziende ogen aangebracht, soms hier en daar zichtbaar was bij de jukbeenderen. Ze had een zekere waardigheid behouden, door haar houding en door het ernstige licht in haar blauwe ogen. Hoewel ze door haar grijze haar iets grootmoe-derlijks had, kon je aan haar huid en gelaatstrekken zien hoe ze vroeger was geweest; aan de voorkant van haar haar lag nog iets van blond; episoden van middelbare leeftijd en zelfs kinderjaren waren te onderscheiden in het open, slechts oppervlakkig verouderde vlak van haar gezicht.

Elizabeth glimlachte en stak haar benen uit naar het haardvuur. De gesprekken met haar moeder verliepen voorspelbaar, maar slechts tot op zekere hoogte. Natuurlijk wilde Françoise dat haar dochter gelukkig was en er niet moe uitzag wanneer ze op bezoek kwam, maar ze ging er, anders dan Lindsay, niet van uit dat een huwelijk de manier was om dat te bereiken. Zelf was ze getrouwd met een dranklustige man die Alec Ben-son heette, en die teleurgesteld was geweest dat Elizabeth geen jongen was, en die kort na haar geboorte was verdwenen naar Afrika, achter een vrouw aan die hij in Londen had ontmoet. Hij was af en toe teruggekomen, en Fran?oise had hem geduldig ontvangen wanneer hij onderdak nodig had. Ze was op hem gesteld gebleven, maar hoopte dat haar dochter het beter zou treffen.

Op het dressoir stond een foto van Elizabeth op driejarige leeftijd, op schoot bij haar grootmoeder. Het verhaal was altijd dat zij Elizabeth had ‘aanbeden’—al vond Elizabeth het verwarrend dat ze zich niets van haar kon herinneren: ze was gestorven in het jaar nadat die foto was genomen. Daar zat ze op de foto, kennelijk innig toegewijd, maar die onbeantwoorde liefde had voor het gevoel van Elizabeth iets spookachtigs, iets verwar-rends.

“Ik las vanochtend een artikel over de herdenking van de wapenstilstand,” zei ze tegen Franfoise, die haar blik had gevolgd.

“Ja, daar staan de kranten vol van, hè?”

Elizabeth knikte. Ze wist al heel weinig van haar grootmoeder, maar van haar grootvader wist ze nog minder. Haar moeder had wel eens gesproken over ‘die verschrikkelijke oorlog’, maar daar had Elizabeth weinig aandacht aan besteed. Dat was zo ver gegaan dat ze het gênant was gaan vinden bij haar moeder naar hem te informeren, aangezien daaruit zou zijn gebleken hoe weinig ze van hem wist. Maar iets in dat artikel over de oorlog had haar onrustig gemaakt: het leek te maken te hebben met een onrust en nieuwsgierigheid die verband hielden met haar eigen leven en de keuzemogelijkheden die ze had.

“Heb jij eigenlijk nog oude papieren van je vader?” vroeg ze.

“Ik geloof dat ik het meeste heb weggegooid toen ik verhuisde. Maar misschien liggen er nog wat op zolder. Waarom vraag je dat?”

“Ach, ik weet niet. Ik dacht er toevallig aan. Ik ben een tikje nieuwsgierig. Het heeft zeker wat met mijn leeftijd te maken.”

Franfoise trok een wenkbrauw op, verder ging haar nieuwsgierigheid naar het persoonlijke leven van Elizabeth nooit.

Elizabeth streek met haar hand door haar haar. “Ik heb het gevoel dat ik gevaar loop het contact met het verleden te verliezen. Dat heb ik nooit eerder gehad. Ik weet echt zeker dat het iets met mijn leeftijd te maken heeft.”

Wat zij als een tikje nieuwsgierigheid had beschreven, kristalliseerde zich tot een vast besluit. Ze zou die man gaan opsporen, te beginnen met de dingen bij haar moeder op zolder: ze zou haar rijkelijk late belangstelling voor hem goedmaken door zich met al haar energie op deze taak te storten. Dat zou voor haar op zijn minst een manier zijn om meer van zichzelf te begrijpen.

24

Elizabeth trok haar kapsel recht voor de spiegel. Ze droeg een suède rok, leren laarzen en een zwarte kasjmier trui. Ze streek het dikke, donkere haar naar achter, weg van haar oren, en draaide haar hoofd naar opzij om twee wijnrode namaak-oorbellen te bevestigen. Ze had wat mascara op haar wimpers gedaan; haar huid was zo bleek dat ze er minder Frans uitzag dan Lindsay wel had beweerd, maar niettemin was er een zekere dramatiek in haar gezicht, waaraan nog meer make–up slechts afbreuk zou hebben gedaan. Het was trouwens pas maandagochtend, tijd voor de late wandeling naar het undergroundstation Lancaster Gate, terwijl haar mond nog pijn deed van de te hete koffie die ze haastig had opgedronken toen de radio haar had verteld dat het half negen was.

De trein van de Central Line paste in zijn tunnelbuis als een kogel in de loop van een geweer. Toen hij, als gewoonlijk, om onduidelijke redenen stopte in het donker tussen Marble Arch en Bond Street, zag Elizabeth de buizen en kabels van de tunnel, maar een paar centimeter van de buitenkant van de trein verwijderd. Dit was de diepste en de warmste tunnel van Londen, gegraven door zwetende tunnelbouwers in het tempo van grondwerkers. Ze reden verder, raadselachtig vlot, en gleden station Bond Street binnen, waar veel mensen stonden te wachten op de vertraagde trein. Elizabeth stapte uit bij Oxford Street en haastte zich in noordelijke richting, tussen de voetgangers die met hun drieën naast elkaar liepen en geen van allen vooruitkeken, en daarna sloeg ze rechtsaf, naar de straten achter de winkels.

Gewoonlijk eens per week, en soms nog vaker, ging ze op bezoek bij Erich en Irene, de belangrijkste ontwerpers van het bedrijf. Die hadden allebei geweigerd hun oude kantoor te verlaten of zelfs maar de naam op de deur te wijzigen, toen vijf jaar daarvoor het nieuwe bedrijf was gesticht.

Ze was toch al laat, dus zou het geen verschil maken als ze langs de Italiaanse coffeeshop ging. Ze bestelde driemaal koffie om mee te nemen, en Lucca, de dikkige, grijzende ober, scheurde een doos open waarin Marsen hadden gezeten, zodat ze de bekers daarin kon balanceren terwijl ze voorzichtig haar weg zocht naar een deur een paar meter verderop, met een koperen naambord op de baksteen: Bloom Thompson Carman. Groothandel, Textiel en Design.

“Sorry dat ik zo laat ben,” riep ze toen ze uit de lift op de tweede verdieping stapte en in de richting van de open deur liep.

Ze zette het geïmproviseerde dienblaadje op het bureau in de kamer die ze voor de grap de Receptie noemden, en liep terug om de harmonicadeuren van de lift te sluiten.

“Ik heb koffie meegebracht, Erich.”

“Dank je wel.” Erich kwam uit een andere kamer. Hij was voor in de zeventig, met woeste grijze haren en een goudgerande bril. Zijn vest vertoonde gaten bij de ellebogen, zo groot dat de ellebogen eigenlijk ontbraken. Hij rookte voortdurend Embassy en had wallen onder zijn ogen, zodat hij de indruk wekte van constante vermoeidheid die slechts op afstand gehouden kon worden door zijn nerveus bewegende vingers die telefoonnummers draaiden, ongeduldig wanneer de draaischijf langzaam terugkwam, of zijn gouden schaar door rollen ongevormde stof lieten schieten.

“De trein zat weer vast in de tunnel, als gewoonlijk,” zei Elizabeth.

Ze ging op de hoek van een bureau zitten en verschoof met haar heup tijdschriften, patronenboeken, rekeningen en catalogi. Haar rok ging omhoog zodat haar knieën in een zwarte wollen maillot zichtbaar werden. Ze dronk op eigen risico uit de gloeiend hete schuimplastic beker. De koffie smaakte naar eikels, aarde en stoom.

Erich keek haar treurig aan, en zijn blik gleed over haar hele lichaam, van het dikke, donkere haar tot over haar dij en de knie die onder de rok uit kwam tot aan de teen van haar roodbruine laars.

“Moet je toch eens kijken. Wat een vrouw zou jij voor mijn zoon zijn geweest.”

“Drink je koffie op, Erich. Is Irene er al?”

“Natuurlijk, natuurlijk. Al sinds half negen. Er komt een belangrijke inkoopster om twaalf uur, dat heb ik je toch verteld.”

“Draag je daarom je beste pak?”

“Val me niet lastig, mens.”

“Je kunt op zijn minst je haar borstelen en dat vest uitdoen.”

Ze glimlachte naar hem toen ze naar het atelier ging om met Irene te praten.

“Zeg het niet,” zei Elizabeth.

“Wat?” zei Irene, opkijkend van achter een naaimachine.

“‘Wie hebben we daar nou?’”

“Dat wilde ik helemaal niet zeggen,” zei Irene. “Ik heb het veel te druk voor praatjes.”

“Ik heb koffie voor je meegebracht. Heb je een fijn weekend gehad?”

“Gaat wel,” zei Irene. “Mijn Bob voelde zich doodziek, zaterdagavond. Bleek alleen indigestie te zijn. Hij dacht dat het blindedarmontsteking was. Maar een toestanden dat hij maakte. Hoe is het met jouw Bob?”

“Mijn Bob? Die heeft niet gebeld. Ik weet het niet. Hij had wel een brief geschreven, maar dat is toch wat anders, vind je niet?”

“Zeg dat wel. Mijn Bob schrijft nooit wat, behalve op zijn totoformulier.”

“Ik dacht dat hij gespecialiseerd was in archeologie.”

Irene trok één wenkbrauw op. “Doe niet zo letterlijk, Elizabeth.”

Elizabeth schoof het een en ander opzij om wat ruimte op haar bureau te maken, en begon te telefoneren. Er moesten vergaderingen georganiseerd worden, ze moest een stoff enpakhuis bezoeken, inkopers kalmeren. Toen Erich in 1935 uit Oostenrijk was gekomen, had hij teleurgestelde klanten in Wenen achtergelaten, vrouwen die bereid waren geweest goed te betalen voor zijn uitheemse ontwerpen. Eerst had hij Irene in dienst genomen als naaister, maar later, toen zijn eigen energie begon af te nemen, was hij van haar afhankelijk geworden. Elizabeth was er vijftien jaar geleden bij gekomen, toen hun orderboeken leeg raakten. Het had enige tijd gekost om de neergang af te remmen, maar daarna was het bedrijf snel gegroeid; op het hoofdkwartier in Epsom hadden ze vijftien mensen in dienst, en ook in deze periode van economische problemen bleef de zaak bloeien. De inflatie vrat een deel van de winst op, nog voordat het geld op de bank stond: het leek wel Weimar, zei Erich. Hij stond sceptisch tegenover succes, maar zijn eigen inspiratie was bijna uitgeput, en de meeste geslaagde ontwerpen van het bedrijf waren van de hand van jongere designers, die hun opdrachten van Elizabeth kregen.

Toen het lunchuur kwam, sloten ze het kantoor af en gingen ze naar Lucca’s café.

“De lasagne is erg smakelijk vandaag,” zei Lucca, die klaarstond met een dikke bookmakersballpoint boven zijn blocnoot je met omkrullende bladzijden.

“Prima,” zei Elizabeth. “Geef mij dat maar.”

“Uitstekende keus, signora,” zei Lucca. Hij stond graag dicht bij Elizabeth, zodat zijn grote buik door zijn vlekkerige witte schort en de zwarte kasjmier tegen haar schouder drukte. “Ik breng u een kleine salade.”

Zijn optreden leek altijd te zeggen dat dit een speciaal geschenk voor Elizabeth was-een salade van heel dunne plakjes verse venkel en Italiaanse wilde paddestoelen die diezelfde ochtend nog per vliegtuig uit Pisa waren aangekomen, in het geheim door hem persoonlijk toebereid uit vrees de afgunst van andere gasten te wekken, aangemaakt met extra fijne olijfolie en ridderlijk weggelaten van de rekening.

“Niet te veel ui, alsjeblieft,” zei Elizabeth.

“Ik neem alleen wijn,” zei Erich, en hij stak een sigaret op.

“Geef mij ook maar lasagne,” zei Irene.

Lucca waggelde, en op zijn rug was een paarsrode vleesplooi te zien aan de bovenkant van zijn blauw geruite broek. Hij kwam terug met een ondoorschijnende, inktachtige vloeistof en drie glazen, waarvan hij er slechts één volschonk.

Elizabeth keek het restaurant rond, waar steeds meer winkelende mensen binnenkwamen, personen met lunchpauze en zelfs toeristen die verdwaald waren ten noorden van de winkels van Oxford Street.

Zo verliep haar leven, dit waren de dingen die haar bezighielden. Orderboeken en Lucca’s salade; wachten op Roberts telefoontjes en de kritische opmerkingen van Lindsay en haar moeder. Stakingen en economische crisis. Proberen niet te roken, maar toch eindeloos haar gewicht in de gaten houden. Een geplande vakantie met drie of vier anderen in een gehuurd huis in Spanje,- een haastig weekend met Robert in de Elzas, of zelfs in Brussel. Haar kleren, haar werk, haar flat: daar werd de orde eens per week gehandhaafd door een schoonmaakster die kwam terwijl zij naar haar werk was. Geen ingewikkeld rooster met crèche, oppas en au-pair, waar haar getrouwde vrienden zo eindeloos over konden praten. Londen in de naderende winter, het gejammer van het verkeer door het park en koude zondagochtendwandelingen die uitliepen op joviale ontmoetingen in de pubs van Bayswater die een uur te lang leken te duren. En het gevoel van een groter leven binnen in haar, gestimuleerd en bevestigd door schilderijen die ze in musea zag, boeken die ze las, maar vooral door schilderijen,- iets wat onvervuld was, wat begrepen wenste te worden.

Soms reisde ze in haar eentje naar afgelegen streken in Noord–Enge-land, waar ze las of wandelde. Zelfmedelijden had ze niet omdat ze niet wist waarmee ze medelijden moest hebben; de wereldse zorgen en problemen van haar leven vond ze heel interessant. In gidsen zocht ze bed-en-breakfast-adressen en kleine herbergen, waar ze soms in gesprek raakte met de eigenaars of andere gasten, of waar ze soms alleen zat te lezen bij het haardvuur.

Een keer, in een dorpje in de Yorkshire Dales, had een jongen van hooguit negentien een gesprek met haar aangeknoopt aan de bar van de pub. Zij had haar leesbril op gehad en droeg een dikke, grijs en wit gespikkelde trui. Hij had blond haar en een weinig overtuigende baard. Hij studeerde aan de universiteit en was een wandeltocht gaan maken om wat te lezen voor zijn studie. Hij trad onhandig op en gebruikte nadrukkelijk ironisch staande uitdrukkingen, alsof hij daarmee verwees naar boeken of films die ze allebei kenden. Hij leek niet in staat iets te zeggen zonder te suggereren dat het een citaat was. Nadat hij twee, drie glazen bier op had, werd hij kalmer en vertelde hij haar over zijn studie zoölogie en zijn vriendinnen thuis. Hij zinspeelde op een woest liefdeleven. Elizabeth vond zijn enthousiasme grappig, de opwinding waarin hij leek te leven, zelfs in deze primitieve pub op een heuvel in Yorkshire, waar alleen steak-and-kidney pie geserveerd werd.

Pas na het eten, toen ze de smalle trap op liep naar haar kamer en hem achter zich aan hoorde komen, was het bij haar opgekomen dat hij méér wilde dan alleen maar praten. Ze was bijna in lachen uitgebarsten toen hij onhandig en voorzichtig haar arm had gepakt, bij de deur van haar kamer. Ze gaf hem een kus op zijn wang en zei dat hij verder moest studeren. Maar toen hij een uur later aanklopte, had ze hem binnengelaten. Ze had het heel koud gehad.

Hij was een en al dankbaarheid en opwinding; hij was niet in staat zich ook maar één minuut in te houden. Vroeg in de ochtend, toen het ijskoud was, probeerde hij het nog eens. Elizabeth, die met tegenzin was gewekt uit een diepe slaap na een lange dag wandelen, gaf vermoeid toe. In de ochtend had hij niet met haar willen praten,- hij wilde zo spoedig mogelijk weg. Ze voelde een lichte tederheid voor hem. Ze vroeg zich af wat voor functie deze episode had gehad in zijn leven, in het beeld dat hij van zichzelf had.

Ze vond het prettig alleen te wonen, ze was graag alleen. Ze at wat ze wilde, geen echte maaltijden, maar een bord met champignons en gepofte aardappels, druiven, perziken, of soep die ze zelf had gekookt. Ze vulde glazen met ijsblokjes en plakjes citroen, en dan schonk ze er gin over, luisterend naar de explosie van het ijs, en liet nauwelijks ruimte voor tonic over. Ze bezat plastic doppen die de wijn de volgende dag ook nog drinkbaar hielden.

In de bioscoop kon ze zich onderdompelen in de sensuele lading van beeld en geluid zonder afgeleid te worden door gezelschap of praten. Bij de slechtste films lette ze niet meer op het verhaal, maar betrok ze het decor met een eigen intrige. Ze vond het onplezierig om alleen naar de bioscoop te gaan voor het geval ze een haar bekend paar hand in hand in de foyer zou aantreffen, op hun avondje uit; daarom ging ze meestal zater-dagsmiddags—dan ging ze in het licht van de middag naar binnen en kwam ze in het donker weer de straat op, met de hele avond nog vóór zich.

Tegen het eind van een weekend kreeg ze meestal toch zin om met iemand te praten. Ze had artikelen in de kranten gelezen of iets op de televisie gezien wat haar aan het denken had gezet; dan moest ze haar eigen reactie toetsen aan die van anderen.

“Wat weet jij van de oorlog, Irene?” vroeg ze. “Je weet wel, de Eerste Wereldoorlog.”

“‘Pack up your troubles in your old kit bag’ en dat soort dingen?” zei Irene. “Dat was toch iets verschrikkelijks?”

“Heeft je vader in die oorlog gevochten?” vroeg Elizabeth, terwijl ze het harige inwendige steeltje uit een kwart tomaat verwijderde.

“Ik geloof van niet. Daar heb ik hem nooit naar gevraagd. Maar hij heeft wél ergens gevochten, want ik heb zijn medailles gezien.”

“Wanneer was hij geboren?”

“Nou, hij was nog geen dertig toen ik geboren werd, dus zal hij zo omstreeks 1895 geboren zijn, denk ik.”

“Dus wat zijn leeftijd betrof zou het gekund hebben?”

“Ik weet het echt niet. Ik weet niet eens wanneer die rotoorlog was. Vraag het maar aan Erich. Mannen weten alles van dergelijke dingen.”

Erich goot de rest wijn uit de literkaraf in zijn glas. “Zelfs ik ben niet oud genoeg om daarin gevochten te hebben. Maar ik herinner me nog wel iets. Ik was destijds een schooljongen.”

“Maar hoe was het toen?” vroeg Elizabeth.

“Geen idee. Ik denk nooit aan oorlog. En trouwens, dat heb je toch allemaal moeten horen op die Engelse scholen van jou.”

“Misschien wel, maar ik heb niet zo goed geluisterd, geloof ik. Het leek allemaal zo saai en somber, al die veldslagen en kanonnen en zo.”

“Precies,” zei Erich. “Het is ziekelijk om je daarin te verdiepen. Ik heb bij mijn leven genoeg van dat soort dingen gezien, ik ga het verleden niet overhoophalen.”

“Waarom ben jij opeens zo geïnteresseerd in die ouwe koek?” vroeg Irene.

“Ik ben er niet zo zeker van dét het ouwe koek is,” zei Elizabeth. “Zo lang geleden is het ook weer niet. Er moeten nog oude mannen in leven zijn die in die oorlog hebben gevochten.”

“Vraag het maar eens aan mijn Bob. Die weet alles.”

“Ik breng u nu koffie?” vroeg Lucca.

25

De weg naar Dover daalde in een brede bocht, zodat ze uitzicht had op de ingesloten, grijze zee links van haar. Toen Elizabeth het water zag, voelde ze een kinderlijk gevoel van vreugde: dat was het begin van een vakantie, dat was het einde van Engeland. Op een donderdagavond in de winter was het iets als het doorbreken van grenzen.

Ze reed volgens de aanwijzingen onder torenhoge brugkranen, een oprit op, en weer naar beneden, over smalle, aangegeven paden, glurend rond het papier dat een man in een hokje midden op de voorruit had geplakt. Ze werd naar de voorste plaats van een lege rij gewenkt. Ze stapte uit de auto en voelde hoe de zeewind aan haar haar rukte. Links van haar stonden twee vrachtauto’s met containers, en een stuk of tien kleinere vrachtwagens tussen gemarkeerde lijnen op de kade; het was geen drukke veerdienst. In het winkeltje kocht ze een kaart van Noordoost-Frankrijk, en nog een van de autowegen van Europa, waarmee ze de weg naar Brussel zou kunnen vinden.

In het dreunende ruim van de boot pakte ze haar boek, haar bril en een extra trui, voor het geval ze aan dek zou gaan. Dankbaar ontsnapte ze aan de dieselstank van de enorme trucks met opleggers, en beklom de steile trappen naar het passagiersdek.

Ze voelde zich ietwat aanmatigend. Ze was achtendertig geworden zonder ooit meer dan een vluchtige blik te werpen op een of ander oorlogsmonument of saaie journaalopnamen, en nu was ze er niet geheel zeker van wat ze verwachtte te vinden. Hoe zag een ‘slagveld’ eruit? Was dat een afgebakend strijdperk met vaste posities voor beide partijen? Zouden gebouwen en bomen dan niet in de weg staan? Misschien zouden de mensen die daar nu woonden, overgevoelig zijn; misschien zouden ze zich ergeren aan een bezoekster met ziekelijke nieuwsgierigheid, als een toerist die met zijn camera drentelt aan de rand van het terrein waar een vliegtuig isneergestort. Waarschijnlijkerwas, zo dachtze, dat ze helemaal niets wisten. Het was allemaal al zo lang geleden. “De Slag van de Wat?” zouden ze zeggen. De enige van wie ze zich herinnerde dat hij belangstelling voor dat soort dingen had, was een jongen die ze op school had gekend: een geestige, zachtmoedige knaap met een hoge stem die goed was in algebra. Zou ze daar nog geschiedenis kunnen zien, of zou het allemaal zijn opgeruimd? Mocht je in alle redelijkheid verwachten dat een land, zestig jaar na dato-naar aanleiding van de plotselinge belangstelling van iemand die eerder nooit interesse had getoond-braaf zijn verleden zou blootleggen voor haar amateuristische blikken? Het grootste deel van Frankrijk leek inmiddels immers sprekend op Engeland: torenflats en industrie, f ast food en televisie.

Ze streek haar haar naar achteren, zette haar bril op en pakte het boek dat de Bob van Irene haar had gegeven. Het las niet vlot, vond ze. Het leek bestemd voor kenners, mensen die de terminologie kenden, al die verschillende regimenten,- het herinnerde haar aan de vliegtuigtijdschriften die haar vader voor haar had gekocht in een laatste poging haar te veranderen in de zoon die hij eigenlijk had willen hebben. Toch werd haar aandacht gegrepen door de meer nuchtere passages van het boek, de kalme statistieken en de geografische beschrijvingen. Het meest zeiden haar de foto’s. Er was er een van een jongen met een rond gezicht die met ontredderd geduld in de camera staarde. Dit was zijn leven geweest, zijn actualiteit, dacht Elizabeth, voor hem even reëel als zakelijke besprekingen, liefdesrelaties, even reëel als de banale sfeer van de lounge op deze veerboot, waarmee alle moderne vakantiegangers van Engeland vertrouwd waren: zijn doodsangst en komend sterven waren voor hem even actueel en onvermijdelijk als het drankje aan de bar voor haar, de aanstaande nacht in het hotel, en al die andere kleine dingen van het leven in vredestijd waaruit haar rustige, ontspannen leven bestond.

Hoewel haar grootmoeder een Française was geweest, kende ze het land niet goed. Ze moest naar woorden zoeken toen een politieman met een uitdrukkingloos gezicht zijn hand door het autoraampje stak en iets vroeg, met snelle, kelige stem. De grote vrachtauto’s dreunden de kade op,- andere personenauto’s leken deze winterse overtocht naar een koud, donker continent niet te hebben gemaakt.

Toen ze Calais achter zich had, vond ze de weg naar het zuiden. Ze dacht aan Robert. Ze stelde zich de avond voor die ze in Brussel zouden doorbrengen. Hij was handig in het vinden van restaurants waar hij niemand zou zien die hem kende, en waar hij met haar kon praten zonder op zijn hoede te zijn. Het was niet zo dat iemand aanstoot zou hebben genomen; de meeste diplomaten en zakenlui die lange tijd in het buitenland woonden, hadden wel iets voor zichzelf ‘geregeld’. Robert was ongewoon omdat zowel zijn vrouw als zijn maitresse in Engeland woonde. Die gedachte maakte Elizabeth aan het lachen. Dat was kenmerkend voor Robert, die iets onpraktisch had. De reden waarom hij niet wilde dat iemand hen zag, was dat hij zich schuldig voelde. Anders dan zijn wereldwijze collega’s, die met hun vriendinnen uitgingen met het geld van een van hun talrijke onkostenrekeningen, hen aan hun vrienden voorstelden en soms zelfs aan hun echtgenotes, deed Robert alsof Elizabeth niet bestond. Dat was iets wat ze minder aangenaam vond, maar ze had zekere plannetjes.

Ze koos een hotel in het stadje Arras, waarvan Bob haar had verteld dat het dicht bij een aantal begraafplaatsen en slagvelden lag. Het hotel lag aan een smalle zijstraat die uitkwam op een stil plein. Ze reed door een ijzeren hek en over een grindpad naar de ingang. Ze ging naar binnen. Rechts was een eetzaal met laag hangende lampen waar een stuk of zes mensen in hun eentje zaten tussen tal van lege tafeltjes-het geluid van messen en vorken op porselein was te horen.

De receptie was in een hoek onder de trap. Een vrouw met ijzergrauw haar in een knot legde haar pen neer en keek haar aan door een bril met dikke glazen. Er was een kamer met bad, iemand zou later haar koffer boven brengen. Wilde ze eten in het hotel? Elizabeth dacht van niet. Ze nam haar kleine koffer zelf mee naar boven, door een lange gang waarin de lampen steeds minder licht leken te verspreiden naarmate ze zich verder van de trap verwijderde. Eindelijk vond ze het juiste deurnummer. Het was een heel grote kamer, met een woest behang dat over de oorspronkelijke negentiende-eeuwse muurverf was geplakt. Een zeker haremeffect was nagestreefd met draperieën die rond het bed afhingen, al waren de ovale porseleinen deurknoppen en de nachtkastjes met marmeren blad buiten deze oosterse invloed gebleven. De kamer rook naar vochtig karton, of misschien naar pruimtabak uit vroeger tijden, vermengd met iets dat zoeter was, een vooroorlogse scheerlotion of een poging een halfvergeten probleem met de riolering te verhullen.

Elizabeth wandelde naar buiten, de nacht in. Op de hoofdstraat aangekomen zag ze het plein en het station rechts van zich, en de toren van een kathedraal of grote kerk voor zich uit. Ze hield de torenspits in het oog en liep door de smalle straten, op zoek naar een aardig restaurant, waar een vrouw onopvallend in haar eentje kon eten. Ten slotte kwam ze uit op een groot plein dat wel wat weg had van de Grand’ Place in Brussel. Ze probeerde zich het plein voor te stellen, vol Britse troepen en hun vrachtauto’s en paarden, al wist ze niet zeker of ze toen al vrachtauto’s hadden gehad, en trouwens ook niet of ze toen nog paarden hadden gebruikt. Ze ging eten in een drukke brasserie vol jongemannen die tafelvoetbal speelden. Popmuziek denderde uit een luidspreker boven de ingang. Af en toe nam het lawaai toe doordat een van die jongeren vlak voor de deur een brommer liet gieren.

Ze zocht Arras op in het register van Bobs boek en vond verwijzingen naar hoofdkwartieren, vervoermiddelen en een aantal verwarrende getallen en namen van regimenten, bataljons en officieren. De ober bracht haring met aardappelsla, die allebei uit blik afkomstig leken. Hij zette een nep-rustieke kan met rode wijn naast haar glas.

Wat hadden ze eigenlijk in een stad uitgevoerd? Ze had gedacht dat oorlogen op het platteland werden uitgevochten, op open terrein.

Ze dronk wat rode wijn. Wat deed het er eigenlijk toe? Het was niet meer dan een halte op weg naar Robert.

Ze las een paar bladzijden in het boek en dronk wat wijn. De combinatie daarvan wekte een lichte vastberadenheid bij haar: ze wilde dit begrijpen, ze wilde er een helder idee van hebben. Haar grootvader had in die oorlog gevochten. Als ze zelf geen kinderen kreeg, hoorde ze op zijn minst te begrijpen wat er vóór haar geboorte was gebeurd; ze hoorde te weten welke tak zij niet zou voortzetten.

De ober bracht een biefstuk met een torenhoge portie frieten. Ze at zoveel als ze kon, en streek mosterd over het vlees. Ze keek hoe het vlees-sap de randjes van de aardappels kleurde, zodat ze rood werden. Ze genoot van zulke kleine, zichtbare details, die ze in haar eentje waarnam; als ze gezelschap had gehad, zou ze gewoon gepraat en geslikt hebben.

Het eten en de wijn brachten haar ontspanning. Ze leunde achterover tegen het met rood plastic beklede bankje. Ze zag hoe twee van de magerste en langste van de jongemannen bij de bar haar stonden te bekijken, en ze keek haastig weer in haar boek, uit vrees dat ze haar nietsdoen als aanmoediging zouden interpreteren.

Haar lichte vastberadenheid versterkte zich tot iets als een besluit. Wat het ertoe deed? Het deed ertoe op een hartstochtelijke manier. Het deed ertoe omdat haar eigen grootvader hier was geweest, in dit stadje, op dit plein: haar eigen vlees en bloed.

26

De volgende dag reed ze naar Bapaume, vanwaar ze de borden volgde naar Albert, een stadje waarvan Bob haar had verteld dat het dicht bij een aantal historische plekken lag; bovendien had Albert, volgens het boek, een klein museum.

De weg naar Bapaume was kaarsrecht. Elizabeth leunde achterover en liet de auto zichzelf sturen, met alleen haar linkerhand onder aan het stuur. Ze had goed geslapen in de harem, en de sterke koffie en het ijskoude mineraalwater in het hotel hadden haar een merkwaardig gevoel van welzijn gegeven.

Na tien minuten begon ze kleine bruine bordjes langs de weg te zien; daarna kwam een begraafplaats, als elke gemeentebegraafplaats, achter een muur waartegen de uitlaatgassen van dreunende containervrachtwagens wolkten. Er kwamen steeds meer van die bordjes, hoewel Albert nog zo’n tien kilometer verderop lag. In de akkers rechts van haar zag Elizabeth een eigenaardige, lelijke boog, tussen de gewassen en de bosjes in. Eerst zag ze het ding aan voor een suikerraffinaderij, maar toen zag ze dat het daarvoor te groot was: het was van baksteen of natuursteen gebouwd, een soort monument. Het was of het Pantheon of de Are de Triomphe in een weiland was neergezet.

Nieuwsgierig geworden sloeg ze af van de weg naar Albert, over een smallere weg die door licht golvende velden liep. Die merkwaardige boog bleef zichtbaar, vanuit elke hoek, wat waarschijnlijk ook de bedoeling was geweest van de ontwerpers. Ze kwam uit bij een groepje gebouwen, te weinig en te ver uiteen voor een dorp of zelfs een gehucht. Ze liet de auto staan en liep naar de boog toe.

Voor het bouwsel was een grasveld, welig groen, goed onderhouden en strak, in de Engelse stijl, met een gravelpad tussen de bijgeknipte randen. Van vlakbij werd de omvang van de boog zichtbaar: het ding rustte op vier enorme zuilen,- het overweldigde het open terrein. De omvang nam nog toe doordat het zo pijnlijk modern was,- hoewel het kennelijk een gedenkteken was, herinnerde het haar aan de gebouwen die Albert Speer voor het Derde Rijk had ontworpen.

Elizabeth liep de stenen treden op. Een man in een blauw jasje was aan het vegen in de grote ruimte die door de zuilen werd omsloten.

Toen Elizabeth de boog naderde, zag ze opeens dat er letters op stonden. Ze kwam dichterbij. Ze tuurde naar de steen. Er stonden namen op. Over het hele oppervlak stonden Britse namen, de uitgehakte hoofdletters rezen omhoog, van haar enkels tot aan de top van de grote boog; aan alle kanten van alle zuilen, zo ver als ze kon zien, stonden namen, wemelend, talloos, over een oppervlak van meters, van honderden meters steen.

Ze liep door de ruimte onder de boog, waar die man aan het vegen was. Ze zag dat de andere zuilen eveneens van namen waren voorzien, het oppervlak van de steen was aan alle kanten overdekt met namen.

“Wie zijn deze, deze…” Ze gebaarde met haar hand.

“Dat?” De man met de bezem klonk verbaasd. “Dat zijn de vermisten.”

“Soldaten die in die veldslag zijn gesneuveld?”

“Nee. De vermisten, degenen die ze nooit meer hebben gevonden. De anderen liggen op de begraafplaatsen.”

“Dit zijn alleen de…degenen die niet meer teruggevonden zijn?”

Ze keek naar het gewelf boven haar hoofd en toen, panisch, naar de eindeloze letters, alsof het oppervlak van de hemel behangen was met voetnoten.

Toen ze weer in staat was iets te zeggen, zei ze: “Uit de hele oorlog?”

De man schudde zijn hoofd. “Alleen van deze velden hier.” Hij gebaarde met zijn arm.

Elizabeth liep naar de andere kant en ging daar op het trapje van het monument zitten. Beneden was een aangelegde tuin met een paar rijen witte grafstenen, elk met een verzorgde plant of bloem erbij, allemaal schoongemaakt en mooi in het flauwe, winterse zonlicht.

“Dat heeft niemand me ooit verteld.” Ze streek met haar vingers met roodgelakte nagels door haar dikke, donkere haar. “Mijn God, niemand heeft me dat ooit verteld.”

27

Nadat Elizabeth bijna een uur rond Brussel had gereden, gaf ze haar poging op om Roberts flat te vinden. De enige keer dat ze in de buurt van de straat in kwestie was gekomen, had ze een straat met eenrichtingverkeer moeten inslaan die haar daar weer vandaan voerde. Ze liet haar auto staan aan de rand van een bouwterrein en hield een taxi aan.

Ze was vol verwachting; ze kon voelen dat ze opgewonden werd terwijl de chauffeur zich door het verkeer drong. Ook was ze lichtelijk nerveus, want elke keer dat ze Robert zag, maakte ze zich zorgen dat hij haar herinnering misschien niet zou waarmaken. Het was of hij onder een zekere druk stond ter rechtvaardiging van het effect dat hij op haar leven had. Zij hield zich verre van andere mannen, ze woonde alleen en werkte mee aan aanhoudend bedrog; het was zijn taak te bewijzen dat hij dat waard was. Hij was echter ontzettend bedeesd, niet in staat iets dergelijks van zichzelf te beweren, hij beloofde nooit iets en drong er altijd op aan dat ze haar eigenbelang volgde. Misschien was dat een van de redenen waarom ze van hem hield.

Ze betaalde de taxi en belde aan bij de buitendeur. Zijn stem klonk over de intercom, en de deur ging open met een luid, zoemend geluid. Ze holde de trap op, en haar voeten galmden op de houten treden. Hij stond in de deur van zijn flat op de eerste verdieping, een zware, slordige man, met een sigaret in zijn hand, nog gekleed in pak, maar met het bovenste knoopje van het overhemd los en de das naar beneden getrokken. Elizabeth wierp zich in zijn armen.

Ze voelde zich, als zo vaak in de eerste minuten dat ze bij hem was, gedesoriënteerd, alsof ze gerustgesteld moest worden. Ze legde uit van de auto, en toen hij uitgelachen was, zei hij dat ze die maar beter konden gaan halen en in de ondergrondse parkeergarage zetten.

Een halfuur later waren ze terug in de flat, ze konden opnieuw beginnen. Elizabeth ging een bad nemen, terwijl Robert zijn voeten op het tafeltje legde en begon op te bellen naar restaurants.

Ze keerde terug naar de zitkamer in een nieuwe zwarte jurk, klaar om uit te gaan. Hij overhandigde haar een glas. “Ik zweer dat ik er geen tonic in heb gedaan. Ik heb het alleen naar het etiket laten kijken. Je ziet er fantastisch uit.”

“Dank je. Jij ziet er ook prima uit. Blijf je dat pak dragen of ga je je verkleden?”

“Ik weet het niet. Daar heb ik nog niet aan gedacht.”

“Alsof ik dat niet wist.”

Hij kwam naast haar zitten op de sofa, waartoe hij wat boeken en kranten opzij moest schuiven. Hij was een zwaargebouwde man, lang, met een brede borstkas en een forse buik. Hij begon Elizabeths haar te strelen en haar glanzende lippen te kussen. Hij liet zijn hand onder haar rok glijden en fluisterde in haar oor.

“Robert, ik heb me net aangekleed. Hou op.”

“Je bederft mijn make–up,” zei hij.

“Ik meen het. En haal je handen weg. Je moet wachten tot straks.”

Hij lachte. “Op deze manier kan ik me ontspannen en van het eten gemeten.”

“Robert!”

Hij maakte een ladder in haar kous en vlekte haar lippenstift, maar voordat ze de deur uit gingen, had ze de tijd om de schade te herstellen. In zekere zin had hij gelijk, dacht Elizabeth,- ze konden gemakkelijker met elkaar praten wanneer die intimiteit er weer was.

Onder het eten vroeg hij wat ze zoal gedaan had, en zij vertelde hem over haar werk en haar moeder, en dat ze geïnteresseerd was geraakt in de ouders van haar moeder. Tijdens het praten leek alles haar duidelijker te worden. Ze was op een leeftijd gekomen waarop ze niet meer als laatste zou sterven; er hoorde iemand te zijn die jonger was dan zij, een generatie van haar kinderen die nu dienden te genieten van het luxueuze gevoel van geborgenheid doordat grootouders en ouders nog als een barrière lagen tussen hen en hun sterfelijkheid. Maar omdat ze zelf geen kinderen had, was ze achterom gaan kijken en zich dingen gaan afvragen over het lot van een andere generatie. Omdat hun levens voorbij waren, had ze het idee dat ze hen moest beschermen; ze koesterde bijna moederlijke gevoelens voor hen.

Ze beschreef haar bezoek bij Irene thuis, waar ze Bob had ontmoet, iemand die volgens de verhalen van Irene zelden buiten pub of bookmakerskantoor te vinden was, maar die een kleine, magere man was gebleken, met een bril met dikke lenzen en snelle handen, die haar liet kiezen uit twee, drie boeken uit een kamer vol boekenkasten.

“Maar niets had me voorbereid op wat ik zelf heb gezien. Zo enorm als het is. Dat gedenkteken is zo groot als Marble Arch, nog groter zelfs, en op elke centimeter staan namen. Het ziet er allemaal nog zo nieuw uit. Die schoonmaker liet me een granaat zien die ze vorige week nog in het bos hadden gevonden.”

Robert vulde haar glas een paar maal bij terwijl ze praatte, en toen ze het restaurant verlieten en in de richting van de Grand’ Place liepen, voelde ze zich ontspannen, en wat licht in haar hoofd. Brussel leek zo’n degelijke stad, een monument voor de efficiency van Vlaamse arbeid, voor de troost van uitvoerige maaltijden die met Franse fantasie waren gekookt, en bovenal voor de vreugden van de vrede.

Ze voelde de verleiding te denken dat een rustig bestaan niet altijd hoefde neer te komen op een onbelangrijk leven,- dat de waardige kunsten van het burgerschap serieus uitgeoefend moesten worden voordat je ze kon doorgeven. Ze liepen door een smal steegje toen het begon te regenen. Ze voelde hoe Roberts arm haar drong naar de beschutting van een café dat hij had gekozen voor een digestif. Toen ze de hoek om gingen, kwamen ze plotseling uit op de Grand’ Place. Elizabeth keek omhoog en zag de vergulde gevels van de koopmansgebouwen, glinsterend goud onder de fijne motregen, beschenen door de matte verlichting van het plein.

Op de zondagmiddag begon ze de drukkende somberheid van de aanstaande scheiding te voelen. Soms had ze het idee dat ze haar terugkeer al bijna begon te vrezen zodra ze was aangekomen.

Robert had een plaat opgezet en leunde achterover op de sofa. Hij hield de as aan het eind van zijn sigaret in evenwicht terwijl hij naar de muziek luisterde.

“Wanneer gaan we trouwen?” vroeg Elizabeth.

“Staat er een asbakje onder die krant?”

“Ja.” Ze gaf het hem aan. “En?”

“O, Elizabeth.” Robert ging overeind zitten. “Jouw probleem is dat je zo ongeduldig bent.”

“Aha, dat is dus mijn probleem? Er zijn zoveel theorieën. En ik vind twee jaar niet zó ongeduldig.”

“We gaan scheiden, maar op dit moment kan dat nog niet.”

“Waarom niet?”

“Dat heb ik je toch verteld. Arme is net naar een nieuwe school gegaan. En Jane moet nog vrienden krijgen nu we verhuisd zijn en…”

“Het is niet eerlijk tegenover Anne.”

“Precies. Ze is pas tien.”

“En binnenkort moet ze examens doen, en dan moet Jane opgemonterd worden, en dan heb jij een nieuwe baan.”

Robert schudde zijn hoofd.

“En het jaar daarna,” zei Elizabeth, “is het te laat.”

“Te laat waarvoor?”

“Te laat voor jou en mij.”

Robert zuchtte. “Het is niet zo simpel, Elizabeth. Ik beloof je eerlijk dat we gaan scheiden. Ik ben zelfs bereid je een termijn te noemen. Laten we zeggen binnen drie jaar.”

“Daar kan ik niet op afgaan,” zei Elizabeth. “Op zo’n vage belofte kan ik geen plannen voor mijn leven baseren.”

“Voel je je broeds?”

“Ik wou dat je dat woord niet gebruikte. Ik ben geen kip. Wanneer ik een klein kind zie, draait mijn hart om in mijn lijf. Dan moet ik even stilstaan en een paar keer diep ademhalen, omdat mijn hele lichaam zo intens verlangt. Is dat wat je met dat woord bedoelt?”

“Sorry, Elizabeth. Het spijt me oprecht. Ik deug niet voor jou. Je moet me maar voorgoed loslaten. Zoek iemand anders. Ik beloof je dat ik geen moeilijkheden zal maken.”

“Je snapt er echt niets van, hè?”

“Wat bedoel je?”

“Jij bent degene die ik wil. Jij bent de man van wie ik hou. Ik wil helemaal niemand anders.”

Robert schudde zijn hoofd. Hij leek ontroerd door haar overtuigde woorden, maar bleef hulpeloos. “In dat geval weet ik niet wat ik moet voorstellen.”

“Trouw met me, idioot, dat zou je moeten voorstellen. Volg de instincten van je hart.”

“Maar mijn hart is zo verscheurd. Door Anne. Ik kan haar echt geen pijn doen.”

Elizabeth begreep dat ze zijn reactie had moeten voorzien. Haar stem klonk meer verzoenend. “Ik zou voor haar zorgen,” zei ze zacht. “Ik zou voor haar zorgen wanneer ze kwam logeren.”

Robert stond op en liep naar het raam. “Je zult me echt moeten opgeven,” zei hij. “Dat weet je eigenlijk wel, nietwaar? Dat is de enige oplossing.”

Ondanks haar heftige inspanning dat niet te doen, huilde ze toen ze afscheid van hem nam in de parkeergarage. Ze begon zich afhankelijk en hulpeloos te voelen, en verachtte zichzelf. Zijn armen leken heel groot toen ze haar tegen zijn borstkas drukten.

“Ik bel je,” zei hij, en sloot haar op achter het portier van de auto.

Ze knikte en reed weg om zich met betraande ogen in het late zondag-middagverkeer te storten.

Op donderdagavond reed Elizabeth naar Twickenham om haar moeder te bezoeken, en terwijl Françoise in de keuken bezig was, klom zij naar de zolder waar een paar hutkoffers vol papieren, foto’s en boeken stonden. Ze vertelde haar moeder niet wat de reden was voor haar gezoek; ze zei dat ze ging kijken of ze een van haar eigen oude dagboeken kon vinden.

De zolder was te laag om te staan, en Elizabeth moest vlak onder de zoldering hurken, hoewel er elektrisch licht was, zodat ze kon zien hoe zwaar de taak was die haar wachtte.

Er waren vijf koffers van leer en zes van zwart metaal, plus een aantal kartonnen dozen, en maar een paar leken van een etiket voorzien. De meeste leken willekeurig te zijn volgestopt; er waren kerstversieringen en oude spelletjes waaraan essentiële onderdelen ontbraken, en daartussen bundels brieven en recu’s.

Ze begon met de leren koffers. Ze had er geen idee van gehad dat haar moeder zo graag naar de schouwburg was gegaan. Er waren hele pakken programma’s uit het West End, en tijdschriften waarin acteurs, die ze niet zo lang geleden op de televisie in vergrijsde karakterrollen had gezien, stonden afgebeeld op het toneel van dertig jaar eerder, stralende ogen zwart omlijnd, polsen met kanten lubben, keurig korte haren die glansden voor het publiek van de middagvoorstelling.

In een andere koffer zat een doos waarop stond NALATENSCHAP VAN ALEC BENSON, met een aantal notariële papieren. Geld had hij niet nagelaten, wel een paar interessante schulden. Zonder dat zijn vrouw ervan wist had hij een aandeel gekocht in een bedrijf in Newmarket dat paarden vervoerde, en de verkoop daarvan had een deel van zijn schulden gedekt. Zijn koffer bevatte voor het overige allerlei prospectussen en brieven van diverse bedrijven die hij had gekocht of verkocht, of waarin hij had ge-investeerd; de meeste daarvan waren gevestigd in Kenia en in wat destijds Tanganyika had geheten. Wat ze gemeen hadden was gebrek aan kapitaal en een zeker El-Dorado-optimisme. Latere papieren waren afkomstig uit Rhodesië en Zuid–Afrika. Er waren hele stapels zorgvuldig opgeborgen golfkaarten. Score 79, handicap 6, totaal 73. “Pech door putting,” stond er gekrabbeld, onder aan zo’n kaart die dateerde van 19 augustus 1950, uit Johannesburg.

In de eerste metalen koffer vond Elizabeth een kaki uniformjasje. Ze trok het eruit en hield het tegen het licht. Ze werd er niets wijzer van. Het leek goed geconserveerd, de ruwe wollen stof was gaaf en de strepen op de mouwen waren netjes vastgenaaid. Er was ook een metalen helm, in dezelfde goede conditie, de voering zat er nog in, en de buitenkant vertoonde maar een paar krassen. Onder in die koffer lag een kleine leren schrijf cassette, en daarin lag een ongebruikte blocnote en een zwartwitf o-to van een groepje militairen die in hemdsmouwen op een pantservoertuig zaten. Op de achterkant stond geschreven: “Tunesië 1943—Het Onbevreesde Vijftal (Jarvis ontbreekt).”

Verkeerde oorlog, verkeerde man. Na alles wat ze gezien had, na al die namen op die enorme boog, hadden ze er nauwelijks twintig jaar later nóg niet genoeg van gehad. Als zijzelf een zoon zou krijgen, was er dan iets dat garandeerde dat niet ook hij jaren van zijn volwassen leven in zo’n perverse hel zou doorbrengen?

Ze kroop op haar hurken over de zolder naar de rij metalen koffers. In de eerste zat nog meer rommel: wat oud speelgoed van haar, en nog meer rekeningen en zakelijke brieven die te maken hadden met de aankoop van het huis.

Elizabeth bleef die even bekijken, want hoewel ze als zodanig onbelangrijk waren, voelde ze een zekere ontroering. Die regels van schulden en rente, opgesteld op dik blauw papier met rode kantlijnen en cijfers die ingetikt waren met een handschrijfmachine, en geparafeerd met forse zwarte inkt, getuigden van futiele bedragen tegen vriendelijke rentepercentages, maar destijds moesten ze angstaanjagend zijn geweest, een aanhoudende hindernis voor gemoedsrust. Bovenal vertegenwoordigden ze voor Elizabeth een familie, hoe gespleten en onzeker ook, een huis en een kind, met vermoedelijk het voornemen van de ouders, of althans van haar moeder, om nog één poging te doen het verleden te slim af te zijn. En die kleine schuld aan een of andere hypotheekbank was gepaard gegaan met de opoffering van haar persoonlijke ambities, van reizen en een beter bestaan. Toch kostte het haar moeite haar eigen leven te zien als de climax van opofferingen van vroegere generaties.

In de derde metalen koffer, onderin, lag een pakje dat was omwikkeld met touw dat in een strik eindigde. Van het stof werden haar vingers droog, en ze huiverde. Ze trok de knoop los, en het pakje viel slap uiteen, liet zijn ingewand in haar handen vallen. Het waren nog meer papieren en brieven en een aantekenschrift. Er zaten ook een paar gekleurde lintjes in, drie medailles en een heupflacon. Het geheel leek uit een oudere periode te dateren dan de inhoud van de andere koffers.

Bij de papieren waren een paar met de hand geschreven brieven in het Frans. Op een ervan stond een adres in Rouaan. Elizabeth las de brief, met een schuldig gevoel. Het was moeilijk uit te maken wat het betekende. Het handschrift was heel klein en krullerig, de inkt was verbleekt, en het Frans van Elizabeth was niet goed genoeg om het idioom te begrijpen. Er was nog een brief in hetzelfde handschrift, met een adres in München.

Onder aan het stapeltje lagen twee boeken. Het eerste was een militair handboek voor officieren. Op het schutblad stond geschreven: Kapitein Stephen Wraysford, april 1917. Elizabeth sloeg het open. Bij de instructies voor officieren was er een die luidde dat hij ‘bloed dorstig’ moest zijn, ‘altijd moest bedenken hoe hij de vijand kon doden en zijn manschappen daarbij kon helpen’. De manier waarop het woord ‘bloeddorstig’ in tweeën was gesplitst, liet Elizabeth om de een of andere reden huiveren.

Het andere was een aantekenschrift met dikke lijnen in blauw. Het stond vol aantekeningen met inkt, in groepjes op de gedrukte lijnen, naast een rode linkerkantlijn.

Dit was nog lastiger voor Elizabeth dan de brieven. De aantekeningen leken in Griekse letters te zijn genoteerd. Ze keek het door, in verwarring. Als het eigendom was geweest van een buitenlander, iemand die niets met haar familie te maken had, waarom lag het dan hier bij dit pakje met haar grootvaders bezittingen? Ze liet het in de zak van haar rok glijden en pakte de overige papieren weer in.

Haar moeder zat in de zitkamer een boek te lezen.

Elizabeth sneed haar onderwerp aan met een kleine list. “Ik kon dat dagboek van me niet vinden. Er stond een oud adres in, van jaren geleden. Toen ik een andere flat kreeg, mocht ik een heleboel spullen hier opslaan, weet je nog?”

“Ja, inderdaad. Ik zou willen dat je een deel daarvan wegdeed.”

“Dat zal ik ook doen. Toen ik naar dat dagboek zocht, kwam ik een pakje tegen met papieren die van je vader moeten zijn geweest.”

“Ik dacht dat die allemaal waren weggegooid. Vroeger waren erheelveel van die papieren, maar die zijn zoekgeraakt toen ik verhuisde.”

“Wat waren dat voor dingen?”

“Dozen vol aantekenschriften, met notities die hij had bijgehouden sinds de tijd dat hij voor het eerst naar Frankrijk was gegaan. Ik geloof dat het er wel twintig of dertig waren. Maar ik snapte er nooit iets van, want ze waren in een soort geheimschrift.”

“Er ligt er nog een op zolder. Het ziet eruit als een soort Grieks.”

“Precies,” zei Fraçoise, en ze legde haar boek neer. “Daar waren er nog veel meer van. Ik heb altijd gedacht: als hij wilde dat iemand er wat van begreep, zou hij wel gewoon Engels hebben geschreven.”

“Hoe was hij eigenlijk, je vader?”

Françoise ging rechtop zitten in haar leunstoel, en haar wangen werden gekleurd door een lichte blos. “Ik wou dat je hem had gekend. Hij zou dol op je zijn geweest. Had hij je maar één keer gezien, je gezicht gestreeld.”

De volgende zaterdag daalde Elizabeth af naar het station van de underground en ze ging zitten in een trein die ratelend en rammelend zijn elektrische route aflegde door de buis in de plakkerige klei onder de stad. In Stratford kwam ze weer boven in het winterse licht, en vandaar nam ze een bus. Ze vervloekte de glinsterende Zweedse automobiel die niet had willen starten.

Het huis van Bob en Irene lag aan een pleintje met een stuk of vijf kale platanen op een grasveldje achter een ijzeren hek. Aan het ene uiteinde was een zandbak met een rood en oranje constructie waarop kinderen konden klimmen, en de kleurige oppervlakken waren overdekt met spuitbusletters van een soort dat alleen de spuiter kon ontcijferen. In de ogen van Elizabeth leken het nijdige waarschuwingen uit een fundamentalistisch heilig boek. Het was te koud voor spelende kinderen, maar een vrouw met een wollen hoofddoek werd over het kale, bemodderde gazon voortgesleurd door een magere herder, die bij de zandbak bleef staan en gewichtig neerhurkte.

Elizabeth haastte zich naar het huis en drukte op de bel. Ze zag de bovenkant van Irenes hoofd, gebukt om haar blaffende terriër tegen te houden achter de half geopende deur. Met dreigementen en smeekbeden voor de hond, en geruststellende woorden voor Elizabeth slaagde Irene erin voldoende ruimte in de hal te maken voor hen beiden en vervolgens de deur achter hen te sluiten.

Ze liepen naar de zitkamer voor in het huis, en Elizabeth ging zitten, terwijl Irene thee ging zetten. De kamer had donkerbruin behang, maar dat verdween grotendeels achter schilderijen en planken met vitrines, waarin opgezette vogels stonden, en verzamelingen porseleinen kop-en-schotels. Er waren twee paspoppen, de een gekleed in een negentiende-eeuwse paarse fluwelen japon, de ander behangen en gedrapeerd met antieke kant om de voor het overige naakte romp. In de kamer stonden een paar kleine tafeltjes met koperwerk en beeldjes erop.

“Ik hoop dat Bob het niet erg vindt dat ik hem als handbibliotheek gebruik,” zei Elizabeth toen Irene binnenkwam met de thee.

“Dat lijkt me niet,” zei Irene. “Waarschijnlijk is hij blij dat je het hem vraagt. Heb je wat aan die boeken gehad?”

“Ja zeker. Ik heb je toch verteld van dat gedenkteken dat ik gezien heb? De kwestie is: ik ben nu helemaal bezeten en wil er meer van weten. Ik heb iets gevonden, dit aantekenboek hier, van mijn grootvader-ik denk tenminste dat het van mijn grootvader is, het lag bij een paar dingen van hem. Het is geschreven in een taal die ik niet ken, en ik vroeg me af of Bob het misschien kan lezen, hij is toch geïnteresseerd in archeologie en zo.”

“Egyptische hiërogliefen en dat soort dingen?”

“Nou ja, het is geen Egyptisch, maar…”

“Ik weet wat je bedoelt. Hij heeft altijd veel aan talen gedaan. Hij heeft allerlei cursussen gevolgd. Ik geloof niet dat hij een vreemde taal kan spreken, maar waarschijnlijk zou hij het wel herkennen, zeker als het een oude taal is. Hij is niet zo geïnteresseerd in de moderne wereld, mijn Bob. Ik heb hem eens een cursus op grammofoonplaten gegeven, zodat hij Frans kon leren voor onze vakantie, maar die heeft-ie nooit opengemaakt.”

Toen Bob zich na driemaal roepen uit de tuin liet weghalen, schudde hij Elizabeth de hand. Hij schonk zich een kop thee in. Zij vertelde hem over haar bezoek aan Frankrijk en hij zat, luidruchtig slurpend, knikkend naar haar te luisteren. Hij was kleiner dan zijn vrouw, met een kale schedel en een schildpadbril met ronde glazen. Terwijl zij praatte, hield hij zijn hoofd schuin, en soms streek hij met zijn kin over zijn opgetrokken schouder. Toen ze had uitgelegd wat de reden van haar tweede bezoek was, werd hij heel waakzaam en enthousiast.

“Mag ik het voorwerp in kwestie eens bekijken?” zei hij, en hij stak zijn hand uit.

Elizabeth gaf hem het aantekenboek, met een schuldig gevoel, want ze wist eigenlijk niet of het fatsoenlijk was om iets wat haar grootvader zo lang geleden had geschreven, bloot te stellen aan de blikken van deze eigenaardige kleine man.

“Aha,” zei hij, en hij bladerde het schrift door, zoals een bankbediende bankbiljetten telt. Elizabeth maakte zich zorgen dat het droge, oude papier zou scheuren. “Heel wat geschreven, zeker? Heb je nog meer van zulke schriften?”

“Nee, dit is het enige dat er nog is.”

“Ik geloof dat we even naar mijn studeerkamer moeten gaan. We zijn zó weer terug, Irene.” Hij stond haastig op en wenkte Elizabeth hem te volgen door de donkere gang naar een kamer achter in het huis, met uitzicht op de achtertuin, waar de laatste middagzon was verdwenen en alleen de zwarte schim van een kruiwagen en een vochtig vuurtje bij het houten hek zichtbaar waren.

“Ik heb die boeken meegebracht die je me geleend had,” zei Elizabeth.

“Bedankt. Leg maar neer. Ik berg ze op zodra ik hiermee klaar ben.”

Bob maakte wat zuigende, neuriënde geluidjes terwijl hij heen en weer bladerde door de knisperende pagina’s. “Ik heb wel een idee waar het over gaat,” mompelde hij. “Ik heb wel een idee…” Hij haalde een boek van een van de planken die van vloer tot zoldering reikten. Ze waren alfabetisch gerangschikt, en met gekleurd letterband was aangegeven waar nieuwe onderwerpen begonnen. Bob ging weer zitten in een diepe leren leunstoel; Elizabeth had hij de houten stoel aan het bureau aangeboden.

“…maar aan de andere kant klopt het niet helemaal.” Bob legde het aantekenboek op zijn schoot. Hij schoof zijn bril naar zijn voorhoofd en wreef in zijn ogen. “Waarom wil je eigenlijk weten wat dit allemaal betekent?”

Elizabeth glimlachte treurig en schudde haar hoofd. “Ik weet het niet, echt niet. Het is eigenlijk alleen een gril, een vaag idee dat het iets zou kunnen verklaren. Maar ik neem aan dat er niets interessants in staat. Het zijn waarschijnlijk alleen boodschappenlijstjes, of opsommingen van dingen die hij moest doen.”

“Waarschijnlijk,” zei Bob. “Je weet dat je het door een deskundige kunt laten bekijken, als je dat wilt. Als je het zou meenemen naar een museum of een universiteitsbibliotheek met iemand die in dit soort dingen gespecialiseerd is.”

“Zulke mensen zou ik daar niet mee willen lastigvallen als het zo onbenullig is. Kun jij het niet voor me doen?”

“Misschien. Alles hangt af van de vraag in hoeverre het een privé-geheimschrift is. Als jij bijvoorbeeld een dagboek bijhield waarin je Irene, laten we zeggen, ‘Queen Bess’ noemde. Dan zou iemand zo ver kunnen komen dat hij de woorden ‘Queen Bess’ ontcijfert, maar dan zou hij nog niet veel verder zijn, snap je me?”

“Ja, ik geloof van wel. Ik wil niet dat je er al te veel tijd aan besteedt, Bob. Zullen we het maar gewoon—”

“Nee, nee, ik zou het interessant vinden. Ik wil het graag proberen. Het schrift past niet bij de taal waarin het is geschreven, dat kan ik je nu al vertellen. Het zijn Griekse letters, maar de woorden zijn niet Grieks. Ik denk dat de woorden zelf een mengtaal zijn, misschien met wat privé-woorden erin.”

“Bedoel je dat de oorspronkelijke taal niet eens Engels hoeft te zijn?”

“Precies. Toen ze het Lineair-B ontcijferden, dachten ze jarenlang dat ze bezig waren met Grieks, maar dat was niet zo. In elk geval geen Attisch Grieks. Toen ze daar eenmaal achter waren, vielen de stukjes op hun plaats. Niet dat dit zo moeilijk is als Lineair-B, dat kan ik je verzekeren.” Elizabeth glimlachte. “Hoe weet je zo veel van dat soort dingen?”

“Ik moest toch wat doen om Irene bij te houden. Zij verdiende al het geld in de tijd dat de zaken goed gingen. Ik had alleen mijn baantje in de fabriek hier in de buurt. Ik studeerde wat in mijn vrije tijd. Het is een wonder wat je allemaal kan leren als je maar een tijdje leest. Ik zal je wat zeggen. Als ik het binnen twee weken niet kan ontcijferen, dan moet je het iemand anders voorleggen.”

“Weet je zeker dat je het niet erg vindt?”

“Nee, ik zal ervan gemeten. Ik hou wel van een uitdaging.”

28

Elizabeth kreeg een telefoontje van Stuart, de man die ze bij Lindsay thuis had ontmoet. Ze was verrast van hem te horen, maar het trof haar niet onaangenaam. Hij vroeg of ze met hem uit eten wilde gaan, en ze zei ja. Ze voelde zich altijd een tikje schuldig als ze met andere mannen uitging. Dat gevoel verdween nooit, al redeneerde ze altijd hoe ‘ontrouw’ Robert was tegenover haar; toch liet ze zich daardoor niet weerhouden.

Ze gingen naar een Chinees restaurant waarvan Stuart beweerde dat de keuken authentieker was dan je gewoonlijk in Engeland aantrof. Hij had een jaar in Hongkong gewerkt en had daar wat Chinees geleerd. Hij bestelde een stuk of zes gerechten en zei een paar woorden in het Mandarijn, en de kelner verstond hem en maakte daar een hele show van. Elizabeth luisterde belangstellend naar zijn verhalen over elk gerecht. Het smaakte allemaal even lijmerig als de dingen die ze kende van de afhaal-chinezen in Paddington, maar Stuart hield bij hoog en bij laag vol dat het authentieker was. Ze had eigenlijk liever wijn willen drinken dan thee.

Hij vroeg of ze zin had om na het eten mee te gaan naar zijn flat. Die was in St fohn’s Wood, niet ver van het restaurant. Elizabeth voelde zich geïntrigeerd en wilde wel eens zien hoe hij woonde. Haar ogen gleden snel over de planken vloeren, de smaakvolle tapijten, de volle boekenplanken. Er hingen maar drie schilderijen aan de lichtgrijze wanden, maar die waren allemaal even elegant en gepast-ergens tussen kunst en ornament.

Terwijl zij haar koffie dronk, liep hij naar de vleugel, waar hij een lamp met een rode kap aanknipte.

“Speel je wat voor me?” vroeg ze.

“Ik heb het al zo lang niet meer gedaan.”

Hij liet zich bidden, maar ten slotte wreef hij in zijn handen en ging hij op de kruk zitten.

Hij speelde een stuk dat Elizabeth vaag kende; het had een ijle melodie die op niet meer dan twee, drie noten gebaseerd was. De manier waarop hij speelde, heel voorzichtig, maar subtiel, was echter ontroerend goed.

Nog terwijl ze zat te luisteren voelde Elizabeth dat die kleine melodie haar zou bijblijven.

“Ravel,” zei hij toen het uit was. “Prachtig, vind je niet?” Hij vertelde haar over Ravel en Satie, die hij vergeleek met Gershwin. Elizabeth had die componisten als heel verschillend beschouwd, en ze was onder de indruk van zijn woorden.

Het was middernacht toen ze ten slotte een taxi belde. Ze liep tevreden naar beneden, en neuriede de melodie die hij had gespeeld. Op weg naar huis kreeg ze verraderlijke gedachten over Robert. Ze zei altijd tegen hem dat hij haar ongelukkig maakte door Jane niet te verlaten,- ze beloofde hem dat hij met haar gelukkiger zou zijn. Voorzover ze wist was ze hartstochtelijk oprecht in alles wat ze zei. Maar terwijl de taxi Edgware Road overstak, moest ze toegeven dat het heel misschien mogelijk was dat ze expres gekozen had voor iemand die ze niet kon krijgen, namelijk omdat hij geen bedreiging vormde voor haar onafhankelijkheid.

Deel 4

Frankrijk 1917

29

Onder dekking van de wegstervende schemering kneep Stephen Wrays-ford zijn ogen tot spleetjes tegen de motregen. De mannen vóór hem waren onzichtbaar onder de kleding en uitrustingsstukken die ze droegen. Ze zagen eruit alsof ze aan een poolexpeditie begonnen, ontdekkingsreizigers aan de rand van de bekende wereld. Stephen vroeg zich af door wat voor kracht hij werd voortbewogen, terwijl zijn voeten weer een stap zetten.

Het had drie weken lang geregend, eerst miezerig, toen een gestage gietbui, dan hield het een uurtje op, totdat de wolken weer kwamen aanrollen over de lage horizon van Vlaanderen in dat winterse licht. De jassen van de mannen waren verzadigd van vocht, de wollen vezels konden niets meer opnemen en voegden twintig pond toe aan het gewicht dat ze droegen. Ze waren naar het front gemarcheerd uit hun kwartieren in het achterland, en nu al was de huid van hun ruggen opengeschuurd onder de beweging van de draagbanden. Steeds herhaalde marsliederen hadden hen tot de aanvoerlinies gebracht, maar terwijl het donker werd, zagen ze dat het nogmaals vijf kilometer was naar de frontlijn. Langzaam waren de liederen en de gesprekken gestopt naarmate iedereen zich concentreerde op het lostrekken van zijn voeten uit de modder die begon te zuigen. Hun werelden verkleinden zich tot de doorweekte rug van de man vóór hen.

De verbindingsloopgraaf was gevuld met een oranje slijm dat hun laarzen en puttees overdekte. Hoe dichter ze bij het front kwamen, des te meer begon het te stinken. Binnen een kilometer was de loopgraaf veranderd in een zigzaggende beerput, met kleffe modder tot aan de dijen, verdund door de uitwerpselen van de overvolle latrines en dikker geworden door de ontbindende lijken die bij elke nieuwe instorting van de loop-graafwand in de aarde daaronder bleken te liggen.

Geïrriteerd geschreeuw ging op en neer: de manschappen vooraan liepen te snel, iemand was gestruikeld. Het gevaar was dat ze aan het verkeerde gedeelte van de frontlinie zouden uitkomen, en dan weer van voren af aan moesten beginnen. Maar ze waren hier eerder geweest; er zat nu een zeker automatisme in de manier waarop ze hun weg konden vinden in het donker en de juiste afslag kozen wanneer ze voor de keus kwamen te staan; er zat een zekere routine in hun gevloek en woeste protesten. In het gunstigste geval was het iets als trots. Ze hadden dingen gezien die geen menselijk oog ooit eerder had aanschouwd, en ze hadden hun blik niet afgewend.

Volgens henzelf vormden ze een schrikwekkende groep mannen. Geen inferno kon hen nog doen smelten, geen storm kon hen verwoesten, want zij hadden het ergste gezien, en ze hadden het overleefd.

Stephen voelde, op de betere momenten, de liefde voor hen die Gray van hem had geëist. Hun wanhopige moed, die voortkwam uit bittere noodzaak, was niettemin ontroerend. Hoe grimmiger, harder, sardoni-scher ze werden, des te meer gaf hij om hen. Toch kon hij nog niet helemaal in hen geloven; hij begreep niet dat ze zich zo ver lieten drijven. Hij had zich afgevraagd hoe ver dat zou zijn, maar zijn belangstelling was verslapt toen hij het antwoord zag: er waren geen grenzen die ze niet wilden overschrijden, geen grenzen aan wat ze bereid waren te doorstaan.

Hij zag hun gezichten, ingepakt in wollen dassen, met petten die onder hun helmen uitstaken, en vond dat ze leken op wezens uit een ander leven. Sommigen droegen truien en vesten die ze van thuis toegestuurd hadden gekregen, anderen hadden stroken stof of verband om hun handen gewikkeld in plaats van de handschoenen die ze kwijtgeraakt waren, of die door minder scrupuleuze lieden uit hun bepakking gestolen waren. Alle stof en wol die ze in de dorpen hadden kunnen vinden, was dienstbaar gemaakt als hulpsokken of als extra laagjes rond het hoofd; sommigen hadden Vlaamse kranten in hun broekspijpen gestopt.

Ze waren gebouwd voor verduren en weerstaan; ze zagen eruit als passieve schepsels die zich aanpasten bij de helse omstandigheden waaronder ze leden. Toch wist Stephen dat ze de gruwelen die ze gezien hadden, in hun hart hadden opgesloten, en de joviale trots op hun veerkracht was niet overtuigend. Ze pochten op een spottende manier over de dingen die ze hadden gezien en gedaan; maar in hun treurige gezichten, omwikkeld met lappen, zag hij de last van dat ongewenste weten.

Stephen wist wat ze voelden, want hij was bij hen geweest, en zelf voelde hij zich niet harder of sterker door wat hij had gezien,- hij voelde zich verarmd en vernederd. Hij deed mee aan hun samenzwering van flinkheid, maar soms voelde hij voor hen wat hij voor zichzelf voelde-geen liefde, maar medelijdende minachting.

Ze zeiden dat ze tenminste hadden overleefd, maar zelfs dat was niet waar. Van hun oorspronkelijke peloton waren alleen hij, Brennan en Pe-trossian nog aan het front. De namen en de gezichten van de anderen waren al vervaagd in zijn herinnering. Hij zag een vermoeid groepje manschappen met overjassen en groezelige puttees voor zich, sigarettenrook die oprees van onder helmen. Hij herinnerde zich een stem, een glimlach, een stopwoordje. Hij herinnerde zich losse ledematen, afgerukt van een lichaam, en de vorm van bepaalde wonden; hij kon zich de plotselinge intimiteit van blootgelegde inwendige organen herinneren, maar wist niet altijd aan wie zo’n lijf had toebehoord. Twee of drie van hen waren voorgoed teruggegaan naar Engeland, de overigen waren vermist, begraven in massagraven of, zoals de broer van Reeves, tot zulke kleine stukjes gereduceerd dat alleen de wind ze kon wegvoeren.

Als ze al konden beweren dat ze overleefd hadden, dan was dat gebeurd doordat ze de gelederen hadden gesloten en doordat de verschillende eenheden versterkt waren met dienstplichtigen. Gray was bevorderd tot bataljonscommandant, als opvolger van Barclay en Thursby die gesneuveld waren, en Stephen had zijn compagnie overgenomen. Harrington had de lange reis terug naar Lancashire ondernomen, met achterlating van een stuk van zijn linkerbeen op de noordelijke oever van de Ancre, waar de kraaien verrukt rondvlogen.

Het was nacht toen ze de frontlinie bereikten. De manschappen die ze aflosten, gaven rubberen lieslaarzen door die acht maanden lang ononderbroken in gebruik waren geweest. De vergane blubber vanbinnen bestond uit walvistraan en stinkende vodden, waar voeten van vrijwel alle formaat in pasten. Geen van de manschappen bleef echt rustig zolang het donker was. Het licht van exploderende granaten kon als een troost worden beschouwd op hun afgelegen positie, maar er waren altijd geluiden en gedaanten vlak bij de loopgraaf die oude reflexen wekten. Stephen dacht wel eens dat dit voor hen de enige manier was om na te gaan of ze nog leefden.

De bunker, die als hoofdkwartier van de compagnie diende, was een kuil met een dak erop, in de tweede loopgraaf. Het was een kleine ruimte, maar voorzien van een geïmproviseerd stapelbed en een tafel. Stephen pakte een deel van zijn meegetorste bagage uit: een schetsboek, chocoladerepen en sigaretten, een periscoop en een gebreid vest dat hij van een oude vrouw had gekocht. Hij deelde de bunker met een jonge roodharige luitenant, Ellis, die graag in bed las. Hij was hoogstens negentien of twintig, maar maakte een beheerste en bereidwillige indruk. Hij rookte ononderbroken, maar weigerde alle alcohol die hem werd aangeboden.

“Als we weer verlof hebben, wil ik naar Amiens,” zei hij.

“Dat is kilometers hiervandaan,” zei Stephen. “Zo ver zul je niet willen reizen.”

“De adjudant zei dat het mocht. Hij zei dat dat deel uitmaakte van de nieuwe efficiëntie. Officieren moeten behoorlijk verlof kunnen houden in een plaats van eigen keuze.”

“Nou, veel succes,” zei Stephen. Hij ging aan de tafel zitten en trok een fles whisky naar zich toe.

“Heb jij geen zin om mee te komen?”

“Ik? Dat denk ik niet. Het is niet veel meer dan een spoorwegknooppunt.”

“Ben je er ooit geweest?”

“Ja. Ik ben er geweest, vóór de oorlog.”

“Hoe is het daar?”

Stephen schonk zich een glas in. “Er is een mooie kathedraal, als je van architectuur houdt. Zelf vond ik er niet veel aan. Het is een koud gebouw.”

“Nou, maar ik wil erheen. Vertel het me maar als je van plan verandert. De commandant zei dat je heel goed Frans spreekt.”

“O ja? Ik ga even kijken of ze allemaal hun plaats hebben gevonden.” Stephen dronk zijn glas leeg. “Weet jij waar de ingang van de tunnel is?”

“Ongeveer vijftig meter verderop, die kant uit.”

Er was inderdaad een gat in de grond, ongeveer op de plaats die Ellis had aangeduid. Stephen vroeg aan de wachtpost wanneer de ploeg weer boven zou komen.

“Over zo’n halfuur, sir.”

“Is kapitein Weir bij hen?”

“Ja.”

“Als hij naar boven komt voordat ik terug ben, zeg dan dat hij op me moet wachten.”

“Oké, sir.”

Stephen liep door de loopgraaf, waar hij tweemaal struikelde over de uitgestoken benen van manschappen die een slaapbol in de voorste wand hadden gedolven. Hij vroeg zich af of het inderdaad mogelijk zou zijn naar Amiens te reizen. Het was bijna zeven jaar geleden sinds hij en Isabelle met die nachttrein waren vertrokken. Nu zou hij toch wel veilig kunnen teruggaan. Na de bezetting en de beschieting door de Duitsers, en na bijna zeven jaar, zou die stad toch geen verontrustende herinneringen meer kunnen wekken.

Michael Weir kwam net uit de tunnel toen Stephen terugkeerde. Even stonden ze onhandig tegenover elkaar, omdat ze geen van beiden een hand naar elkaar uitstaken. Weirs compagnie was kort na de eerste aanval op die hete juli-ochtend teruggezonden naar hun oorspronkelijke positie. Hij was heel blij geweest toen Stephens bataljon eveneens terugkeerde, een paar maanden later.

“Goed uitgerust?” vroeg Weir.

“Ja. Prima. Hoe is het onder de grond?”

“We hebben een nieuwe zending kanaries ontvangen. De mannen zijn dolblij. Ze maakten zich zorgen over gas.”

“Goed zo. Kom even mee, om wat te drinken als je wilt. Het ziet er tamelijk rustig uit. Later sturen we een patrouille uit, maar dat zal wel goed gaan.”

“Heb je whisky?”

“Ja. Riley lijkt dat ergens vandaan te kunnen halen.”

“Mooi zo. De mijne is op.”

“Dat meen je toch niet? Kun je niet gewoon nog wat laten komen?”

“Ik schijn door mijn rantsoen heen te zijn.”

Weirs handen beefden toen hij de fles pakte en zich een glas inschonk. Ellis keek zwijgend toe vanaf het stapelbed: hij vond het angstaanjagend, Weirs verfomfaaide toestand, en dat hij pas verstandig kon praten nadat drank hem wat kracht en verstand had gegeven. Hij leek te oud om onder de grond rond te kruipen met explosieven, zeker met die bevende vingers van hem.

Weir nam een grote slok en rilde toen de drank door zijn keel liep. Het kostte hem steeds meer moeite de lange periode onder de grond vol te houden, zelfs met behulp van wat hij in zijn heupflacon meenam. Hij bedacht steeds vaker redenen om een ander te instrueren om de manschappen mee naar beneden te nemen.

Weir was met verlof naar Engeland geweest. In de schemer was hij aangekomen bij de Victoriaanse villa van zijn ouders in Leamington Spa, en hij had aangebeld bij de voordeur. Het dienstmeisje deed open en vroeg wie hij was. Zijn telegram was niet bezorgd; ze hadden hem niet verwacht. Zijn moeder was uit, maar het meisje zei dat ze dacht dat zijn vader in de tuin was. Het was een avond in oktober, drie maanden na de aanval bij de Ancre.

Weir trok zijn overjas uit en liet die achter op een stoel in de hal. Hij liet zijn plunjezak op de vloer vallen en zocht zijn weg naar de achterkant van het huis. Daar was een groot, vlak grasveld met laurierstruiken en een reusachtige ceder in een van de hoeken. Hij zag de muggen in de vochtige lucht voor zich uit, en voelde hoe zijn laarzen wegzonken in het kortgeknipte gazon. Dat dichte gras ondersteunde weelderig zijn voetstappen. De lucht was die avond vervuld van tuingeuren. De zware stilte veroorzaakte druk in zijn oren. Toen hoorde hij een deur slaan in huis, hij hoorde een lijster,- en toen de knalpot van een motorvoertuig in een straat van die rustige buitenwijk.

Links van het grasveld was een grote kas. Weir zag een smalle streep rook uit de deur komen. Toen hij dichterbij kwam, rook hij de vertrouwde geur van zijn vaders pijptabak. Hij bleef in de deuropening staan en keek naar binnen. Zijn vader zat geknield onder een plank waarop bakjes met zaaigoed netjes naast elkaar stonden. Hij leek tegen iemand te praten.

“Wat ben je aan het doen?” vroeg Wek.

“Ik voer de pad,” zei zijn vader, zonder op te kijken. “Nu even stil.”

Uit een oud tabaksblikje dat naast hem op de grond stond pakte hij een klein dood insect, hij hield het tussen duim en wijsvinger en schoof zijn hand langzaam naar voren onder de plank. Weir kon het glimmende zitvlak van zijn broek zien, en de achterkant van zijn kale hoofd, maar verder bijna niets.

“Goed zo, zo mag ik het zien. Het is een prachtig beest. Je zou eens moeten zien hoe groot hij is. We hebben hier binnen al in geen weken insecten gehad. Kom eens kijken.”

Weir liep over de losse tegels die zijn vader in het midden van de kas had gelegd en knielde op het grind naast hem.

“Zie je hem? Daar in de hoek?”

Weir hoorde een diep gekwaak uit de richting waarin zijn vader wees. “Ja,” zei hij. “Een prachtexemplaar.”

Zijn vader schoof achterwaarts onder de plank met het zaaigoed vandaan en stond op. “Kom dan maar mee naar binnen. Je moeder is naar de koorrepetitie. Waarom heb je ons niet laten weten dat je zou komen?”

“Ik heb een telegram gestuurd. Dat is zeker zoekgeraakt. Ik wist het pas op de dag zelf.”

“Nou ja, het geeft niet. We hebben je brieven ontvangen. Misschien wil je je even wassen na die reis.”

Weir keek naar de welgedane gestalte van zijn vader toen ze over het gazon liepen. Hij droeg een gebreid vest over zijn overhemd, nog met de gesteven kraag van zijn dag op kantoor, en een donkere, gestreepte das. Weir vroeg zich af of hij iets zou zeggen om hem te begroeten. Tegen de tijd dat ze de openslaande deuren naar de zitkamer hadden bereikt, was het duidelijk dat dat moment voorbij was.

Zijn vader zei: “Ik zal tegen het meisje zeggen dat ze een bed opmaakt als je hier blijft logeren.”

“Als dat goed is,” zei Weir. “Het is maar voor een paar nachten.”

“Natuurlijk vinden we dat goed.”

Weir bracht zijn bagage naar boven en liep naar de badkamer. Het water ruiste in de buizen, stokte, gorgelde luid vanwege een luchtbel, zodat de hele badkamer dreunde, en vloeide toen massaal uit de wijde kraan. Hij liet zijn kleren op de vloer vallen en zonk neer in het bad. Hij nam aan dat hij zich binnenkort wel thuis zou voelen. Hij ging naar zijn oude kamer en kleedde zich zorgvuldig aan, een flanellen broek en een geruit overhemd: hij wachtte op het moment dat het vertrouwde gevoel van het normale hem zou overspoelen, en hij zijn oude persoonlijkheid terugkreeg; op het moment dat de ervaringen van de afgelopen twee jaar zouden wegtrekken in een of ander helder perspectief. Hij merkte dat de kleren hem te ruim zaten. De broek bleef hangen op zijn heupen. Hij vond een stel bretels in een la en hees zijn broek op. Er gebeurde niets. Het glimmende mahoniehout van de ladekast kwam hem vreemd voor; hij kon zich nauwelijks voorstellen dat hij het eerder had gezien. Hij liep naar het raam en keek neer op het vertrouwde uitzicht, waar de tuin eindigde naast de ceder, waar de horizon werd afgesloten door de hoek van het buurhuis met het terras aan de achterkant en die lange regenpijp. Hij herinnerde zich uit zijn kinderjaren verveelde middagen wanneer hij naar dat uitzicht had zitten staren, maar die vertrouwde herinnering bracht geen gevoel van thuis met zich mee.

Toen hij naar beneden ging, zag hij dat zijn moeder was thuisgekomen.

Ze gaf hem een kus op zijn wang. “Je ziet er een beetje mager uit, Mi-chael,” zei ze. “Wat hebben ze je daar in Frankrijk te eten gegeven?”

“Knoflook,” zei hij.

“O, geen wonder!” Ze lachte. “We hebben je brieven gekregen. Heel aardige brieven. Heel geruststellend. Wanneer hebben we de laatste ontvangen?”

“Zo’n veertien dagen geleden. Jullie waren overgeplaatst, schreef je.” Weirs vader stond naast de open haard en stopte opnieuw zijn pijp.

“Dat klopt,” zei Weir. “We kwamen uit Beaucourt vandaan. Binnenkort gaan we weer ergens anders heen, in de richting van leper. Ergens bij Mes-sines, waar we in het begin ook waren. Ik mag jullie eigenlijk niet te veel vertellen.”

“Ik wou dat we geweten hadden dat je kwam,” zei zijn moeder. “We hebben vroeg theegedronken, zodat ik naar de koorrepetitie kon. Er is nog wat koude ham en tong, als je honger hebt.”

“Dat zou lekker zijn.”

“Goed dan. Ik zal het meisje vragen te dekken in de eetkamer.”

“Je bent te laat voor mijn tomaten, vrees ik,” zei zijn vader. “We hebben een prachtige oogst gehad, dit jaar.”

“Ik zal het meisje vragen of er nog wat sla is.”

Weir at zijn maal in zijn eentje in de eetkamer. Het meisje had voor één persoon gedekt, met een glas water en een schoon servet. Een gesmeerde boterham lag op een schoteltje. Hij slikte kalm, terwijl het geluid van zijn kauwen versterkt werd door de afwezigheid van conversatie.

Later deed hij een spelletje kaart met zijn ouders in de zitkamer, tot het tien uur werd en zijn moeder zei dat het haar bedtijd was.

“Fijn dat je geheel gezond bent, Michael,” zei ze terwijl ze haar vest over haar schouders hing en naar de deur liep. “Jullie tweeën moeten niet de hele nacht blijven praten.”

Weir zat tegenover zijn vader bij de haard.

“Hoe is het op kantoor?”

“Het gaat goed. De zaken gaan niet zoveel anders dan je zou denken.”

Er viel een stilte. Weir wist niets te bedenken.

“Als je het leuk vindt, kunnen we een paar mensen uitnodigen,” zei zijn vader. “Als je tenminste tot het weekend blijft.”

“Oké. Ja.”

“Ik neem aan dat je wel behoefte hebt aan gezelschap na al…na, je weet wel.”

“Frankrijk?”

“Precies. Eens iets anders.”

“Het was verschrikkelijk,” zei Weir. “Ik moet het je vertellen, het was…”

“We hebben erover gelezen, in de krant. We zouden allemaal willen dat het opschoot, dat er een eind aan kwam.”

“Nee, het is nog erger geweest. Ik bedoel, jullie kunnen er geen idee van hebben.”

“Erger dan wat? Erger dan in de krant staat? Meer doden en gewonden?”

“Nee, dat is het niet. Het is…ik weet het niet.”

“Je moet eens even rustig aan doen. Je niet opwinden. Iedereen doet wat hij kan, weet je. We willen allemaal dat er een eind aan komt, maar intussen moeten we gewoon doorwerken.”

“Dat is het ook niet,” zei Weir. “Het is…Zou ik misschien wat te drinken kunnen krijgen?”

“Te drinken? Wat dan?”

“Een…glas bier, misschien.”

“Dat hebben we niet in huis. Misschien dat er sherry in de kast staat, maar dat wil je waarschijnlijk niet hebben. Niet om deze tijd.”

“Nee. Ik denk van niet.”

Weirs vader stond op. “Ga maar eens op tijd naar bed. Dat is het allerbeste. Ik zal het meisje vragen of ze morgen wat bier haalt. We moeten je immers een beetje laten aansterken.”

Hij stak zijn hand uit en klopte zijn zoon op zijn linkerbiceps. “Goedenacht, dan,” zei hij. “Ik sluit wel af.”

“Goedenacht,” zei Weir.

Toen hij de voetstappen van zijn vader boven niet meer kon horen, liep hij naar de kast in de hoek en haalde hij de fles sherry, die voor twee derde gevuld was. Hij liep de tuin in en ging op een bank zitten, waar hij een sigaret opstak en met bevende hand de fles naar zijn mond bracht.

30

“Ik wil dat je me de runen leest. Mijn toekomst voorspelt,” zei Weir.

Stephen glimlachte. “Jij bent hopeloos, weet je dat? Hij wil dat ik hem vertel dat hij alles zal overleven,” zei hij tegen Ellis, die toekeek vanuit de stapelbedden.

“Toe dan,” zei Weir. “Doe maar niet of je er niet in gelooft. Jij bent er destijds mee begonnen.”

Stephen stond op en liep naar het gasgordijn dat voor de ingang van de bunker hing. “Riley,” riep hij. “Haal eens een rat.”

Terwijl ze wachtten haalde Stephen een spel kaarten van de houten plank naast de deur, een paar stompjes kaars en wat zand. Hij maakte de vorm van een vijfhoek op de tafel, legde een paar kaarten omgekeerd neer en verbond ze onderling met een spoor van zand. Hij stak de kaarsen aan en zette ze op vijf plaatsen, even ver van elkaar. Hij voelde de ogen van Ellis in zijn rug boren.

“Dit is de voodoo die ik heb verzonnen om de tijd door te komen. Weir vindt dat interessant. Dan krijgt hij het gevoel dat iemand om hem geeft. Je kunt beter slechte vooruitzichten hebben dan neutrale.”

Ellis zei niets. Hij begreep niets van de relatie tussen die twee mannen. De kapitein uit de tunnel leek altijd op het punt in te storten, terwijl zijn eigen meerdere, Wraysf ord, zo kalm leek dat hij in staat was Weir wreed te behandelen, dat hij van alles kon zeggen zonder dat de ander protesteerde. Weir kwam bevend naar de bunker, voor whisky en geruststelling; hij vertrouwde kennelijk op de koelheid van Wraysford. Toch had Ellis af en toe, ‘s-avonds laat, wel eens de indruk dat die norse vriendschap nog een ander aspect had. Hij keek naar beneden en zag de ingezonken ogen van Wraysford, zwart in het kaarslicht, en ze leken strak gericht op Weirs nerveuze conversatie; ze waren vastgehaakt aan Weir alsof hij van hem afhankelijk was voor een of andere eigenschap die hij zelf niet had. Het was haast, had Ellis eens gedacht, of hij echt om hem gaf.

Riley kwam binnen, met een rat die hij bij de staart vasthield. “Coker heeft hem gevangen, sir. Met de truc van een stukje kaas op de bajonet.”

Ellis keek vol afkeer naar Riley. Dat was een heel keurig mannetje, altijd volmaakt gekleed. Dat bewonderde Ellis, maar hij vond hem kruipe-rig, en geneigd de voorschriften te overtreden.

“Drink wat, Riley,” zei Stephen. “Neem een stukje chocola.”

Riley aarzelde onder de blik van Ellis, maar accepteerde het aanbod.

“Ellis?” zei Stephen. “Riskeer jij een drankje vanavond? We zouden je in elk geval niet naar je bed hoeven te dragen. Je kunt gewoon blijven liggen.”

Ellis schudde van nee. Buiten begon het granaatvuur. Hij kon houwit-sers en kanonnen nog niet onderscheiden, evenmin als de verschillende soorten granaten. Maar hij had tijdens zijn opleiding de effecten van een beschieting met granaten bestudeerd. Hij had de destructieve krachten gezien op kaarten en op speciale schietbanen; hij had diagrammen getekend van de kegelvormige verspreiding van granaatkartetsen en de compacte explosie van mortieren. Wat hij pas de week daarvoor had gezien, dat was het effect op zachte weefsels, op de roze huid van twee soldaten in zijn peloton, die door een van de anderen in één enkele zandzak waren gestopt: hij had gezien hoe de kleine stukken vlees in die zak neervielen. Wanneer hij nu weer granaatvuur hoorde, maakte hij zich zorgen. De schok die hij voelde wanneer de explosie kwam, was draaglijk; dat was als een brekende golf, luidruchtig maar snel voorbij. Erger was de onderstroom van angst terwijl het geluid wegstierf. Dat leek aan hem te zuigen en te trekken, en liet hem elke keer weer iets verzwakt achter.

“Ze weten vanavond kennelijk waarop ze richten,” zei Riley. “Ze schijnen de hele week verkenningsvliegtuigen te hebben gestuurd.”

Stephen keek niet op van de tafel. “Doe de lantaarn nu maar uit,” zei hij. “Dit gedeelte vindt hij het mooist,” zei hij tegen Ellis. “Dan wordt hij bang.”

Hij zette een houten beeldje dat hij zelf had gemaakt midden in het patroon op de tafel. De primitieve vormen werden beschenen door het flakkerend kaarslicht. Uit zijn zak haalde hij een mes met één zorgvuldig geslepen lemmet. Dat stak hij in de borstkas van de rat, tussen de voor-pootjes, en hij trok het in neerwaartse richting. Hij hield de rat vast in zijn andere hand en schudde de ingewanden op de tafel.

Weir was gefascineerd, ondanks alles wat hij had gezien. Het hoopje milt en lever lag groenig rood en warm op het zanderige hout. Stephen stak zijn mes nogmaals in de buikholte en schraapte de rest eruit. Weir boog zich over de tafel om het te bekijken.

“Wat betekent het?” vroeg hij.

Stephen lachte. “Hoe moet ik dat weten? Dat is gewoon een dooie rat. Zijn dat de darmen daar? Ja, ik geloof van wel. Hij heeft gegeten…Wat is dat? Is dat vlees?”

“Hoe heetten die twee manschappen uit jouw peloton?” vroeg Weir.

“Jezus nog aan toe,” zei Ellis. “Dit is weerzinwekkend. Ik ga naar buiten. Jullie zouden je moeten schamen. Dat zijn dingen die hele domme manschappen doen. Jullie zouden het goede voorbeeld moeten geven.”

“Aan wie?” zei Stephen. “Aan jou?”

Ellis kwam van zijn bed af en stond op. Stephen duwde hem terug. “Ga zitten en kijk toe.” Ellis ging met tegenzin op de rand van het bed zitten.

Stephen porde met zijn mes in de ingewanden. “De uitslag is twijfelachtig,” zei hij. “Het wijst op een goede toekomst mits je alle contact vermijdt met vrouwen of met priesters. Als je wél zulke contacten hebt, zou je in de problemen kunnen komen.”

“Welke kaart wijst op een priester?”

“Een tien,” zei Stephen. “Tien vanwege de tien geboden. Een vrouw, nou ja, dat is duidelijk.”

“En wat moet ik hopen?”

Stephen duwde zijn mes in de viezigheid op tafel. “Vrede. Of alleen cijfers. En je eigen nummer-de vier. Je bent in april geboren, nietwaar?”

“Ja.”

“Ik ga nu de kaarten omdraaien,” zei Stephen. Hij stak de punt van het mes onder de kaart die het dichtst bij hem lag en klapte hem om. Het was een acht. “Mooi zo,” zei hij. De volgende kaart was hartenvier. Weir keek heel verheugd. Stephen keerde langzaam de volgende kaart om. Dat was klaverentwee. “Ik geloof dat het Opperwezen aan jouw kant staat, Weir,” zei hij. De vierde kaart was hartenaas. “Vrede,” zei Stephen. “Aas staat voor macht en stabiliteit. Dit is de best denkbare horoscoop.” Hij stak zijn mes uit naar de laatste kaart en draaide die zwierig om. Dat was ruiten-vier.

“Je had gerommeld met de kaarten,” zei Weir met een stem die hoopte dat het antwoord ontkennend zou zijn.

Stephen schudde zijn hoofd.

“Je wist wat voor kaarten er op tafel lagen, en je hebt alles verzonnen wat ik nodig had.”

“Heb je soms gezien dat ik die kaarten bovenop legde?”

“Nee, maar het is overduidelijk.”

“Ik snap niet waarom je me al die absurde dingen laat doen als je weigert erin te geloven. Wil Coker die rat nog terug hebben, Riley?”

“Dat betwijfel ik, sir.”

“Ga dan maar weer terug. Ik ruim dit wel op. Steek de lantaarn maar aan als je weggaat.”

Er viel een langdurige stilte nadat Riley was vertrokken. Ellis pakte zijn boek en stak weer een sigaret op. Weir zat als gebiologeerd naar de zand-sporen op de tafel te staren.

“Waarom wil je zo graag overleven?” vroeg Stephen.

“God mag het weten,” zei Weir. “Het is het enige dat ik heb, mijn leven. Onder de gegeven omstandigheden wil je je daar gewoon aan vastklampen. Misschien dat ik er later wat mee zal doen, misschien wordt het allemaal nog duidelijk.”

Stephen boende de bovenkant van de tafel schoon met een borstel en een emmer die de vorige bewoners hadden achtergelaten. Hij voelde een vage schaamte.

Ellis keek neer vanuit zijn bed. “De meesten in deze oorlog willen overleven om te winnen. We vechten voor ons vaderland.”

Weir keek op, met verbaasde ogen in het licht van de weer aangestoken lantaarn. Op de een of andere manier was hij erin geslaagd rattenbloed op zijn wang te smeren. Zijn mond hing ongelovig open. Stephen glimlachte.

“Nou?” zei Ellis. “Zijn jullie dat niet met me eens? Daar vechten we toch zeker voor? Daarom verdragen we het als we die dappere manschappen zien lijden en sterven. We weten dat ze sneuvelen voor een goede zaak.”

Stephen zei: “Ik ben laatst op patrouille geweest met een jongen uit jouw peloton, Ellis, en die rookte sigaretten die ‘Golden Future’ heetten. Waar had hij die vandaan? Ze stonken als de stallen in de zomer.”

“Die krijgen ze bij hun rantsoenen,” zei Ellis. “Ze hebben heel fantasievolle namen. ‘Glory Boys,’ ‘Rough Riders’. Maar je hebt geen antwoord gegeven op mijn vraag.”

Stephen schonk zich nog een glas whisky in. Hij dronk zelden meer dan twee glazen, behalve als hij Weir gezelschap moest houden. Deze avond had hij al een halve fles op. Misschien deed hij het alleen om Ellis te ergeren. Hij voelde zijn tong zwaar worden in zijn mond; zijn kaak was verslapt, zodat de woorden weigerden zich te laten articuleren.

“Weir, jij houdt van je vaderland, nietwaar?”

“Ik vond het klote toen ik er met verlof was,” zei Weir. “Die vette klootzakken daar hebben er geen flauw idee van wat voor leven wij moeten leiden ter wille van hen. Ik gun ze een stevig bombardement over heel Piccadilly tot aan Whitehall, zodat het hele stelletje sneuvelt.”

“Zelfs je eigen familie?”

“Juist óók mijn familie. Juist ook zij. Ik heb geprobeerd ze uit te leggen hoe het hier was, en zal ik jullie eens wat vertellen-het hing mijn vader de keel uit. Ik verveelde hem met mijn verhalen. Ik zou met name graag een bombardement van vijf dagen op hun straat wensen. En op de mensen die zijn gaan staken voor meer loon in de fabrieken, terwijl wij voor een shilling per dag doodgingen.” Weirs stem beefde. “Ik zou ze allemaal tegen het Duitse mitrailleurvuur in willen zien lopen, in lange, aarzelende rijen. Voor één shilling.” Speeksel droop langs zijn kin.

“En hoe zit het met jou?” vroeg Ellis aan Stephen. “Ben jij net zo verbitterd als hij?”

Stephen beschikte over een onecht soort welsprekendheid, als gevolg van de drank; daardoor had hij vlot elke willekeurige opinie kunnen verkondigen. Hij zei: “Ik kan me dat land niet meer herinneren. Moeten we vechten voor akkers en heggen en bomen? Misschien wel. Misschien zijn ze de moeite waard om voor te sterven als de mensen in kwestie ze met hun affecties hebben bekleed. En die textielstadjes waar ik vroeger de fabrieken bezocht, die hellende straten, en Londen met die kaden en ha-vengebouwen-misschien zijn al dat baksteen en cement wel meer waard dan die van de vijand in Hamburg of München. Misschien moeten wij, als die weilanden en heuvels de liefde van voldoende mensen hebben gekregen, gaan liggen om ons daarvoor te laten doden, misschien moeten de kogels en de granaten ons maar in stukken rijten opdat die groene heuvels vooral onberoerd blijven.”

“Wil je beweren dat het land zelf meer waard is dan de mensen en onze manier van leven?” vroeg Ellis.

“Nee.”

“Maar waar vecht je dan voor?”

Stephen zei: “Als ik al voor iemand vecht, dan is het denk ik voor degenen die dood zijn. Niet voor degenen die nu in Engeland leven. Voor de doden, hier aan de overkant. Voor Wilkinson, voor Reeves, en voor zijn broer, die verdwenen is. Verdwenen in het niets. Voor Byrne, die verstrikt raakte in het prikkeldraad. Voor hém vecht ik.” Zijn keel werd dik en hij balde zijn vuisten. “En voor al die anderen. Ik heb ze gekend. Studd en hoe-heet-hij-ook-weer, die blonde die altijd bij hem was. Jezus, ik weet niet eens meer hoe hij heette.”

Weir zei: “Maak je geen zorgen. Zolang je maar weet hoe de manschappen nu heten.”

“Ja, dat weet ik, natuurlijk weet ik dat. Dat peloton bestaat in zekere zin nog. Petrossian en…Brennan, natuurlijk. En de nieuwe manschappen. Er is er een die Goddard heet. En dan is er Barlow, en Coker. En een heel stel anderen. Die kerels zijn oké. Hoe heette die vriend van Brennan ook weer? Die bloedde zo vreselijk. Douglas. Onder de grond raak je niet zoveel manschappen kwijt.”

“Nou, dat zijn er ook heel wat geweest. Tyson bij Beaumont Hamel, en dan de mannen in de tunnels. Maar ik ga niet dood.”

Weirs ogen kregen een blauwe glans naarmate het later werd, hij vatte vlam van hoop en dronkenschap. Wat nog restte van zijn haar stak in dunne, blonde pieken uit boven zijn oren. Zijn stem werd hoger van opwinding.

“En kijk niet zo sceptisch. Vertel me niet dat je nooit geloofd hebt in magische krachten,” zei hij.

Stephen was inmiddels zo dronken dat hij geneigd was tot bekentenissen. Zijn tijdelijk zo vlotte tong was verlamd, maar werd vervangen door oprechtheid. “Vroeger wel, toen ik een jongen was. We probeerden de geesten van de doden op te roepen. Op de kermis probeerde ik waarzegsters te bezoeken. Ik wilde geloven dat ik een heel belangrijke toekomst had. Ik had een namaakwereld nodig omdat ik het leven in de echte wereld niet verdroeg.”

De bunker sidderde onder de explosie van een granaat, heel dichtbij.

Weir keek verwonderd. “Toen al?”

“Gray heeft me eens verteld, toen ik in het hospitaal lag, dat zulke dingen heel vaak voorkwamen onder kinderen aan wie…hoe zei hij het ook weer? ‘Aan wie de normale magie van de kindertijd was ontnomen’…iets dergelijks.”

“Wat weet Gray daar nou in godsnaam van?”

“Dat heeft een van zijn Oostenrijkse dokters hem verteld.”

Ellis, die nog steeds lag te luisteren in zijn bed, zei: “Wat gebeurde er toen je gewond raakte?”

“Ik begon ergens in te geloven.”

“Waarin dan?”

Stephen steunde met zijn hoofd op zijn handen. Hij sprak onduidelijk, met lange pauzes waarin hij moeite deed zijn gedachten vorm te geven. Tussen de woorden in gierden de granaten door de lucht. “Ik hoorde een stem. Er was iets buiten mij. Mijn hele leven was ik ervan uitgegaan dat er geen leven buiten mij was…vlees, het moment van leven…en dan het niets. Ik had mijn toevlucht genomen tot bijgeloof…” Hij maakte een wuivende handbeweging. “Ratten. Maar daar was niets. En toen hoorde ik het geluid van mijn eigen leven dat me verliet. Het was zo…teder. Ik had er spijt van dat ik daar geen aandacht aan had besteed. Toen geloofde ik in de wijsheid van wat andere mensen vóór mij hadden ontdekt…Ik begreep dat die eenvoudige dingen waar konden zijn…Ik had daar nooit in willen geloven omdat het beter was mijn eigen gevecht te leveren.” Opeens werd hij weer welsprekend, en hij zei: “Je kunt ergens in geloven zonder de last van je eigen bestaan te compromitteren.”

Weir keek hem niet-begrijpend aan. Ellis kuchte. “En waarin geloof je dan wel?”

“Een kamer, een ruimte die op zichzelf gebaseerd is.” Stephens hoofd bevond zich vlak bij het tafelblad, en zijn stem was bijna onverstaanbaar. “Alleen maar een kamer. Waar het begrepen wordt.”

Ellis zei: “Ik denk dat je nog een lange weg vóór je hebt voordat je jezelf een echte christen kunt noemen.”

Stephens hoofd kwam omhoog van de tafel. Zijn ogen vulden zich langzaam met woede, de onbeheerste razernij van een boerenjongen. Hij stond op en wankelde naar de stapelbedden. Hij greep Ellis vast bij zijn hemd en sleurde hem naar beneden.

“Hola, neem me niet kwalijk, ik wilde je niet beledigen.” Ellis was geschrokken van de uitdrukking op Stephens gezicht. “Je bent dronken, laat me los.”

Stephen haalde zwaar adem. Hij liet zijn handen langs zijn lijf vallen. “Ga kijken hoe het met je manschappen is,” zei hij zacht. “Het is drie uur. Ga met de wachtposten praten. Je weet hoe bang ze zijn.”

Ellis trok zijn overjas aan en liep achterwaarts de bunker uit. Stephen keek hoe hij vertrok, en wendde zich toen weer tot Weir. “Dat is toch zo, Weir? Hij moet toch gaan kijken hoe ze het maken?”

“Wie? Ellis? Je had hem een schop moeten verkopen. Laat mij in zijn bed liggen tot hij terugkomt. Ik ben alleen, sinds Adamson gewond is geraakt.”

Jack Firebrace en Arthur Shaw lagen tegen elkaar aan in hun bunker. Er bevonden zich tien man in een ruimte van zeveneneenhalve meter breed en anderhalve meter hoog. Als ze zich er eenmaal in gewrongen hadden, was elke beweging onmogelijk. Jack was gewend geraakt aan de hele nacht op één zij slapen; wanneer het forse lichaam van Arthur Shaw op zijn plaats lag, kon hij zich niet omdraaien. Hij werd in slaap gebracht door de diepe, schorre ademhaling van Shaw; ook was hij gewend geraakt aan de contouren van dat andere lijf. Hij kon even goed met hem slapen als vroeger in Londen met Margaret, als hij zijn oren had gesloten voor het geluid van de treinen die langs het raam aan de achterkant ratelden. De volgende ochtend schreef hij een brief naar huis:

Lieve Margaret, Welbedankt voor het pakje dat veilig is aangekomen, het was heel welkom. We kunnen altijd wel wat extra Oxo-blokjes gebruiken, en de cake vonden ze allemaal heel lekker. De laatste tijd zijn we veel beter ondergebracht, en mijn gezondheid is uitstekend. We hebben echte bunkers-niet alleen voor de officieren! Dat is baden in weelde, dat kan ik je wel vertellen, en we hebben allemaal flink wat slaap ingehaald.

Ook doen we graafwerk. Ik geloof dat de infanterie ons nu beter accepteert, en wat wij doen, is heel belangrijk voor de volgende grote aanval. Ja, er komt er weer een.

Het is natuurlijk gevaarlijk werk, en we hebben een paar keer gas-alarm gehad, maar we voelen ons allemaal beter nu we een nieuw stel kanaries hebben. Ik denk wel dat er vijandelijke tunnels zijn, maar die zijn we nog niet tegengekomen. Ik vertel je wel van alles, maar je moet je geen zorgen over me maken. Als je dat wél doet, dan zou ik het moeten betreuren dat ik dit heb geschreven.

De infanterie wil altijd dat wij iets van hun corvee doen, maar wij werken al hard genoeg onder de grond. Wij zijn niet bereid loopgraven aan te leggen, dat mag je zonder meer aannemen. We hebben wel een handje geholpen met het ingraven van telefoonkabels, maar meer doen we niet. Nu worden een paar van hen op corvee gestuurd om ons te helpen. Zo mag ik het zien!

We moesten acht kilometer achter het front terugmarcheren om te baden, terwijl we de dag daarvoor ook een bad hadden gehad. Daar werd flink over gekankerd, dat mag je geloven. Wat heeft het voor zin om je te wassen als je geen schone kleren hebt om aan te trekken, als je je oude goed moet aandoen, dat vol ‘bezoek’ zit. Maar het was wel een goed bad, met veel warm water, en een warme douche. En daarna waren de mannen heel tevreden, want we kregen even rust en er was een café met bier. We kregen flink op onze kop van de sergeant toen we terugkwamen, maar het was de moeite waard.

Jij schrijft dat je geen nieuws hebt, en dat ik jouw brieven wel saai zal vinden, maar dat is niet zo. We snakken naar bericht van thuis. Dat is het enige waar we aan denken: thuis, thuis, thuis.

Ik denk ook heel wat aan de jongen. Ik moet zeggen dat het me moeite kost om opgewekt te blijven. Op de zondagen is er een dienst, en de preek is altijd interessant. Vorige week vertelde de aalmoezenier het verhaal van de Verloren Zoon, van die rijke man die twee zonen had, en een van hen ging het slechte pad op, maar toen hij terugkwam naar huis, slachtte zijn vader het gemeste kalf voor hem. Ik had ook het allerbeste voor John willen doen, maar het heeft niet zo mogen zijn.

Ik doe mijn best om opgewekt te zijn, en jij moet je geen zorgen over mij maken. Bedank miss Hubbard alsjeblieft voor haar groeten. Schrijf me gauw. Je liefhebbende Jack.

31

De mijngangen werden diep onder de grond in een laag blauwe klei gedolven. Aan het begin van de diepere tunnels maakten de mannen een bredere ruimte waar ze konden uitrusten en slapen zonder terug naar boven te gaan. Ze verdroegen de stank van hun opeengepakte, ongewassen lijven ter wille van warmte en geborgenheid. Elke minuut die niet werd doorgebracht onder die eindeloos druipende hemel, was winst; elke nacht die beschutting bood voor de ijzige wind die hun drijfnatte tunieken en broeken liet bevriezen, was draaglijk. De stank was onaangenaam, maar boven de grond was het niet veel beter, waar de chloorkalk de geur van rottend vlees niet leek weg te nemen, maar te verergeren, waar latrines bedolven waren of verlaten, en waar de manschappen liever de giftige rook van komforen inademden dan de stank van uitwerpselen.

Terwijl de diepe hoofdtunnels, waaraan al twee jaar werd gewerkt, geleidelijk verruimd en uitgegraven werden in de richting van de heuvelrug, werkte Weirs compagnie aan een minder diepe tunnel vanwaar ze konden luisteren of de vijand ook aan het graven was. Op een ochtend hoorden ze geluiden van Duitse activiteiten boven hen. Vlakbij leek een ondergrondse ladder te zijn, waar mannen van afsprongen. Het gestamp van hun laarzen was te horen in de hoger gelegen tunnel. Weir gaf bevel zijn tunnel te ontruimen, maar twee of drie man moesten te allen tijde in de luisterposten blijven, om ervoor te zorgen dat de Duitsers hun loopgraaf niet zouden ondermijnen. Daarvoor meldden zich geen vrijwilligers, dus had hij een dienstrooster moeten opstellen. Ze namen kaarsen mee zodat ze een boek konden lezen onder het luisteren. Slechts twintig man waren naar beneden geweest en weer teruggekeerd tegen de tijd dat de aarde schudde van de explosie waar ze het bangst voor waren geweest. De Duitsers hadden hun tunnel opgeblazen met een grote rookbom. De twee mannen in de luisterpost werden bedolven onder duizenden tonnen Vlaamse aarde.

Weir was in de loopgraaf toen de explosie kwam-hij zat thee te drinken met Stephen en legde uit wat zijn problemen waren. Hij verbleekte toen de aarde onder hen schokte. De hete thee schoot over zijn bevende hand, maar hij voelde niets.

“Ik wist het,” zei hij. “Ik wist dat ze hem zouden opblazen. Ik moet naar beneden. Ik heb ze daarheen gestuurd. O God, ik wist dat dit zou gebeuren.”

Hij keek Stephen wanhopig aan, smekend om medeleven, en toen schoot hij langs hem heen, op weg naar de ingang van de tunnel.

“Wacht even,” zei Stephen. “Jij hebt misschien drie man verloren, daar in de diepte, maar als de vijand een tunnel onder deze loopgraaf heeft, raak ik mijn halve compagnie kwijt. Zoek maar liever heel goed uit waar hun tunnel heen gaat.”

“Kom zelf maar mee om te kijken als je je zoveel zorgen maakt. Ik moet in de eerste plaats aan mijn eigen manschappen denken,” zei Weir.

“Neem een van jouw mannen mee en laat hem verslag uitbrengen bij mij.”

Weir was zo kwaad dat hij niet meer beefde. “Jij hoeft mij niet te vertellen wat ik moet doen. Als je zo bezorgd bent voor jouw manschappen, kom dan zelf…”

“Natuurlijk ben ik bezorgd voor hen. Als zij denken dat er een mijn onder hen ligt, blijven ze geen vierentwintig uur op hun plaats. Dan krijgen we muiterij.”

“Nou, kom dan mee en kijk verdomme zelf.”

“Het is mijn taak niet om onder de grond rond te kruipen.”

Stephen liep door de loopgraaf achter Weir aan, tot aan de plaats waar de voorraden voor het tunnelwerk bewaard werden. Weir pakte een kanarie in een kleine houten kooi en keerde zich om naar Stephen.

“Of ben je soms bang?” vroeg Weir.

Stephen aarzelde, keek even naar het kooitje. “Natuurlijk niet. Ik zei alleen…”

“Nou, kom dan mee.”

Stephen had zich niet vaak door Weir overtroefd gevoeld, en begreep dat hij weinig keus had.

“Het kost je maar een uur,” zei Weir, op verzoenende toon nu hij zag dat Stephen begon te weifelen. Ze zwegen even. “De vorige keer ben je gewond geraakt, nietwaar? Daarom ben je nu zeker bang om weer naar beneden te gaan.”

“Nee,” zei Stephen, “ik ben niet bang om naar beneden te gaan.”

Wek gaf hem een helm met een lamp erop, en een houweel. “Het is daar heel smal, en we zullen wel wat moeten opruimen als we bij de explosie komen.”

Stephen knikte zwijgend. Hij gaf de soldaat die het dichtst in de buurt was, opdracht aan Ellis door te geven waar hij heen was, en volgde toen Weir naar de ingang van de tunnel.

Een stuk zeildoek was over een houten raamwerk gespannen, ongeveer een meter achter de voorste wand van de loopgraaf. De uitgegraven klei werd afgevoerd in zandzakken en een heel eind achter de linies gedumpt, zodat vijandelijke vliegtuigen niet konden zien waar het graafwerk werd gedaan. De opening was niet veel groter dan een konijnenhol.

Weir draaide zich om naar Stephen, zijn gezicht strak van bezorgdheid. “Volg me zo snel je kunt.”

Onder de borstwering van de loopgraaf was een verticale schacht die naar het duister van de aarde leidde. De horizontale houten sporten waren een halve meter van elkaar verwijderd. Weir klauterde vlot en geoefend naar beneden, met het handvat van het kanariekooitje tussen zijn tanden, maar Stephen moest met zijn voeten naar elke houten tree voelen.

Ten slotte bereikte hij een houten platform waar Weir op hem stond te wachten.

“Schiet op, in godsnaam. We zijn er. Het is geen diepe tunnel.”

Stephen haalde zwaar adem en zei: “Had je geen brancardiers moeten sturen?”

“Ja, die staan klaar, maar die komen niet tenzij een officier zegt waar ze heen moeten.”

Weir liep gebogen voort, met de kooi in zijn linkerhand. Stephen volgde, drie, vier stappen achter hem aan. De vogel maakte geluidjes, maar hij kon niet uitmaken of dat van angst was of van tevredenheid. Stephen huiverde toen hij het hoorde. Hij dacht aan het oppervlak van de aarde boven hen: een patroon van ronde granaattrechters waaruit het niemandsland bestond, allemaal halfvol water waarin de ratten stoeiden en vraten van de ongeborgen lijken; dan zo’n tien meter vaste, stevige klei, waar desondanks nog vocht van de wereld daarboven doorheen kon sijpelen.

Weir kroop op handen en voeten, want de tunnel was nu minder dan een meter hoog. De wanden kwamen dichterbij en Stephen had moeite het licht van Weirs lamp te zien. Zijn eigen lamp leek alleen de spijkers op de zolen van Weirs laarzen te beschijnen, en af en toe de stof op zijn langzaam voortkruipend achterste.

Naarmate ze vorderden, voelde Stephen hoe de klei aan zijn kruipende handen plakte. Hij had zin om zijn armen naar opzij uit te steken en de wanden van de tunnel weg te duwen, zodat ze ruimte kregen om adem te halen. Zolang Weirs lichaam zich echter tussen hem en de kooi bevond, was alle angst die hij voelde voor het drukkende gewicht van de aarde nog te dragen. Alles was uit te houden, als hij maar niet in de buurt van die vogel hoefde te komen.

Wek ademde sneller, hij hijgde luid onder het kruipen. Zijn ene hand gebruikte hij om zich voort te bewegen, de andere om de kooi mee te trekken. Stephen voelde hoe een stukje rots de huid van zijn linkerhand openhaalde. Hij kon er niets tegen doen. De aarde boven hen was vergiftigd door sporen van gasgangreen, een paardenziekte die was overgebracht door de vele mest die de boeren hadden gebruikt; hij hoopte dat deze diepe laag daar nog vrij van was. Hij worstelde zich voort, en probeerde zijn gewicht naar de buitenkant van zijn hand te verplaatsen. De tunnel was nu zo nauw dat ze hem moesten verwijden met hun houwelen. Er was echter geen ruimte om behoorlijk uit te halen, dus schoten ze heel langzaam op.

Wek stopte opeens, en Stephen hoorde hem vloeken.

“Hier is het,” zei hij. “Dit is het einde. Er zou nog zo’n tien meter tunnel moeten zijn. Ze hebben verdomme alles opgeblazen. Ze zijn vast allebei dood.”

Stephen kwam achter hem en zag de wand van aarde die voor hen lag. Opeens voelde hij paniek. Als de tunnel achter hen nu ook instortte…Hij bewoog zijn voeten in een reflex en begon aan een poging te keren: een dergelijke explosie had vast en zeker de hele tunnel met die armoedige stutten verzwakt.

Uit zijn broodzak haalde Wek een ronde houten schijf die hij tegen de zijkant van de tunnel drukte. Vervolgens pakte hij een stethoscoop die hij in een speen op de schijf duwde, en hij luisterde. Hij bracht een vinger naar zijn lippen. Stephen was toch al niet van plan geweest iets te zeggen. Hij luisterde zelf ook oplettend. Het was eigenaardig stil. Die stilte had iets verwarrends: geen kanonvuur.

Wek rukte de stethoscoop uit zijn oren. “Niets,” zei hij.

“Werkt dat ding goed?”

“Ja, uitstekend. Uitgevonden door een geleerde in Parijs. Maar je weet het natuurlijk nooit zeker.”

“Wie zaten er in de luisterpost?”

“De ene was Shaw. De ander heette Stanley, geloof ik. Dat was een nieuwe.”

“En hoe krijgen we ze eruit?”

“We laten ze liggen. Als we dit hier proberen uit te graven, stort de hele boel in. We sturen een paar mannen naar beneden om stutten te plaatsen, en als zij erdoorheen kunnen komen, des te beter. Maar ik wil deze tunnel nu sluiten.”

“En als ze hen niet bereiken?”

“Dan zeggen we een gebed. Uiteindelijk worden we allemaal begraven.”

“Heb je zin om nu een gebed te zeggen?”

Weirs gezicht was zo dicht bij het zijne dat Stephen zijn adem kon ruiken-verschaalde alcohol. “Ik ken helemaal geen gebeden,” zei hij. “Jij wel?”

“Ik zou er een kunnen bedenken.” De kanarie liet even een levensteken horen. Stephen kromp ineen van angst. Woorden vloeiden van zijn lippen. “In uw handen, o Heer, geven wij de zielen van deze twee mannen over. Mogen zij rusten in vrede. Laat dit niet vergeefs zijn geweest. In Jezus’ naam, amen.”

“Laten we gaan,” zei Weir. “Laat mij maar vooropgaan. Ik probeer langs je te komen. Ga een beetje die kant op, naar achteren, goed zo, druk je tegen de wand.”

Stephen maakte zich zo plat mogelijk om Weir voorbij te laten gaan. Terwijl Weirs lichaam tegen hem aan drukte, stootte zijn houweel tegen de klei boven hun hoofden. Een brok viel op Weir neer. Daardoor raakte nog een hele massa klei los, zwaar neervallend op zijn rechterarm. Hij slaakte een kreet. Stephen probeerde zich instinctief terug te trekken naar waar de tunnel breder was, voordat alles instortte. Weir lag te vloeken en te kreunen.

“Mijn arm is gebroken. Haal me eruit, haal me eruit. Gauw, of alles komt naar beneden.”

Stephen kroop naar hem terug en begon de gevallen aarde heel voorzichtig van zijn lichaam te verwijderen. Hij duwde de grond terug naar de plek waar de tunnel geblokkeerd was. Weir kreunde van pijn.

“Haal weg, haal weg. We moeten eruit zien te komen.”

Stephen zei met opeengeklemde kiezen: “Ik doe wat ik kan. Ik moet het voorzichtig doen.” Hij lag boven op Weir, met zijn hoofd bij Weirs voeten, terwijl hij de neergestorte aarde van zijn arm weghaalde. Vervolgens moest hij zich terugworstelen over het lichaam van Weir, waarbij hij zijn gezicht met alle kracht in de klei moest drukken. Ten slotte lagen ze weer met de gezichten bij elkaar, Weir met zijn voeten naar de wand, Stephen met de zijne naar de uitgang. Weir sputterde van de klei in zijn mond.

“Zou het lukken?” vroeg Stephen.

“Ik heb mijn arm gebroken. En misschien ook een rib. Ik moet kruipen met één hand. Neem jij die vogel.”

Stephen stak zijn hand naar achteren om de kooi te pakken. De dunne houten latjes waren gebroken door de neergevallen aarde; het kooitje was leeg.

“Godallemachtig,” zei Weir. “We kunnen dat beest hier niet laten. We moeten hem zien te vinden, hij moet mee terug. Als de Boche hem vindt, weten ze meteen dat wij—”

“Jezus, ze wéten toch al dat er een tunnel is. Daarom hebben ze hem opgeblazen.”

Weir explodeerde ondanks zijn pijn. “Je mag onder geen voorwaarde een vogel vrij laten rondvliegen. Nooit. Dat staat in het handboek. Ik zou voor de krijgsraad komen. Zoek die vogel.”

Stephen kroop terug over het liggende lijf van Weir. Hij was bijna in tranen terwijl hij de donkere klei afzocht met de zwakke lamp op zijn helm. Even links van het gat dat in de zoldering was ontstaan zag hij een gele flits. Voorzichtig stak hij er zijn hand naar uit.

Hij voelde hoe zijn hart tegen de bodem van de tunnel bonsde; zijn kleren waren doordrenkt van zweet. Het droop in zijn ogen. Hij hield zijn hand rustig, opende in de schemer zijn vingers in de richting van de vogel. O God, alsjeblieft, mompelde hij, alsjeblieft, alsjeblieft…Toen zijn hand zo’n vijftien centimeter van de kanarie vandaan was, greep hij ernaar. De vogel vloog op, en zijn vleugels streken langs de rug van zijn hand toen hij langs hem schoot. Stephen krijste. Zijn lichaam kromp ineen en zijn benen schopten tegen Weirs dijen.

“In Jezusnaam, wat is er aan de hand? Je laat de tunnel nog instorten.”

Stephen lag met zijn gezicht naar beneden, hijgend, zijn ogen waren gesloten.

“Blijf stil liggen,” zei Weir. “Hou je in godsnaam stil. Het beest zit nu vlak bij mij.”

Stephen lag stil en zei niets. Weir bewoog zich niet. Stephen hoorde hem zachtjes fluiten. Hij probeerde de angstige vogel gerust te stellen, of hem naar zijn hand te lokken. Stephen lag nog steeds met zijn gezicht de verkeerde kant uit. Weirs lichaam blokkeerde zijn terugkeer naar het licht.

Opeens voelde hij dat Weir een plotselinge beweging maakte. “Ik heb hem,” zei hij. “Hij zit in mijn hand.”

“Oké. Laten we gaan. Ga jij maar voorop, dan kom ik achter je aan.”

“Ik heb maar één hand. Ik kan de kanarie niet meedragen.”

“Nou, maak hem dan dood. Het is maar een kanarie. Schiet eens op. Ik wil me omkeren. Ik krijg kramp. Ik wil hieruit.”

Er viel een stilte. Weir bewoog zich niet. Ten slotte zei hij: “Ik kan hem niet doodmaken. Echt niet.”

Stephen voelde een vreemde druk in zijn maag. “Je móet hem doodmaken,” zei hij. Zijn stem kwam zacht uit zijn droge mond.

Opnieuw werd het stil. Toen zei Weir: “Ik kan het niet, Wraysford. Ik kan het niet. Het is maar zo’n klein vogeltje. Het heeft niets verkeerds gedaan.”

Stephen had moeite zich te beheersen. Hij zei: “Maak het beest dood, in godsnaam. Knijp je vuist dicht. Bijt zijn kop af. Het geeft niet hoe.”

“Doe jij het dan.”

“Nee! Het is te riskant om hem aan mij door te geven. Misschien ontsnapt hij dan weer.”

Weir keerde zich op zijn rug en stak zijn vuist uit naar Stephen. Het kopje van de kanarie verscheen tussen wijsvinger en duim. “Daar is-ie,” zei Weir. “Ik zal hem vasthouden, terwijl jij je mes pakt en gewoon zijn keel afsnijdt.”

Stephen voelde Weirs ogen in hem boren. Hij voelde in zijn zak en vond zijn mes. Hij klapte het open en stak zijn arm omhoog boven Weirs knie-en. Weir hield zijn hoofd omhoog en kon Stephen aankijken toen diens hoofd tussen zijn schenen opdook. Beide mannen keken elkaar aan boven het minuscule gele kopje tussen hen. Stephen dacht aan de rijen mannen die hij het mitrailleurvuur in had zien lopen; hij dacht aan de wereld die had liggen jammeren in de schemering bij Thiepval. Weir bleef hem aankijken. Stephen borg het mes weer op in zijn zak. Hij drong zijn opkomende tranen terug. Misschien zou Weir de vogel loslaten. Misschien zou het beest hem aanraken.

“Ik neem hem wel over,” zei hij.

“Jij hebt allebei je handen nodig om te graven en te kruipen,” zei Wek.

“Dat weet ik.”

Van zijn zakdoek maakte Stephen een draagdoek voor de vogel. Hij knoopte drie punten aan elkaar, zodat een opening overbleef.

“Oké. Stop hem hierin, dan knoop ik het dicht.”

Met zijn tanden krampachtig op elkaar stak hij beide handen naar Wek uit, en die deed het diertje in de zakdoek. Stephen kreeg een schok toen hij de vleugeltjes tegen zijn handpalmen voelde slaan. Met onhandige vingers slaagde hij erin de vierde punt van de zakdoek aan de andere drie vast te knopen. Hij nam de knoop tussen zijn tanden en kroop terug over het lichaam van Weir.

Ze begonnen aan hun trage terugtocht, waarbij Stephen de losse aarde opzij duwde en de tunnel zo mogelijk breder maakte. Weir worstelde voort met zijn linkerhand.

In die nauwe duisternis voelde Stephen dat gevederde ding onder zijn gezicht. Soms begon de vogel te fladderen om weg te komen, soms lag hij stil, in doodsangst. Hij zag met zijn geestesoog het uitgestrekte skelet van de onderste vleugel, de pikkende bewegingen van de kop, en die zwarte, meedogenloze oogjes. Hij probeerde zich af te leiden door aan andere dingen te denken, maar geen andere gedachten wilden bij hem blijven. Het was of zijn hersens weigerden te functioneren, en maar één beeld overlieten: de fossiele gedaante van een vogel, een pterodactylus in kalksteen, die lange, wrede snavel met die prehistorische haak en de uitgewaaierde botten, de geringe breedte en enorme spanwi jdte, vooral de onderkant van de broze vleugel met die pezige veren aan de ene kant in het bloed van de vogel gestoken, en dan uitgestrekt tot de deltavorm die zou fladderen en tegen zijn gezicht zou komen wanneer het doodsbenauwde beest, in een opwelling van pure vijandigheid, zijn enorme, hakkende snavel naar zijn ogen zou brengen.

De kleine kanarie die aan zijn mond hing, maakte zwakke bewegingen en zijn gele veertjes staken uit de zakdoek en streken zacht langs zijn gezicht. Hij sloot zijn ogen en worstelde verder. Hij snakte naar de modder en de stank, naar het geluid van granaten.

Achter hem kroop Weir, zo goed en zo kwaad als het ging. Hij vroeg of Stephen wilde wachten terwijl hij zijn arm voor in zijn hemd stopte, bij wijze van ondersteuning. Hij schreeuwde van pijn toen de twee stukken bot even langs elkaar gleden.

Ze bereikten de ladder en konden gaan staan. Stephen haalde de zakdoek uit zijn mond en gaf hem aan Weir.

“Ik klim naar boven en stuur een paar van jouw manschappen om je te helpen. Hou jij dit vast.”

Wek knikte. Hij was doodsbleek, zag Stephen. Toen liet Weir die brede grijns zien, met die lege ogen, waar Ellis zich zoveel zorgen over maakte. Hij zei: “Je bent een dappere kerel, Wraysford.”

Stephen trok zijn wenkbrauwen op. “Wacht jij nu even hier.”

Hij klom met toenemende vreugde omhoog door de mijnschacht. Boven in de modder, in het gele licht, in de regen, strekte hij zijn armen uit en ademde diep de chloorkalklucht in, alsof hij het heerlijkste parfum van de rue de Rivoli opsnoof.

Hij zag Ellis, die nerveus bij de ingang van de tunnel zat te wachten.

“Aha, Ellis, stuur een paar rioolratten naar beneden, wil je? Majoor Weir heeft zijn arm gebroken.”

“Waar was u, sir?”

“Ik was bij de tunnelgravers, je weet wel. Je moet je bereidheid tonen. Als je het vriendelijk vraagt, maken ze zelfs een bunker voor je.”

“Ik maakte me zorgen, sir. Had u niet iemand anders kunnen sturen?”

“Zo is het welletjes, Ellis. Stuur twee man naar beneden. Ik ga een eindje wandelen. Aardig weertje, vind je niet?”

Verderop hoorde hij sergeant-majoor Price, die corveeërs opdracht gaf te beginnen met herstelwerkzaamheden aan de loopgraaf. Stephen glimlachte. Wanneer de akkers en velden van Europa niet meer voor mensen nodig waren en mochten terugzinken in het vuur van de schepping, zou Price nog steeds lijstjes aan het maken zijn.

32

“Natuurlijk kun je daarheen,” zei kolonel Gray. “Het heet hier inmiddels een beschaafde oorlog. En we weten waar we je moeten zoeken. Laat je alleen niet door Ellis hier op het verkeerde pad brengen.”

Stephen knikte. “Dank u, sir.”

Gray pakte zijn boek op en legde zijn benen weer op het bureau. Hij was al weer een bladzijde gevorderd in Thucydides tegen de tijd dat Stephen en Ellis weg waren uit het huis dat als hoofdkwartier voor het bataljon diende.

De volgende dag voerde de trein hen door een landschap dat bijna bedolven was onder resten van de oorlog. In het begin had Stephen het eigenaardig gevonden om op te kijken uit een beschoten loopgraaf en dan een paar kilometer achter de linie het gewone plattelandsleven te zien, maar na bijna drie jaar vechten lag de grond vol met rommel. Petroleumblik-ken, granaathulzen, houten kisten, blikjes, de verpakkingen van allerlei goederen en munitie lagen aan weerszijden van de rails.

Na tien minuten zagen ze hun eerste groene boom, de eerste stam die niet zwart en gehavend was door granaten, maar nog bedekt met bruine schors, bekroond met takken waarin duiven en lijsters zaten.

Ellis bood hem een sigaret aan. Stephen nam het pakje over en bekeek het. “‘The Flag’. Hoe kom je aan die dingen, Ellis?”

“Ik wil zien hoeveel verschillende merken ik kan krijgen. Er schijnt er een te zijn dat ‘Kitchener’s Small Size’ heet, en dat heb ik nog niet te pakken kunnen krijgen.”

De goedkope rook vulde de coupé.

Sinds Ellis voor het eerst over Amiens was begonnen, had Stephen zichzelf langzaam laten bezwijken voor dat voorstel. Hij had gedacht nooit meer daarheen terug te gaan, maar was gaan geloven dat de dingen die daar gebeurd waren, zo ver in het verleden lagen, dat het zo’n eigenaardige ervaring was geweest, dat het eigenlijk niets te maken had met het leven dat hij leidde. Misschien school er een zeker gevaar in het bezoeken van plaatsen uit vroeger tijden, maar hij stond niet open voor sentimentele gevoelens. Er was alleen een zekere nieuwsgierigheid, hij wilde zien wat er met de stad gebeurd was. Gray had hem verteld dat Amiens ‘nogal geleden had’ van granaten.

“Ik wilde u nog iets vragen, sir,” zei Ellis. “Weet u nog, die kaarten, laatst op die avond. Had u…”

“Je hoeft geen ‘sir’ tegen me te zeggen, hoor. En wat die kaarten betreft…wat dacht jij?”

“Ik denk dat u de kaarten had klaargelegd.”

Stephen glimlachte. “Ja, natuurlijk. Zelfs Weir weet dat.”

“Maar waarom wil hij dan dat u hem de toekomst voorspelt?”

“Omdat hij bang is.”

Ellis keek hem verward aan.

“Ja, het is wel vreemd, geloof ik. Weir gelooft nergens in. Hij zoekt ergens steun. Hij probeert te geloven dat zijn eigen overleving iets is om voor te vechten. Iets om voor te sterven, zou je haast kunnen zeggen.”

“En die kaarten helpen daarbij?”

“Misschien. Hij is doodsbenauwd. Waarschijnlijk slaagt hij erin zichzelf voor de gek te houden.”

“Aha,” zei Ellis. Zijn stem klonk scherp, abrupt. “En wanneer is hij hem voor het eerst gaan knijpen?”

Stephen zei heel voorzichtig: “Ik geloof niet dat het angst van die aard is. Hij is niet bang voor gas of granaten, of dat hij onder de grond bedolven raakt. Zijn angst is dat het geen zin heeft, dat er geen enkel doel mee gediend wordt. Hij is bang dat hij op de een of andere manier in het verkeerde leven terecht is gekomen.”

“Ah, juist,” zei Ellis, op weifelende toon.

De trein rammelde verder naar Amiens en Stephen voelde hoe zijn aangename voorgevoelens toenamen. Ellis was niet de man die hij als reisgenoot zou hebben gekozen, maar hij was vastbesloten vriendelijk tegen hem te blijven. Weir was in een revalidatiecentrum bij Arras. Hij had gehoopt naar Engeland te mogen, maar dat soort verwondingen was argwanend bekeken sinds het eerste begin, toen infanteristen de gewoonte hadden ontwikkeld hun arm te steken tussen snel ontrollende kabels, in de hoop ernstige beschadigingen op te lopen.

Ellis haalde een schrijfblok tevoorschijn en begon aan een brief naar huis. Stephen staarde uit het raampje. De oorlogsgeluiden bleven achter hen. Anders dan Weir, die in de stille slaapkamer van zijn ouderlijk huis gevangen was gehouden door denkbeeldig granaatvuur, merkte Stephen dat hij in staat was te vergeten.

Hoe was hij zeven jaar daarvoor geweest? In wat voor wereld had hij geleefd, in wat voor overdreven, verdoofd bestaan? Destijds had hij er een zekere samenhang in gezien,- de heftige gevoelens die in hem waren opgekomen, dagelijks verhevigd door zingenot, hadden niet alleen begrijpelijk geleken, maar ook belangrijk. Destijds had hij gedacht dat hij in de buurt van een zeker inzicht was gekomen, een zeker bewijs zelfs, al kon hij nu niet meer zeggen wat dat was geweest.

“Wat ga jij doen in Amiens?” vroeg hij aan Ellis.

“Ik weet het niet. Ik ben nog nooit met verlof geweest. Ik weet niet in hoeverre het normale leven gewoon doorgaat. Ik ga misschien naar een schouwburg. Wat hoor ik te doen?”

Stephen haalde zijn schouders op. “De meesten willen zich eerst bedrinken, en dan naar een bordeel.”

Ellis fronste zijn voorhoofd. “Dat lijkt me niets.”

Stephen lachte. “Wat van de twee? Dronken worden?”

“Nee, dat…andere.”

“Ik denk dat het van je verwacht wordt. Het leger denkt dat het goed voor je gezondheid is als je regelmatig met een vrouw slaapt. Die bordelen worden gesanctioneerd door de militaire politie.”

“En u, gaat u daarheen?” vroeg Ellis uitdagend.

Stephen schudde zijn hoofd. “Nee. Dat interesseert me totaal niet.”

“Nou dan. Mij ook niet,” zei Ellis.

“Aan wie zit je te schrijven?”

“Aan mijn moeder.”

Stephen glimlachte. “In dat geval heb ik het je waarschijnlijk op het verkeerde moment gevraagd. Maar naar een bar ga ik met zekerheid. Laat mij een glas champagne voor je kopen. Daar beginnen we mee.”

Stephen herkende het station eerst niet toen de trein langzaam binnen-gleed. Hij had zich schrap gezet voor herinneringen, maar die kwamen niet. Op het perron keek hij omhoog naar het gewelfde dak, en toen naar de hal. Hij en Isabelle waren vertrokken van een ander perron, achter in het station. Hij herinnerde zich een groene deur waarnaar hij had gestaard door het raampje van de coupé, terwijl ze wachtten tot de trein vertrok. Hij keek over de rails en zag die deur-die was nog net als vroeger.

Het was halverwege de middag toen hij en Ellis op de kinderhoofdjes van het stationsplein stapten. Het was een bewolkte dag, maar er waren tekenen dat de zes maanden van de winter hun greep verloren. Het regende niet meer, en de wind prikte niet van kou.

Ze wandelden naar de kathedraal. Een paar gebouwen vertoonden littekens van granaatvuur. Amiens lag maar een paar kilometer achter de geallieerde linies, en had dan ook geleden naarmate de oorlog heen en weer golfde. Door de recente opmars van de geallieerden was het daar voor het eerst veilig: er waren geen bombardementen, en het plaatselijke zakenleven probeerde te profiteren van deze nieuwe rust in het gebied van de Somme. Winkels gingen weer open; de avondklok van acht uur voor bars en restaurants was opgeheven.

Stephen keek met intense belangstelling naar de straten die hij zich herinnerde. Hoewel af en toe een muur was verdwenen of metselwerk zwartgeblakerd was, leken ze grotendeels onveranderd. Hij had ze zich niet actief voor de geest gehaald in de zeven jaar sinds hij daar weg was; hij had weinig aan de stad gedacht. Maar nu hij over die vertrouwde route liep, herinnerden de straten zich in zijn geest.

Op een hoek was een vakwerkhuis, waar Isabelle door het open raam eens een melodie had gehoord die haar had opgewonden, al gold dat niet voor Bérard, de vriend van haar echtgenoot. Rechts van hem, in een smaller steegje, was het restaurant waar hij zo vaak was gaan lunchen. Misschien zou zijn favoriete bankje nog voor het raam staan,- het was niet ondenkbaar dat dezelfde Parijzenaar nog achter de bar stond.

“Ellis, ga je mee hierheen? Hier is een café dat ik me herinner.”

“Zolang ze maar champagne hebben. Is dat café Gobert? Dat hebben ze me aangeraden.”

“Ik weet niet meer hoe het heette. Het was van een man die vroeger een café op de place de l’Odéon in Parijs had gehad.”

Ze bleven buiten staan en Stephen gluurde door de ruit. De houten schotten waren verdwenen. Aan de ene kant was een kale toog, en aan de andere stonden wat goedkope tafels en stoelen. Hij duwde de deur open; die was van dun hout met ijzergaas over het glas, en schraapte over de stenen vloer. Er was niemand in het café. Ze liepen naar de bar, waarachter een paar planken waren, met een gering aantal flessen.

Een kale man met een gerimpeld, uitgeput gezicht en een vettig schort kwam stijfjes de trap af, en door een kleine deur achter in de ruimte. Er hing een sigaret aan zijn onderlip. Hij gromde een groet. Stephen bestelde twee biertjes.

“Weet u wat er met de vorige eigenaar gebeurd is?” vroeg hij.

“Die zit in Duitsland. Als krijgsgevangene. Die zijn in 1914 opgehaald.”

“Wie zijn opgehaald?”

“Alle mannen in Amiens. Toen de Duitsers de stad bezetten.”

Stephen pakte zijn bierglas. “Wilt u zeggen dat alle mannen van de stad naar Duitsland zijn afgevoerd?”

De man haalde zijn schouders op. “Alleen de sukkels. En de lafbekken. De overigen hadden zelf wat geregeld.”

“En u?” vroeg Stephen.

“Ik was te oud, voor mij hadden ze geen belangstelling.”

“Wat zegt hij?” vroeg Ellis.

“Hij zegt dat de vroegere eigenaar van dit restaurant naar Duitsland overgebracht is. Naargeestige tent, vind je niet? Vroeger was het hier heel druk, vol met studenten en zo.”

Stephen zette zijn bierglas neer tussen de onafgewiste kringen op de zinken toog. Hij had opeens begrepen wat er gebeurd was met al die studenten die schreeuwend besteld hadden en de lucht vervuld hadden van hun zware sigarettenrook. Voorzover ze niet bij Verdun gesneuveld waren, zouden ze zich nu gereedmaken voor de aanval op de rivier de Aisne, onder hun inspirerende nieuwe generaal.

“Laten we gaan,” zei hij. “Laten we iets anders zoeken.”

“Waarom? Ik begon net…”

“Het is hier te treurig. Kom mee.” Stephen legde een paar munten op de toog.

Het begon donker te worden en Stephen wilde Ellis’ eerste verlof niet bederven met zijn eigen gedachten.

“Kies jij maar iets uit,” zei hij, “dan betaal ik de drankjes.”

Ze liepen langs de kathedraal, die tot aan de laagste ramen achter zandzakken was verdwenen. De steen was intact, hoewel een deel van het glas was verdwenen. Stephen merkte op dat veel van de vrouwen in Amiens zwarte rouwkleding leken te dragen.

Ze gingen naar een bar die ‘Aux Huitres’ heette, al waren er binnen geen oesters te koop. Het zat daar vol met soldaten van allerlei nationaliteiten: Engelsen, Fransen, Belgen, Portugezen. Stephen kocht champagne en schonk Ellis een glas in. Hij hield zijn eigen glas omhoog, en ze klonken op elkaars gezondheid. Stephen kreeg een verlangen om snel vergetelheid te vinden. Het kostte hem meer moeite dan hij had gedacht om zich aan te passen bij deze relatief normale wereld. Vooral de aanwezigheid van zoveel militairen was onthutsend. Hij wist dat veel van hen de dag tevoren nog tot hun middel in de modder hadden gezeten, kruipend tussen de ratten. Hij keek naar hun glimmende koppels en gladgeschoren gezichten. Als ze nu zo joviaal konden lachen, tot wat voor andere vormen van bedrog waren ze dan niet in staat?

De vrouwen van Amiens, voorzover ze niet rouwden om hun dode echtgenoten, leken de buitenlandse militairen welgezind. Ze accepteerden een drankje en kwamen aan de tafeltjes zitten, waar ze het schoolse Frans van de Engelse officieren probeerden te verstaan.

Voordat Stephen zijn tweede glas had leeggedronken, merkte hij dat Ellis hem had ingeschakeld als tolk. Er was een gegeneerde majoor van een jaar of dertig die de rook van zijn pijp diep inzoog om zijn verwarring te verbergen terwijl een collega-officier van een Schots regiment enige intimiteit probeerde te smeden tussen hem en een luidruchtige Française die rode wijn dronk.

“Zeg tegen haar dat hij haar graag zijn bunker wil laten zien,” zei de Schot.

Stephen vertaalde het, en antwoordde toen: “Ze zegt dat ze hem een heel knappe kerel vindt, en vraagt zich af of hij niet ergens met haar wil gaan eten.” Dat was iets directer dan wat de vrouw in werkelijkheid had gezegd.

De majoor probeerde stamelend zelf te antwoorden, maar zijn Frans bleef haperen na ‘Est-ce que possible pour’, waarna hij weer aan zijn pijp zoog, met diverse ridderlijke gebaren in de richting van de vrouw.

“Ik geloof dat ze wel wat zou willen drinken,” zei Stephen.

“O juist. Het spijt me erg, ik…”

“Maak je geen zorgen, ik haal wel wat. Blijf maar verder babbelen.”

Toen probeerde de Schot uit te leggen waarom Stephens woorden geestig waren geweest-in het leger betekende ‘babbelen’ een poging tot doden van luizen; hij wist het woord voor ‘luizen’ niet, evenmin als dat voor ‘doden’, dus liet hij het bij insectengebaren van zijn vingers en een dreunende vuist op tafel. De vrouw schudde verward haar hoofd, dus pakte hij een aansteker, en die hield hij tegen de naad van zijn tuniek, en vervolgens ging hij op de vloer liggen en schopte met zijn benen in de lucht.

Toen Stephen terugkwam, zat de vrouw te schateren. Ellis keek Stephen lichtelijk onzeker aan, maar toen hij zag dat die glimlachte, begon hij zelf ook te lachen en op de tafel te slaan. Anderen, die bij de bar stonden, keken welwillend hun kant uit. Stephen sloot de ogen en dronk haastig. Hij had aan de bar een fles Old Orkney-whisky gekocht, en daarvan dronk hij nu een glas, naast de champagne. Toen hij zijn ogen weer opendeed, voelde hij hoe in hem enige warmte voor de andere mannen ontstond. Dat luchtte hem op.

De Schot zei: “Zeg tegen haar dat hij haar bij zijn volgende verlof een weekend wil meenemen naar Parijs. Hij wil naar de Moulin Rouge.”

“Moulin Rouge,” herhaalde de vrouw lachend. “Very good.”

Ze kreeg een complimentje voor haar Engels. Ze zei tegen Stephen: “Zeg tegen hem dat ik Engels heb geleerd van een generaal die hier in de stad was.”

“Ze zegt dat je binnenkort tot generaal bevorderd wordt.”

De majoor schudde bescheiden en gegeneerd zijn hoofd. Zijn onhandigheid herinnerde Stephen enigszins aan Weir, en hij voelde medelijden voor zijn afwezige vriend. Hij had gewild dat hij hier was, die arme, eigenaardige Wek, die zo onwerelds was en toch, op een manier die hij helemaal niet wilde, onvoorstelbaar ervaren.

Het was duidelijk dat de Schot, onder het mom van hulp aan zijn Engelse vriend, zelf indruk op die vrouw hoopte te maken.

“Vraag die dame eens of ze in Amiens woont, wil je? Vraag of ze een logeerkamer heeft voor twee keurige officieren van een van de beste High-land-regimenten.”

De vrouw keek Stephen vragend aan. Ze had lachende bruine ogen en haar wangen waren roze. “Tja,” zei ze. “Hij wil zeker met me naar bed?”

Stephen onderdrukte een glimlach. “Ik denk van wel.”

De vrouw lachte. “Zeg maar dat hij een huis met een blauwe lamp moet zoeken. Of met een rode, als hij iets goedkopers wil. Ik ben bereid drie mannen een eersteklas avondmaaltijd te bieden, een kamer met schone lakens, en verse eieren en koffie voor het ontbijt, allemaal voor een redelijke prijs. Maar verder niets, hoor. U mag komen, als u wilt.”

“Dank u. Zijn er bars in de stad waar ook stadsbewoners komen? Geen soldaten, maar mensen die hier altijd hebben gewoond.”

“Ja, er zijn er twee of drie, die kant uit, in de richting van de rue de Beauvais, of wat daar nog van over is.”

“Hé, kerel,” zei de Schot. “Wat zegt ze allemaal?”

“Ze zegt dat er zekere gelegenheden zijn voor wat jij wilt.”

“Goeie help,” zei de majoor, en hij ademde krachtig uit, “ze klinkt als het orakel van Delphi.”

De Schot trok opeens een weifelend gezicht, en Stephen maakte zich zorgen dat hij zijn pret had bedorven. “Nee, nee,” zei hij. “Ze was heel vriendelijk. Ze is bereid jullie een bed voor de nacht te geven en…ik ben ervan overtuigd dat ze hier nog wat wil blijven.”

De Schot keek opgelucht. “Mooi, dat is prima. Laten we nog wat te drinken halen. Anderson, jij bent aan de beurt.”

Stephen boog zich over naar Ellis en fluisterde in zijn oor: “Ik ga even weg. Het is me hier te warm. Als ik niet terugkom, kun je dan jezelf redden? Heb je geld?”

“Ja, laat maar. Ik vind het hier leuk.”

Stephen schonk hem een glas whisky in en borg de fles toen op in zijn zak. “Goed dan,” zei hij. “Tot ziens.”

Op straat was het weer winter, al genoot Stephen van de koude lucht in zijn gezicht na de warmte en de rook in de bar. Hij trok zijn overjas om zich heen en zette zijn kraag op. Een hond snuffelde aan de trottoirband. Hij verdween doelbewust door een steegje, met zijn witte staart hoog boven zijn rug in het zwakke licht van de maan. Hij moest iets afhandelen; het merendeel van de stad had dingen af te handelen, en hoewel de winkels dicht waren, en donker, kon Stephen door de ruiten de stille toonbanken achterin zien, met daarachter rollen stof bij de manufactu-rier, of medicijnflesjes bij de apotheker. Bij de bakker zouden de volgende dag weer dezelfde woorden gewisseld worden: elke klant zou goedemorgen zeggen tegen de eigenaar, en dan tegen de andere klanten; het brood zou beleefd gekocht worden, met wederzijdse woorden van dank. Een stoïcijnse wenkbrauw of een schouderophalen zou kunnen aangeven dat alles niet helemaal in orde was, maar dat sprak vanzelf. Voor het overige zou hun leven net zo doorgaan als vroeger, om de simpele reden dat ze geen keus hadden. Naast de bakker was een slager die drie kwaliteiten paardenvlees aanbood. Op de wegen en in de greppels van de aanvoerlijnen heerste bepaald geen gebrek aan deze grondstof, dacht Stephen, hoewel hij zich de minste kwaliteit liever niet voorstelde.

Hij hoorde zingen in een bar aan de overkant, en hij stak over om te kijken. Hij ging naar binnen en werd weer omringd door militairen, al waren het hier bijna allemaal lagere Britse officieren. Hun jonge gezichten waren rood van de drank, en veel van hen maakten een geluid dat ergens tussen spreken en lachen in zat, een soort gebrul. Toen hij eenmaal binnen was, kon hij zich niet omdraaien en weglopen zonder een kwetsende indruk te maken, dus drong hij zich naar de bar, waar hij iets te drinken bestelde.

Een van de jeugdige officieren zat in de hoek op een piano te spelen, al zongen niet allen hetzelfde liedje. Het gezicht van een jongeman verscheen vlak bij het zijne.

“Ik heb jou nog nooit hier bij Charlie gezien. In welk regiment zit je?”

Stephen voelde hoe de man een knoop van zijn tuniek vastpakte en bekeek. Hij leek niet erg onder de indruk. “Jij hebt dus wel eens in het heetst van de strijd gezeten.”

“Wel eens.”

“Arme kerels. Altijd maar beschoten, niet?”

“Ja. Meestal door onze eigen kanonnen.”

“Zo moet je het niet opvatten. Het spijt me vreselijk. Ik geloof dat ik moet overgeven.”

De jongeman wrong zich langs Stephen en wankelde naar de deur.

“Je kunt beter even gaan kijken hoe je vriend het maakt,” zei Stephen tegen een luitenant die naast hem stond.

“O God, alweer! Heeft hij gekotst? Hij knijpt hem, dat is zijn probleem. Excuseer me.”

Stephen voelde hoe hij vooruit en weer terug werd geduwd door al die lichamen voor de bar. Ze begonnen allemaal samen te zingen met luide stemmen, vol zelfvertrouwen. Ten slotte wist hij zich los te maken uit het gedrang, en zich een weg naar de deur te banen. Hij liep met energieke stappen in de richting van de rue de Beauvais.

Hij vond een rustig café met witte gordijnen voor het raam. Een paar mannen stonden bij de toog, met hun voeten op de stang. Ze keken argwanend naar hem, maar knikten en beantwoordden zijn groet.

Stephen haalde wat te drinken en ging bij het raam zitten. Het was er rustig en koel, en hij kon zijn gedachten ordenen. Hij sloot de ogen en probeerde te genieten van de stilte, de afwezigheid van kanonnen, maar zijn geest was nog te waakzaam. Hij vroeg zich af of hij, door nog wat te drinken, de noodzakelijke mate van ontspanning zou vinden. Waar hij echt behoefte aan had, zo bedacht hij, dat was menselijk contact, niet afgedwongen door de nabijheid van de oorlog, maar vrijwillig geschonken, uit vriendschap.

Toen hij zijn ogen weer opendeed en opkeek, zag hij dat een vrouw het café was binnengekomen en een fles groene kruidenbitter kocht. Ze stond met haar rug naar hem toe en droeg een donkere hoofddoek. Toen ze zich omdraaide, met de fles in haar hand, voelde Stephen hoe zijn maag zich samentrok, en schokgolven schoten door hem heen tot in zijn handpalmen.

De vrouw keek om zich heen, zag zijn geschrokken gezicht en hield haar hoofd een tikje schuin, afwerend, maar ook enigszins bezorgd. Haar ogen keken in de zijne en gleden weer weg toen hij zijn blik zo intens op haar richtte.

Ze liep ietwat gegeneerd naar de deur van het café, met snelle, korte stappen die galmden op de houten vloer. Stephen schoof met openhangende mond zijn stoel achteruit en wankelde achter haar aan, terwijl de barman hem nariep dat hij geen geld op het tafeltje had achtergelaten.

Stephen rende over de kinderhoofdjes tot hij naast de vrouw liep.

“Pardon.”

“Monsieur, u moet me met rust laten, anders roep ik de politie.”

“Nee, luistert u naar me. Ik geloof dat ik u ken. Ik heb heus niets slechts in de zin.”

Aarzelend bleef de vrouw staan, ze keek Stephen voorzichtig aan. Zijn ogen gleden over haar gezicht, met die ver uiteengeplaatste ogen en krachtige jukbeenderen.

“Heet u misschien…Neemt u me niet kwalijk, het zal idioot klinken als ik me vergis, maar heet u…Jeanne?”

De vrouw leek nog steeds te weifelen, maar gaf toe dat dat haar naam was.

“En uw achternaam is Fourmentier?”

Ze knikte zwijgend. Haar manier van optreden herinnerde wat aan dat van haar zuster Isabelle.

Stephen zei: “Weet u wie ik ben?”

Ze keek op, in zijn ogen. Haar gezicht sprak van berustende vermoeidheid. “Ja, ik geloof van wel.”

“Vindt u het erg dat ik u heb aangesproken?”

Ze gaf geen antwoord. Op dat moment kwam de barman aangelopen met Stephens pet. Stephen bedankte hem en gaf hem geld.

Toen ze weer alleen waren, zei hij: “Kunnen we ergens praten? Er zijn een paar dingen die ik u wil vragen.”

“Goed. Komt u maar mee.”

Stephen liep met haar mee. Er was niets dat hij haar wilde vragen, er was niets dat hij te weten moest komen. Op het moment dat hij haar gezicht had gezien en geraden had wie ze was, had hij de keus moeten maken: hij moest haar negeren, of hij moest haar spreken. Hij had geen tijd gehad om erover na te denken, en had instinctief voor het laatste gekozen, wat er ook verder van mocht komen.

Jeanne liep naar de place de l’Hötel de Ville en ging op een bankje zitten. Stephen bleef onzeker voor haar staan.

“Hier kunnen we toch niet praten? Ik bedoel, kunnen we niet ergens binnen gaan zitten?”

Jeanne schudde haar hoofd. “Ik wil niet met u in een café gezien worden.”

“En uw huis? Kunnen we daar niet…?”

“Nee, daar kunnen we niet heen. Wat wilt u me vragen?”

Stephen zuchtte diep. Zijn uitgeblazen adem nam ijle vormen aan in het gaslicht. Hij trok zijn jas over zijn borstkas.

Hij zei: “Misschien moet ik u iets vertellen van wat er gebeurd is.” Hij zag dat Jeanne hem wantrouwde, en hij dacht dat hij haar vrees kon wegnemen als hij kon aantonen dat hij haar of Isabelle niets kwaads toewenste. Hij vertelde in het kort over zijn leven met Isabelle, hoewel hij wist dat Jeanne dat verhaal al eerder moest hebben gehoord. Als hij dingen kon bevestigen die zij al wist, dan bewees dat zijn betrouwbaarheid. Jeanne knikte van tijd tot tijd, een kleine, neutrale hoofdbeweging.

Onder het vertellen werd het Stephen duidelijk wat hij wilde weten, en hij was ontzet, zo eenvoudig als dat was. Hij wilde weten of Isabelle hem nog liefhad. Hij keek haar oudere zuster in de ogen en zag daar zo veel van Isabelle dat een zeker gevoel van haar aanwezigheid weer in hem ontwaakte. Mét haar keerde zijn nieuwsgierigheid terug.

“Toen kwam ik terug naar Frankrijk, en sinds die tijd is het aldoor oorlog geweest. Veel afstand heb ik niet afgelegd, maar een paar kilometer langs de frontlijn. De jaren zijn verstreken. Misschien komt er ooit een eind aan.” Hij voelde dat zijn verslag nogal zwak eindigde. Hij wilde Jeanne niet te veel bijzonderheden vertellen over zijn leven in de oorlog; hij ging ervan uit dat ze dergelijke dingen wel vaker had gehoord van haar eigen familie en vrienden. Ook wilde hij niet de indruk maken dat hij om haar medeleven vroeg-zijn ervaringen werden gedeeld door miljoenen.

“En hoe is het met u?” vroeg hij. “Woont u nu in Amiens?”

Jeanne knikte. Ze trok de hoofddoek wat weg van haar voorhoofd en hij zag de vorm van haar grote bruine ogen en de haast doorschijnende blankheid van haar huid. Haar gezicht was krachtiger en eenvoudiger dan dat van Isabelle, en al die tegenstrijdige nuances van karakter en haarkleur ontbraken, maar Jeannes huid sprak zowel van verfijning als van kracht. Haar stem was laag en zacht.

“Ik woon hier al een tijdje. Ik ben hierheen gekomen vanwege…Ik ben gekomen toen het me gevraagd werd, vorig jaar november.”

“Bent u getrouwd?”

“Nee.”

“Woont u alleen?”

“Nee, ik woon bij…vrienden.”

Het was niet uit te maken of ze gewoon zwijgzaam was of dat ze iets wilde verbergen. Stephens verhaal had haar kennelijk niet geheel gerustgesteld. Een rilling liep over zijn rug toen de noordenwind over het plein joeg. Hij zag hoe Jeanne haar cape om zich heen trok. Hij zou openhartiger moeten worden.

“Ik wil weten hoe het met Isabelle is. Ik wil weten of ze het goed maakt en of ze gelukkig is. Ik wil heus geen problemen maken. Ik ben me ervan bewust dat u mij waarschijnlijk verwijt dat ik haar huwelijk kapot heb gemaakt, en wat voor leven ze nu ook leidt-ik zal haar niet storen. Maar na zes jaar wil ik alleen weten of ze het goed maakt.”

Jeanne knikte. “Goed, monsieur? Ja, ze maakt het goed. U moet begrijpen dat u veel leed hebt veroorzaakt, voor haar man en vooral voor zijn kinderen. Het was een compleet schandaal. Natuurlijk is Isabelle niet vrij te pleiten van verantwoordelijkheid. Verre van dat-haar leven is geruïneerd doordat de mensen haar inderdaad de schuld geven van wat er is gebeurd. Maar wat u betref t-er zijn mensen die u met alle plezier zouden neerschieten om wat u hebt gedaan.”

“Dat begrijp ik. Ik ben er nooit luchthartig over geweest, we hebben het altijd heel serieus opgevat, allebei. Weet u wat voor soort huwelijk Isabelle had met Azaire? Heeft ze daar met u over gepraat?”

“Isabelle heeft met mij over alles gepraat, monsieur. Ik ben haar enige vriendin en vertrouwelinge, en ze heeft mij alle hartstocht, alle bijzonderheden verteld die een normaal mens met tal van anderen zou delen-met zusters, vriendinnen en familieleden. Ik weet alles.”

“Dat is goed. Het is niet zo dat haar ongelukkige leven met hem mij of haar kan vrijpleiten, maar het is belangrijk dat u ervan weet en begrijpt dat ze zich daardoor heeft laten motiveren.”

Jeanne zei: “Ik geef niemand de schuld. Ik heb mijn positie aanvaard, ongeveer zoals u de uwe hebt aanvaard. Isabelle vertrouwde mij en ik had geen andere keus dan haar vertrouwen te beantwoorden. Ik ben haar in alle opzichten trouw gebleven. Dat kan ik niet terugdraaien of afzwakken.”

Stephen was blij met Jeannes woorden. “Het is inderdaad waar,” zei hij, “dat trouw niet halfslachtig kan zijn, in zo’n geval moet men zich helemaal geven. Ik wil u ervan verzekeren dat mijn trouw Isabelles geluk geldt, dat het mij niet gaat om mijn eigen geluk of dat van enig ander. U moet me vertrouwen.”

“Ik ken u niet goed genoeg om u te vertrouwen. Ik weet wat mijn zuster me over u heeft verteld, en daardoor, evenals door wat ik zelf heb gezien, ben ik geneigd u te geloven. Maar er zijn dingen die men beter kan nalaten of niet uitspreken. Ik geloof dat we nu maar afscheid moeten nemen.”

Stephen legde even zijn hand op haar pols om haar tegen te houden. “Zegt u me, waarom woont u in Amiens?”

Jeanne keek Stephen strak aan voordat ze ten slotte zei: “Ik ben hierheen gekomen om voor Isabelle te zorgen.”

“Woont Isabelle hier? Is ze nu hier in de stad? En hoe bedoelt u, ‘om voor haar te zorgen’? Is ze dan ziek?”

“Ik wil u niet te veel vertellen. Ik wil me niet laten uithoren.”

“Daarvoor is het te laat,” zei Stephen. Hij hoorde hoe zijn stem galmde over het stille plein. Hij slikte en probeerde zachter te spreken. “Vertelt u me, is ze in Amiens? En is ze ziek? Wat is er gebeurd?”

“Goed dan, ik zal het u vertellen, als u me belooft dat u me daarna laat gaan. Ik zal u alles vertellen wat u moet weten, en dan ga ik naar huis. U mag me niet volgen of enige poging ondernemen om mij te bereiken. Is dat afgesproken?”

“Ja, dat beloof ik.”

Jeanne sprak zorgvuldig, alsof ze steeds controleerde wat het hoogste niveau van waarheid was dat ze kon vertellen. “Isabelle is teruggegaan naar Rouaan, naar het huis van mijn ouders. Dat had ik voorgesteld. Ze wilden haar niet erg graag weer in hun huis opnemen, maar ik heb erop aangedrongen. Na een paar maanden kwam mijn vader met Azaire overeen dat ze naar hem zou terugkeren. Nee, luistert u naar me. Laat u mij vertellen. Ze had weinig keus. Mijn vader zou haar anders op straat hebben gezet. Azaire beloofde helemaal opnieuw te beginnen, haar te aanvaarden alsof er niets was gebeurd. Grégoire, zijn zoon, smeekte haar terug te komen. Ik geloof dat hij degene is die haar heeft overreed. Ze kwam terug bij hem, in zijn oude huis. Er waren ook andere redenen, die ik u niet kan vertellen. In het eerste jaar van de oorlog is de stad bezet door de Duitsers, dat weet u waarschijnlijk wel. Veel mannen zijn weggevoerd, ook Azaire. En toen…tja, de tijd verstreek, er gebeurden dingen. Isabelle bleef hier. Het huis aan de boulevard du Cange is door een granaat getroffen en de achterkant van het huis is vernield. Niemand is daarbij gewond geraakt, maar Isabelle is verhuisd naar een appartement in de rue de Cau-martin. Lisette was al getrouwd, en Grégoire was oud genoeg om van school te gaan. Volgend jaar moet hij in het leger. Maar vorig jaar november was er een zwaar bombardement, en het huis aan de rue de Caumartin werd geraakt. Isabelle raakte gewond, maar ze had geluk. Twee mensen bij haar in de straat zijn destijds gedood. Ze schreef me een brief toen ze in het ziekenhuis lag en vroeg of ik voor haar wilde zorgen, dus ben ik van Rouaan hierheen gekomen. Ze is nu weer uit het ziekenhuis, en ze is een heel stuk hersteld, al zal ze nooit meer echt…gezond zijn. Ik blijf nog een paar weken bij haar.”

“Juist.” Jeanne had de aanwezigheid van Isabelle zo sterk opgeroepen dat Stephen bijna het gevoel had dat ze op het bankje tussen hen in zat.

Toch was het duidelijk dat er iets, of misschien zelfs veel, werd verzwegen.

“Ik wil haar zien,” zei hij. Die woorden verrasten hem zelf. In de tijd dat hij in slijm en modder had moeten leven, had hij nooit verlangd meer van haar te zien dan de vage herinnering die hem slechts van tijd tot tijd bezocht; hij had nooit lijfelijk willen zien. Iets in Jeannes woorden had die onverschilligheid verstoord. Misschien kwam het door zijn bezorgdheid om haar welzijn dat het belangrijk voor hem werd te vertrouwen op zijn eigen ogen, niet op wat hij zich herinnerde of op wat Jeanne hem had verteld.

Jeanne schudde haar hoofd. “Nee, dat kan niet. Dat zou niet verstandig zijn. Niet na alles wat er is gebeurd.”

“Alstublieft.”

Jeannes stem klonk teder in reactie op Stephens woorden. “Denkt u eens na. Denkt u eens aan al die ontwrichting en pijn. Als u nu zou terugkomen, al die wonden zou openrijten, dat zou werkelijk te erg zijn.” Ze stond op om te vertrekken. “Monsieur, ik heb u misschien meer verteld dan ik had mogen doen, maar toen ik u zag, voelde ik dat ik u kon vertrouwen. Ik had ook het gevoel dat we u iets verschuldigd waren. Toen Isabelle bij u wegging, heeft ze u geen verklaring gegeven, maar ik geloof dat u op uw manier een eerzaam man bent geweest. U hebt haar niet achtervolgd, u hebt haar leven niet moeilijker gemaakt dan het was. Ik geloof dat u op zijn minst recht had op wat ik u heb verteld. Maar mijn trouw berust nu bij Isabelle, en zoals u zelf zei, in zo’n geval moet men zich geheel geven, een compromis is niet mogelijk.”

Stephen kwam naast haar staan. “Ik begrijp het,” zei hij. “Dank u wel dat u me zozeer vertrouwd hebt. Maar ik wil u één ding vragen. Wilt u Isabelle vertellen dat ik hier ben? Zegt u haar dat ik haar graag zou spreken, enkel en alleen om haar het beste te wensen, bij één kort bezoek. Daarna kan ze zelf beslissen.”

Jeanne klemde heel afwerend haar lippen opeen en begon haar hoofd te schudden. Stephen onderbrak haar. “Dat is geen kwestie van ontrouw. Dat is alleen een manier om haar in staat te stellen zelf een besluit te nemen. Het is nog steeds haar eigen leven. Nietwaar?”

“Goed dan. Het strijkt me tegen de haren in, maar ik zal haar vertellen dat we elkaar hebben gesproken. Nu moet u me laten gaan.”

“En hoe kom ik haar antwoord te weten?”

“Ik zal morgenavond om negen uur in datzelfde café zijn. Nu moet ik gaan.”

Ze drukten elkaar de hand en Stephen keek haar lange gestalte na, zoals ze verdween over het plein, met de fles kruidenbitter in haar hand.

33

Hij liep de stad door, in de richting van de boulevard du Cange. Hij liet de kathedraal achter zich, het koude, gotische bouwwerk dat versterkt was met opgestapelde zandzakken, alsof de spirituele waarheid als zodanig niet voldoende hielp tegen exploderend metaal, en toen daalde hij af naar de oever van het kanaal waar hij op de warme avonden van zijn eerste bezoek aan de stad had gezien hoe mannen in hemdsmouwen vol hoop hun hengelsnoer uitgooiden over het getemde, omgeleide water van de Somme.

Het was weer tot leven gekomen. Iets waarvan hij gedacht had dat het dood was, niet meer dan gefossiliseerde herinnering, begon in hem op te springen, op te vlammen. Zoiets had hij nooit verwacht, zelfs niet op momenten van diepste eenzaamheid, onder de zwaarste bombardementen, wanneer hij op zoek had moeten gaan naar de kinderlijkste, fundamenteelste geruststellingen. Nooit had hij zijn herinnering aan Isabelle of aan wat zich tussen hen had afgespeeld, gezien als bron van hoop of zin, of zelfs maar als middel om te ontsnappen aan de harde werkelijkheid waarin hij leefde. De ontmoeting met Jeanne had iets uitzonderlijks met hem gedaan: de gebeurtenissen van de afgelopen drie jaar waren daardoor gereduceerd tot iets dat misschien niet begrijpelijk was, maar toch nog te overzien.

Hij stak het zuidelijke uiteinde van de boulevard over en begon te lopen. Hij kon niet geloven dat het huis daar zou staan; het had dezelfde onbetrouwbare kwaliteit als zijn herinnering aan zijn sterven, toen het leven hem had teruggelokt met vage beloften, of als zijn herinnering aan episoden tijdens een veldslag, wanneer de tijd leek in te storten.

Toen zag hij de rode klimop op het stenen balkon op de eerste verdieping; de indrukwekkende voordeur met dat siersmeedwerk; het grijze leien dak dat onder verschillende hoeken daalde over de onregelmatige vorm van de kamers en gangen die het bedekte. De degelijke, kalme voorgevel was van een onbetwistbare betrouwbaarheid.

De smaak van die dagen keerde terug in zijn mond. Hij rook de boen-was op de houten vloeren, ingewreven door het dienstmeisje, hoe heette ze ook weer…Marguérite,- de wijn die Azaire altijd schonk bij het avondeten, een rode wijn, droog, scherp, niet goedkoop, maar zwaar en stoffig; toen het geluid van voetstappen, bedrieglijk, verder weg of dichterbij dan in werkelijkheid; de geur van pijptabak in de zitkamer; en de kleren die Isabelle had gedragen, dat vleugje rozenzeep, gesteven, schoon, en de indruk die ze wekte dat ze zich niet alleen gekleed had, maar verkleed, alsof ze een kostumering droeg die niet paste bij het huis, maar bij een andere wereld waar ze in haar geest woonde. Die dingen kwamen helder en dringend terug, evenals zijn eigen gevoel destijds, dat Isabelles ingehouden, inwendige leven op de een of andere manier zou overeenstemmen met het zijne. Terwijl hij daar in die donkere straat stond en naar het huis aan de overkant keek, herinnerde hij zich ook de verrukte opwinding waarmee hij zijn gelijk had geconstateerd.

Hij stak over om van dichterbij te kijken. Het hek was op slot en binnen brandde geen licht. Hij liep een eindje door zodat hij de zijkant van het huis kon zien. Aan de achterzijde was een lang dekzeil bevestigd, en er waren tekenen van herstel, hoopjes baksteen die wachtten op verwijdering. Voorzover Stephen kon zien leek een groot deel van de achterkant vernield. Ze zouden natuurlijk zware kanonnen hebben gebruikt, en dit moest een voltreffer zijn geweest, misschien zelfs twee. Stephen rekende uit dat de grote zitkamer grotendeels verwoest was, evenals enkele kleinere kamers beneden. Daarboven waren de slaapkamers aan de achterzijde geweest, ook de meidenkamertjes en de rode kamer.

Hij ging aan de rand van de weg zitten, onder een boom. Hij werd overweldigd door de intensiteit van zijn herinnering. Hij zag het allemaal weer duidelijk voor zich, alsof hij het opnieuw beleefde. Het hout dat klaarlag in de open haard, de middeleeuwse ridder, de clematis tegen het raam…Hij probeerde de golf van volledige herinnering terug te dringen, al voelde hij zich tegelijkertijd opleven.

Hij stond op en liep weg van het huis, naar de stad, en toen langs de rand van het kanaal. Even vroeg hij zich af of Ellis het in zijn eentje zou klaren. Er waren veel kwartieren voor militairen in de stad, en vriendelijke officieren zouden hem wel wijzen waar hij heen kon gaan. Zelf had hij geen behoefte aan slaap. Hij was vlak bij de watertuinen, die vruchtbare stukjes grond waartussen hij op een hete middag had gevaren met Azaire en zijn gezin, en met monsieur en madame Bérard.

Die hele nacht bleef hij lopen, en af en toe rustte hij uit op een bankje in een poging helder van geest te worden. Toen het licht werd, bevond hij zich in de wijk Saint-Leu, waar hij de eerste geluiden van de dagelijkse werkzaamheden hoorde: bakkers die hun ovens aanstaken, metalen melkbussen die rinkelend op handkarren door de straat werden gereden.

Om zeven uur at hij brood met gebakken eieren in een café, met een kom koffie. Hij waste en schoor zich in een kamertje achterin dat de eigenaar hem aanwees. Hij was zo aan slaapgebrek gewend dat hij zich na zo’n nacht niet beroerd voelde. Misschien kon hij een gelegenheid vinden waar een film werd vertoond; anders zou hij een boek kopen, en daarin gaan lezen in het park bij de kathedraal.

Die dag verstreek, en van tijd tot tijd voelde hij een heftige verwachting. Die middag sliep hij vaster dan hij had verwacht in een kamer in een klein hotel, ‘s-Avonds verkleedde hij zich en bereidde hij zich voor op de ontmoeting met Jeanne. Toen hij naar het café liep, merkte hij dat er in zijn schone hemd, net als in zijn oude, luizen zaten.

Even na negen uur kwam Jeanne het café binnen. Stephen zette zijn glas neer en stond op. Hij schoof een stoel voor haar opzij. Het kostte hem moeite beleefd te doen, haar iets te drinken aan te bieden, naar haar gezondheid te informeren, terwijl zijn ogen speurden op haar gezicht naar iets dat verried wat ze zou gaan zeggen.

“En hebt u met Isabelle gesproken?”

“Ja.” Jeanne had niets te drinken willen hebben en hield haar handen ineengevouwen op de tafel. “Ze was heel verrast toen ze hoorde dat u in Amiens was. En ze was nog verbaasder toen ze hoorde dat u haar wilde spreken. Ze wilde daar pas vanavond antwoord op geven. Het is heel moeilijk voor haar, monsieur, waarom, dat zult u wel zien. Uiteindelijk stemde ze erin toe. Ik heb beloofd dat ik u vanavond meeneem.”

Stephen knikte. “Goed. Uitstel heeft geen zin.” Hij voelde zich heel afstandelijk, alsof dit iets doodgewoons was, de inspectie van een loop-graaf bijvoorbeeld.

“Goed dan.” Jeanne stond op. “Het is niet ver.”

Ze liepen samen zwijgend door de donkere straten. Stephen voelde aan dat Jeanne niet wilde dat hij vragen stelde,- ze leek stug van plan haar missie te volvoeren, al had ze daar kennelijk haar twijfels over.

Eindelijk kwamen ze bij een blauwe voordeur met een koperen knop. Jeanne keek op naar Stephen, en haar donkere ogen glansden in de schaduw van haar hoofddoek. “U moet dit zelf afhandelen, monsieur. U moet kalm zijn, en sterk. Maakt u Isabelle niet overstuur. En uzelf ook niet.”

Stephen was ontroerd door haar zachtmoedigheid. Hij knikte. Ze gingen het huis binnen.

Er brandde een zwakke lamp in de bescheiden hal, waar een tafel met een kom margrieten stond onder een vergulde spiegel. Jeanne ging naar boven en Stephen liep achter haar aan. Ze liepen over een kleine overloop en bereikten aan het eind daarvan een gesloten deur.

“Wilt u hier wachten?” zei Jeanne, en ze klopte op de deur.

Stephen hoorde een stem die antwoordde, feanne ging naar binnen. Hij hoorde hoe stoelen werden verschoven, hij hoorde zachte stemmen. Hij keek om zich heen, naar de schilderijen aan weerszijden van de deur, naar de licht gesausde wanden.

Jeanne verscheen weer. “Goed, monsieur. U kunt binnenkomen.”

Ze raakte zijn arm bemoedigend aan toen ze langs hem liep en in de gang verdween.

Stephen merkte dat zijn mond droog was geworden. Hij kon niet slikken. Hij bracht zijn handen naar de deur en duwde die open. De kamer was heel donker. Er was maar één lamp, op een wandtafeltje, en die had een zware kap. Aan de andere kant van de kamer stond een rond tafeltje, van het soort waaraan men kaartspelletjes deed. Daarachter zag hij Isabel-le.

Hij deed een paar stappen naar voren. Dit is doodsangst, dacht hij; dit is waarvoor mannen in granaattrechters schuilen of zichzelf doodschieten.

“Isabelle.”

“Stephen. Fijn je te zien.” Haar stem was dezelfde die hij voor het eerst had gehoord toen Bérard haar zo lomp aan de praat had gekregen,- het geluid gleed langs alle zenuwen in zijn lichaam.

Stephen kwam dichterbij, om haar echt te kunnen zien. Daar was het rosblonde haar en de grote ogen,- daar was de huid, als er genoeg licht was geweest om haar te zien-de huid met die wisselende vlekken en kleuren waaraan hij het ritme van haar innerlijke gevoelens had kunnen aflezen.

En daar was nog iets. De linkerkant van haar gezicht was mismaakt door een lang, diep litteken dat van onder haar oor liep, langs de kaak waarvan de natuurlijke lijn gebroken leek, en dan over haar nek naar beneden, om onder de opstaande kraag van haar japon te verdwijnen. Hij kon zien dat het weefsel naar buiten was gevouwen. Het was genezen en opgedroogd; het oor was goed hersteld. De veranderde kaaklijn gaf echter een indruk van de kracht waarmee ze geraakt moest zijn, en hoewel de wond gesloten was, leek ze, juist door die kracht, nog maar pas toegebracht. De linkerzijde van haar lichaam zat schuin tegen de zijkant van de stoel gedrukt, alsof die zich niet onafhankelijk kon bewegen.

Isabelle volgde zijn speurende blik. “Ik ben gewond geraakt door een granaat. Dat zal Jeanne je wel verteld hebben. Eerst werd het huis aan de boulevard geraakt, en toen het huis aan de rue de Caumartin waarheen we verhuisd waren. Ik heb pech gehad.”

Stephen kon niets zeggen. Er was iets wat zijn keel had afgesloten. Hij stak haar zijn rechterhand toe, met de palm naar boven. Dat hoorde aan te geven dat hij blij was dat ze nog leefde, dat hij veel erger dingen had gezien, dat hij met haar meeleefde en nog veel meer, maar dat lukte niet goed.

Isabelle leek veel beter voorbereid. Ze sprak op kalme toon verder. “Ik ben blij dat jij er zo goed uitziet. Je bent een beetje grijs geworden, geloof ik?” Ze glimlachte. “Maar het is heerlijk dat je deze gruwelijke oorlog hebt overleefd.”

Stephen knarste met zijn tanden. Hij wendde zich van haar af, met gebalde vuisten. Hij schudde zijn hoofd heen en weer, maar zijn stem weigerde terug te keren. Een dergelijke fysieke onmacht had hij niet verwacht.

Isabelle praatte verder, hoewel haar stem begon te haperen. “Ik ben blij dat je me wilde spreken. Het doet me groot genoegen dat je gekomen bent. Je moet je geen zorgen maken over die verwonding. Ik weet dat het me lelijk maakt, maar het doet geen pijn.”

De woorden hakkelden tegen Stephens rug. Langzaam werd hij de razende gevoelens in zijn innerlijk meester. De klank van haar stem hielp hem. Hij deed een beroep op al zijn geestkracht, en geleidelijk hervond hij zijn zelfbeheersing.

Met opluchting en enige trots voelde hij ten slotte hoe zijn keel geluid maakte toen hij zich naar haar omkeerde. Hij zei, net als Isabelle, eenvoudige, holle woorden. “Een geluk dat ik je zuster tegenkwam. Ze was erg vriendelijk.”

Hij keek haar aan en liep naar het tafeltje, waar hij tegenover haar ging zitten.

“Ik wist niet wat ik moest zeggen. Het spijt me. Het moet een slechte indruk hebben gemaakt.”

Isabelle stak haar rechterhand uit over de tafel. Stephen nam deze in allebei zijn handen en hield haar even vast. Toen liet hij los, hij durfde haar niet langer daar te houden.

Hij zei: “Isabelle, zou ik een glas water mogen drinken?”

Ze glimlachte. “Mijn beste Stephen, er staat een karaf op de tafel in de hoek. Schenk maar in. En dan moet je wat Engelse whisky drinken. Jean-ne is die vanmiddag speciaal gaan halen.”

“Dank je.”

Stephen liep naar de tafel. Nadat hij het water had gedronken, schonk hij een bodempje whisky in het glas. Zijn hand beefde nauwelijks, en hij kon zich dwingen tot een glimlach toen hij zich omdraaide.

“Jij bent gezond en wel,” zei ze.

“Ja, inderdaad.” Hij pakte een sigaret uit een metalen etui in zijn tuniek. “De oorlog zal minstens nog een jaar duren, misschien nog langer. Ik kan me nauwelijks iets herinneren van mijn leven vóór die tijd. Daar denken we niet aan, wij militairen die in leven zijn gebleven.”

Hij vertelde haar hoe hij tweemaal gewond was geraakt, en hoe hij zich beide keren had hersteld. Hun gesprek leek hem nogal nuchter, maar dat vond hij eigenlijk wel goed.

Isabelle zei: “Ik hoop dat je niet geschrokken bent van mijn uiterlijk. Eigenlijk heb ik nog geluk gehad, vergeleken met anderen.”

Stephen zei: “Ik ben niet geschrokken. Je zou eens moeten weten wat ik allemaal gezien heb. Ik zal er je geen beschrijving van geven.”

Hij dacht aan een man die hij had gezien-zijn gezicht was opengereten door een kogel, een gewone geweerkogel. Er was een keurige driehoek ontstaan, met de punt in het midden van het voorhoofd en de twee benedenhoeken halverwege beide kaaklijnen. De helft van het ene oog was er nog, maar er waren geen andere gelaatstrekken over, afgezien van een paar tanden onder een vreemde hoek; de rest van het gezicht bestond uit binnenstebuiten gekeerd vlees. De man was bij kennis en helder; hij kon horen en de instructies van de legerarts opvolgen. Vergeleken met die verwonding was die van Isabelle nog heel bescheiden.

En toch had hij gelogen. Hij was wél geschrokken. Naarmate zijn ogen aan het licht wenden, kon hij zien dat de huid bij haar linkerslaap heel strak was, zodat het oog aan die kant enigszins scheefgetrokken werd. Hij was niet geschrokken van de ernst van de verwonding, maar meer van de grove inbreuk op haar intimiteit. Via haar huid en bloed had hij dingen ontdekt die niet gevolgd hadden mogen worden door exploderend metaal.

Ten slotte, toen ze een zekere verstandhouding hadden bereikt, waagde ze hem te vertellen hoe haar leven was verlopen. Ze noemde slechts terloops hun leven samen, evenals St. Rémy en andere plaatsen die ze hadden bezocht.

“Dus ben ik teruggegaan naar Rouaan, naar het huis van mijn ouders. Het was net of ik weer een kind was, alleen was de onschuld verdwenen, het gevoel dat ik nog zoveel mogelijkheden had. In bepaalde opzichten was het vriendelijk van ze dat ze me in huis namen, maar ik voelde me een gevangene door mijn eigen falen. Kun je je dat voorstellen? Het was of ik was teruggestuurd om opnieuw te beginnen, omdat ik het allemaal verkeerd had gedaan.

Mijn vader begon voorzichtig over een terugkeer naar Amiens. Eerst dacht ik dat hij dat niet kon menen. Ik stelde me voor dat Azaire me nooit meer wilde zien-om van het schandaal maar te zwijgen. Maar mijn vader is een slimme onderhandelaar. Hij pakte de kwestie net zo aan als het huwelijk. Hij haalde Lisette en Grégoire op, voor een bezoek aan mij. Ik huilde van vreugde toen ik ze weer zag. Lisette was zo volwassen geworden, ze was een jonge vrouw. Ze had mij eigenlijk niet meer nodig, maar ze deed zo aardig-wat ze net zo goed had kunnen nalaten. En Grégoire smeekte me terug te komen. Ik was totaal overweldigd. Ik kon het gewoon niet geloven, dat ze zo vergevensgezind waren na wat ik hun vader had aangedaan. Ze zeiden alleen dat alles vergeten was. Ik denk dat ze, nadat ze hun eigen moeder hadden verloren, alles wilden doen om die andere moeder niet óók te verliezen. En ze vergaven me. Ze vergaven me omdat ze van me hielden, om wie ik was.

En toen kwam het gesprek met Azaire, waar ik doodsbang voor was. Het vreemde was dat hij zo’n beschaamde indruk maakte. Ik denk dat hij zich verzwakt voelde doordat ik hem had verlaten om een andere man. Hij deed heel nederig. Hij beloofde zelfs een betere echtgenoot te worden. Ik kon haast niet geloven wat er allemaal gebeurde. Ik wilde helemaal niet terug. Maar wat de doorslag gaf, dat was dat ik me thuis zo ongelukkig voelde-iets waarvan mijn vader handig gebruik maakte.”

“En je bent teruggegaan?” vroeg Stephen. Hij begreep er niets van; het was ondenkbaar, tenzij Isabelle iets voor hem achterhield.

“Ja, Stephen, ik ben teruggegaan, niet bereidwillig, maar omdat ik geen andere keus had, en ik was er heel ongelukkig mee. Zodra ik het huis weer binnenkwam, kreeg ik spijt. Maar ditmaal wist ik dat ik nooit meer weg kon. Ik zou moeten blijven. Binnen een paar maanden was ik weer welkom in wat ze ‘society’ noemen. Ik werd uitgenodigd voor een diner bij monsieur en madame Bérard. Het was het oude leventje, alleen nog erger dan vroeger. Maar ik ben gered door de oorlog. Misschien reageer ik daarom zo filosofisch op dit hier.” Ze raakte haar hals aan met de vingers van haar rechterhand. Stephen vroeg zich af hoe dat voelde.

“In augustus kwamen Britse troepen door de stad. Ik ging kijken, ik verwachtte half en half dat ik jou zou zien. De mensen zongen ‘God save the king’. En toen begon de situatie te verslechteren. Aan het eind van die maand besloot het leger de stad niet te verdedigen. Ze leverden ons over aan de genade van de Duitsers. Ik wilde weg, maar Azaire was wethouder en wilde met alle geweld blijven. We hebben twee dagen afgewacht. Dat was vreselijk. Ten slotte kwamen ze-ze kwamen de stad bin-nengemarcheerd vanuit Albert, over de rue Saint-Leu. Even was er een feestelijke stemming. Maar toen hoorden we wat ze allemaal eisten. De burgemeester kreeg twee dagen de tijd om hen te voorzien van enorme hoeveelheden voedsel en paarden en andere dingen. Hij moest twaalf gijzelaars afstaan. Twaalf gemeenteraadsleden meldden zich vrijwillig, en een van hen was mijn echtgenoot.

Ze waren naar het huis aan de boulevard du Cange gekomen en hadden het in beslag genomen voor een stuk of twaalf Duitse officieren. Mijn man werd die nacht vastgehouden in de raadskamer. Het duurde heel lang voordat ze al dat voedsel bij elkaar hadden, en de Duitsers dreigden die twaalf mannen dood te schieten. Ze richtten een enorm aantal kanonnen op de stad. De volgende dag hoorden we dat de gijzelaars vrijgelaten waren, maar vervolgens bleek dat de burgemeester niet genoeg geld had gegeven, dus werden vier van hen nog vastgehouden, onder wie mijn echtgenoot. Na drie dagen onzekerheid waren de Duitsers eindelijk tevreden, en alle raadsleden mochten terug naar huis. Maar onder de bezetting was de stad totaal anders.”

Isabelle vertelde haastig de volgende episode van haar verhaal. Erg gunstig waren de betrokkenen er niet van afgekomen.

Alle mannen van dienstplichtige leeftijd hadden zich moeten melden voor deportatie. Velen maakten van de gelegenheid gebruik om de stad te verlaten, maar vierduizend man hadden zich vrijwillig gemeld. De Duitsers raakten in verlegenheid doordat ze zo gedwee waren. Zoveel mannen konden ze niet afvoeren. Ze lieten ze allemaal weer vrij, afgezien van vijfhonderd man, die ze in colonne de stad uit lieten marcheren. Tegen de tijd dat ze de voorstad Longueau hadden bereikt, merkten de minder ang-stigen onder hen dat niemand hen tegenhield, en ze gingen gewoon naar huis. Bij Péronne werden degenen die niet zelf een oplossing hadden gezocht, in gevorderde Franse auto’s gezet en naar Duitsland overgebracht. Azaire, die het als wethouder zijn plicht had gevonden bij de mannen van Amiens te blijven, was met hen meegegaan. Hoewel men hem vanwege zijn leeftijd meermalen onofficieel had aangeboden naar huis te gaan, was hij bij zijn besluit gebleven om de onrechtvaardig behandelde mannen van zijn stad bij te staan.

Voor Isabelle was de stad onder de bezetting zeer bepaald anders geworden; alleen had de bezetting haar vrijheid bezorgd in het huis aan de boulevard du Cange.

De Duitse officieren waren nauwgezet en opgewekt. Een jonge Pruisische officier, die Max heette, had veel aandacht besteed aan Isabelles tweejarig dochtertje. Hij nam het kind mee naar de tuin en speelde met haar; hij wist zijn mede-officieren ervan te overtuigen dat Isabelle het te druk had met de zorg voor het kind om ook hen nog te bedienen; er waren voldoende ondergeschikten in het leger om daarin te voorzien. Isabelle mocht, door zijn bemiddeling, de beste kamer voor zichzelf houden.

Toen Isabelle dit aan Stephen vertelde, sprak ze met geen woord over het kind. Ter wille van de baby had ze erin toegestemd terug te keren, eerst naar Rouaan en toen naar Arniens: het kind moest een thuis hebben, en familie. Ze kon zich er niet toe brengen over het meisje te praten met Stephen, al was het zijn dochter. Ze had haar zwangerschap voor hem verzwegen en had tegenover Jeanne gezworen er niets van te zeggen. Als hij wist van het kind, zou dat volgens haar alles alleen maar pijnlijker en ingewikkelder maken.

Om dezelfde reden waarom ze zweeg over het bestaan van het kind, vertelde ze Stephen echter wél over Max. Ze dacht dat het voor Stephen eenvoudiger en definitiever zou zijn als hij daarvan wist.

De bezetting had maar een paar dagen geduurd, maar in die oorlogssituatie was dat voor Isabelle lang genoeg om verliefd te worden op die militair die met haar dochtertje speelde en zich inspande voor haar welzijn. Max was niet alleen een heel hoffelijk man, maar gaf ook blijk van fantasie, standvastigheid en humor. Voor het eerst van haar leven had ze het gevoel iemand ontmoet te hebben met wie ze gelukkig kon zijn, onder alle omstandigheden, in elk willekeurig land. Hij maakte zich bovenal zorgen over haar welzijn, en ze wist: als zij die eenvoudige trouw beantwoordde, zouden geen omstandigheden, geen veranderingen, zelfs geen oorlogen, hun eenvoudige, intieme tevredenheid kunnen verstoren. Vergeleken met haar hartstochtelijke relatie met Stephen was het allemaal nogal tam, maar desondanks niet oppervlakkig; ze voelde een innige tevredenheid, en ze voelde dat ze eindelijk de vrouw zou kunnen worden die ze had moeten worden, niet weerhouden door reserve of bedrog, een leven dat rustig zou zijn, en goed voor haar kind.

Max leek dankbaar en opgewonden over wat hij zag als zijn grote geluk. Tot Isabelles bescheiden verwondering leek hij haast niet te kunnen geloven dat ze zijn gevoelens beantwoordde. Zijn ongelovigheid had hem licht en stralend gemaakt, in de korte tijd dat ze samen waren. Het enige nadeel was voor Isabelle zijn nationaliteit. Soms, als ze ‘s nachts wakker lag, zag ze zichzelf als verraadster, niet één of nu zelfs twee keer tegenover haar echtgenoot, maar nu zelfs ten derden male, tegenover haar land en haar volk, wat nog erger was. Ze kon niet begrijpen waarom ze zo’n vreemd noodlot leek aan te trekken, terwijl ze in haar eigen ogen zo’n ongecompliceerde vrouw was gebleven, het kleine meisje dat alleen maar wat liefde en aandacht had gewild, wat natuurlijk menselijk contact, als kind in het huis van haar ouders. Waarom was ze door haar eenvoudige verlangens in zo’n buitensporige paria veranderd?

Dat was het probleem dat onopgelost bleef, hardnekkig, hoe ze het ook bekeek. Ze voelde zich ellendig wanneer ze zich erin verdiepte,- gelukkig had ze ook een goed ontwikkeld instinct voor praktische overleving. Max was een man van vlees en bloed, een goede man, een menselijk wezen, en in laatste instantie was dat belangrijker dan het toeval van zijn nationaliteit, zelfs in die vreselijke tijd. Doordat Isabelle van nature afgestemd was op de aanhoudende, moeilijke keuzen waarvoor het dagelijks leven haar stelde, was ze in staat door te gaan met wat volgens haar gevoel juist was, los van haar gedachten over een meer algemene, maar in laatste instantie theoretische kwestie.

Ze correspondeerde met Max. Ze reisde in het geheim naar München om hem te ontmoeten wanneer hij verlof had. De lange perioden dat ze elkaar niet zagen, verminderden haar gevoelens niet in het minst; haar vastberadenheid werd daardoor slechts groter. Dit was haar laatste kans om zich vrij te kopen en haar dochter een goed leven te bezorgen.

In juni 1916 was het regiment van Max overgeplaatst ter versterking van een tot die tijd rustige sector aan de Somme, bij Mametz. Isabelle had Stephens brief van het front daar ontvangen. Maandenlang kon ze zich er niet toe brengen een krant te lezen. Het was een ondraaglijke gedachte dat Max en Stephen tegen elkaar vochten. Ze schreef aan Max vanuit het ziekenhuis. Het bericht dat ze gewond was geraakt, verdubbelde zijn toewijding. Hoe moeilijker het werd, des te beter begrepen ze hoe belangrijk het was dat ze de beloften die ze elkaar hadden gedaan, ook nakwamen.

“Het is niet gemakkelijk,” zei Isabelle. “Als je in dat soort dingen moet kiezen, is het altijd heel, heel moeilijk. Maar hoe langer de oorlog duurt, des te groter is onze vastberadenheid geworden.”

Ze hield op met praten en keek Stephen aan. Hij had niets gezegd tijdens haar verhaal. Ze vroeg zich af of hij het allemaal wel begrepen had.

Omdat ze met geen woord over het kind had gesproken, leek het veel moeilijker te verklaren dan ze had verwacht. Ze was zich ervan bewust dat hij verwonderd leek.

Hij was bijna onherkenbaar geworden, dacht ze; in elk geval veel meer dan hij zelf leek te weten. Zijn haar was grijs doorschoten, evenals zijn snor, die hij niet had bijgeknipt. Hij was slecht geschoren, en hij krabde almaar op zijn lichaam, zonder dat hij zich daarvan bewust leek.

Zijn ogen waren altijd donker geweest, maar leken nu ingezonken. Ze straalden geen licht uit. Zijn stem, die vroeger allerlei bedoelingen en nuances had weergegeven, die gebeefd had van onderdrukte opwinding en emotie, was nu afwisselend toonloos en blafferig. Hij leek veranderd in een man die naar een nieuw bestaan was overgeplaatst, waar hij zich had ingegraven en zich verdedigde met zijn gebrek aan natuurlijke gevoelens of reacties.

Isabelle was heel ontroerd toen ze die veranderingen zag, maar was bang meer dan een hand uit te steken naar de wereld waar hij nu verbleef. Ze zou tranen om hem vergieten wanneer hij weg was, maar pas nadat ze klaar was met haar taak om hem alles te vertellen.

Stephen haalde nog een sigaret uit zijn etui en tikte daarmee langzaam op de tafel. Hij glimlachte, wat haar verraste, een brede, sardonische beweging van zijn lippen. “Je hebt het je bepaald niet gemakkelijk gemaakt, is het wel?”

Isabelle schudde haar hoofd. “Al heb ik nooit gevraagd om al die moeilijkheden. Ze lijken me gewoon te overkomen.”

“Hoe maakt Lisette het?”

“Die is getrouwd. Tot grote ergernis van mijn man is ze getrouwd met Lucien Lebrun. Je weet wel, de man die die staking had georganiseerd.”

“Dat weet ik nog. Ik was destijds jaloers op hem. En is ze gelukkig?”

“Ja. Heel gelukkig, alleen zit Lucien in het leger. Grégoire gaat volgend jaar in dienst als er dan nog steeds oorlog is.”

“Lisette zou ik graag nog eens terugzien. Dat was een lief meisje.”

“Ze woont in Parijs.”

“Aha.” Stephen knikte. “Wat is dat voor een geluid?”

“Dat zullen de katten zijn. Jeanne heeft er twee.”

“Het leek wel een kind.”

Ze hoorden voetstappen in de gang. Een deur werd geopend en weer gesloten.

Isabelle was zich ervan bewust dat achter Stephens uitdrukkingloos gezicht een of andere krachtige drang of hevig verlangen schuilging.

Hij zei: “Isabelle, ik ben blij dat je me dat allemaal verteld hebt. Nu heb ik er geen behoefte meer aan om je te zien. Dit was alles wat ik weten wilde. Ik wens je het beste met je Duitse vriend.”

Isabelle voelde onverwachte tranen in haar ogen opwellen. Hij zou toch niet vertrekken in deze gedempte stemming van neerslachtige grootmoedigheid. Ze had hem niet zo gebroken willen zien.

Hij leunde naar haar toe over het tafeltje. Met een brok in zijn keel zei hij: “Mag ik je aanraken?”

Ze keek in zijn donkere ogen. “Bedoel je…?”

“Ja.” Hij knikte langzaam. Hij stak zijn rechterhand uit. Die nam ze in de hare, en ze voelde zijn lange, ruw geworden vingers. Langzaam, met enigszins bevende hand, bracht ze die naar haar gezicht, waar ze ze tegen haar kaak legde, even onder haar oor.

Ze voelde hoe zijn vingertoppen zacht gleden over het litteken in haar huid. Ze vroeg zich af of ze zacht genoeg waren om echt te voelen, of dat ze te ruw waren geworden om de verandering op te merken.

Ze werd overweldigd door begeerte toen zijn vingers het litteken betastten. Het was of ze niet op haar wang rustten, maar het vlees tussen haar benen openlegden; ze voelde opnieuw de zachte druk van zijn tong; ze onderging weer de extase van vernedering en bezetenheid. Haar huid bloosde door bloed dat omhoogschoot; iets in haar buik smolt weg, plotseling werd ze warm en vochtig. Ze bloosde van opwinding, en haar huid klopte en brandde onder haar japon.

Hij hield zijn hoofd heel stil, en zijn vingers volgden de trage beweging van zijn hand door de vore in haar wang. Toen hij de kraag van haar japon bereikte, liet hij zijn hand daar even stilhouden, met zijn vingers in de wond. Toen legde hij de rug van zijn hand over de zachte, onbeschadigde huid van haar wang, zoals hij vroeger zo vaak had gedaan.

Hij stond op en verliet zonder een woord de kamer. Isabelle hoorde hem boven aan de trap met Jeanne praten, en toen daalden zijn voetstappen af. Ze sloeg de handen voor haar gezicht.

34

Het was laat in de middag en het begon al te schemeren toen Stephen op het stationsplein verscheen. Hij zag Ellis die voor aan het perron stond te wachten, en hij liep naar hem toe.

“Waar was u nou gebleven?” zei Ellis nerveus. Hij klonk geërgerd.

“Ik heb een oude bekende ontmoet.”

Ze vonden twee zitplaatsen in de trein en Stephen keek uit het raampje toen het station achter hen weggleed.

Ellis stak een sigaret op. “Het is net die tijd van de dag op zondag dat je de eerste klokken voor de avonddienst verwacht,” zei hij. “Ik zou er alles voor overhebben als ik niet terug hoefde.”

Stephen sloot zijn ogen. Hij had geen krachtige ideeën meer over wat hij wel of niet wilde doen. De trein zou hen te zijner tijd terugbrengen.

De volgende dag moest hij bij kolonel Gray komen, in het bataljonshoofdkwartier.

Gray legde zijn boek weg toen Stephen de deur opende van zijn kantoor—voorheen de zitkamer van een boerderij.

“Ga zitten, Wraysford. Hoe was je verlof?”

“Heel aangenaam, dank u, sir.”

“Je compagnie gaat morgen helaas weer naar het front.”

“Dat vind ik niet erg,” zei Stephen. Hij sloeg zijn benen over elkaar en glimlachte naar Gray. “We gaan maar door, eindeloos. Tot het voorbij is.” Hij mocht Gray, want die was zo direct. Alleen zijn voorkeur voor eigenaardige psychologische theorieën vond hij hinderlijk.

Gray stak zijn pijp aan. “Er wordt druk op me uitgeoefend om jou af te staan aan de staf,” zei hij. “Ditmaal zul je die post moeten aannemen.”

Stephen verstrakte. “Ik ben niet zo ver gekomen om de manschappen nu in de steek te laten.”

Gray vroeg zacht: “Welke manschappen?”

“De manschappen met wie ik nu al meer dan twee jaar samen ben.”

Gray schudde zwijgend zijn hoofd en trok zijn wenkbrauwen op. Stephen slikte en keek naar de vloer.

“Die zijn er niet meer, Wraysford,” zei Gray. “Die zijn allemaal weg. Je kunt niet meer dan twee man uit je oorspronkelijke peloton noemen.”

Stephen bevochtigde zijn lippen. Hij had tranen in zijn ogen.

Gray zei: “Je bent vermoeid.”

“Nee, ik ben…”

“Je onttrekt je nergens aan. Ik weet dat je aan overvallen en patrouilles deelneemt. Ik heb gehoord dat je zelfs in de tunnel bij de sappeurs bent geweest. Nee, dat is het niet. Je geest is vermoeid, Wraysford. Ben je dat niet met me eens?”

Stephen schudde zijn hoofd. Hij kon geen antwoord geven. Het was lang geleden dat iemand zo meelevend met hem had gepraat.

“Daar hoef je je niet voor te schamen. Goeie help, je hebt alles gegeven, als iedereen in dit bataljon. Het beste wat je nu kunt doen is je hulp aanbieden bij de brigadestaf. Ze hebben je nodig vanwege je Frans. Het heeft geen zin die taal vloeiend te spreken als je in een granaattrechter ligt.”

“Hoe lang moet dat gaan duren?”

“Een paar maanden, langer niet. Er is wat onrust onder de troepen van onze Franse bondgenoten. Wij moeten precies weten wat daar aan de hand is, want je kunt er donder op zeggen dat ze het ons zelf niet zullen vertellen.”

Stephen knikte. Hij wist niets te bedenken om zich daartegen te verzetten.

“Eerst krijg je verlof, en wel naar Engeland. En daar kom je deze keer niet onderuit.”

Watkins, de oppasser van Gray, bracht thee en een paar plakken walnootcake die Gray van zijn vrouw in Engeland had gekregen.

Ze zaten even zwijgend te eten, en toen zei Gray: “Er is een akelig incident in de B-compagnie geweest, met een aantal vijandelijke gevangenen. Heb je daar al van gehoord? Het was na een langdurig bombardement, en de manschappen waren uitgeput. Ze deden een overval, en ze namen een stuk of tien Boches gevangen. Toen ze ontdekten dat ze hen acht kilometer heuvelopwaarts moesten meenemen, in de regen, brachten ze ze naar de rand van een bosje, en daar hebben ze hen doodgeschoten. Hun officier had een oogje dichtgeknepen.”

Stephen was zich ervan bewust dat Gray hem scherp aankeek om zijn reactie te zien. Het was niet onmogelijk, dacht hij, dat Gray het verhaal had verzonnen om hem op de proef te stellen. “Die horen voor de krijgsraad te komen,” zei hij.

“Ik dacht dat jij altijd zo onverzoenlijk stond tegenover onze Duitse vrienden,” zei Gray. Zijn Schotse accent nam enigszins toe, wat betekende dat hij geïntrigeerd was.

“Dat is inderdaad het geval,” zei Stephen, en hij zette zijn kopje weer neer. Zelfs in het hoofdkwartier van het bataljon smaakte de thee naar het petroleumblik waarin ze gezet was. “Dat vind ik het moeilijkste van mijn taak-dat ik moet proberen de mannen evenveel haat voor hen bij te brengen als ik zelf voel. Het is geen probleem wanneer we met verlof zijn, of in reserve, maar hoe dichter we het front naderen, des te meer beginnen ze over ‘die arme ouwe moffen’. Het ergst is het wanneer ze hen kunnen horen praten of zingen, dan weet ik dat er moeilijkheden komen. Dan herinner ik hen aan hun dode vrienden.”

“En jijzelf?”

“Mij kost het geen moeite om het vuur van de haat brandende te houden,” zei Stephen. “Ik ben anders dan zij. Ik heb een voorliefde ontwikkeld voor het officierenhandboek, ik kan bloeddorstig zijn, zoals daar wordt voorgeschreven. Ik hoef alleen maar aan mijn manschappen te denken, aan wat zij hun hebben aangedaan, aan de manier waarop ze zijn omgekomen.”

Stephen was geëmotioneerd. Hij probeerde zichzelf te kalmeren, anders zou hij misschien onbezonnen dingen zeggen. Hij dacht aan Breiman, wiens broer een paar dagen daarvoor vermist was geraakt tijdens een patrouille.

Gray knikte van intellectuele opwinding, als een chirurg die een galsteen had ontdekt die in alle medische tijdschriften besproken zou worden.

“Ik geloof niet dat van officieren wordt verwacht dat ze voortdurend en persoonlijk de vijand haten,” zei hij. “Ze moeten inderdaad bloeddorstig zijn, maar met een koel hoofd, en met aandacht voor de veiligheid van hun eigen manschappen.”

“Daar denk ik voortdurend aan,” zei Stephen. “Als je gezien hebt wat u en ik vorig jaar juli hebben gezien, dan wil je nooit meer dat je manschappen nogmaals zinloos verloren gaan.”

Gray tikte met zijn theelepeltje tegen zijn tanden. “Zou jij graag grote aantallen vijandelijke militairen willen doden-persoonlijk, eigenhandig?”

Stephen keek neer op de tafel. Hij moest almaar denken aan Isabelle en haar Pruisische officier. Hij stelde zich voor wat hij zou doen als hij die man zou tegenkomen. Hij zou er geen moeite mee hebben, geen enkel probleem, om de trekker van zijn revolver over te halen; hij zou niet aarzelen om de pin uit een handgranaat te trekken. Hij wist niet precies wat voor antwoord Gray verwachtte. Zijn gedachten waren duister, maar één ding was duidelijk: nu hij zo ver was gekomen, nu zo veel manschappen waren gesneuveld, zou het waanzin zijn orn een tussenoplossing te zoeken, of zich af te wenden. Hij zei het eerste wat bij hem opkwam, de waarheid. Hij zei: “Ja. Een groot aantal.”

“En toch doe je pietepeuterig over slechts een tiental krijgsgevangenen, doodgeschoten door manschappen wie ze zo veel ellende hadden bezorgd?”

Stephen glimlachte. “Ik weet hoe ze zijn-ze geven zich over zodra ze je niet meer zonder risico kunnen doden, al dat gedoe van ‘Kamerad’ en souvenirs. Maar om de een of andere reden blijft het een kwestie van fatsoen. Het klinkt misschien vreemd, maar we hebben het menselijk leven zozeer gecorrumpeerd dat we enige ruimte moeten overlaten om de waardigheid weer een kans te geven zich te ontwikkelen. Wat misschien ooit zal gebeuren. Niet voor u of voor mij, maar voor onze kinderen.”

Gray slikte, en knikte, zonder iets te zeggen. Ten slotte zei hij: “We maken nog wel eens een officier van je. In de eerste plaats moet je die haat zien kwijt te raken. Weet je nog toen ik je in het hospitaal kwam bezoeken? Ik heb toen gezegd dat je moest ophouden met die malle zwarte kunst. Ben je daarmee gestopt?”

“Ik doe daaraan op speciaal verzoek van kapitein Weir. Maar verder voor niemand.”

“Je gelooft er zelf niet in?”

“Ik leg de kaarten tevoren op een speciale manier neer. Hoe zou ik daarin kunnen geloven?”

Gray lachte en veegde wat kruimels weg bij zijn mond. “En waar geloof je dan wél in?”

“In de oorlog.”

“Wat bedoel je?”

“Ik wil zien hoe het eindigt.”

“En verder?” Gray sprak weer op dat toontje van een arts die een patiënt ondervraagt.

“Soms,” zei Stephen, die te moe was voor een ontwijkende manoeuvre, “geloof ik in een groter patroon. In verschillende ervaringsniveaus,- een geloof in de mogelijkheid van een verklaring.”

“Dat dacht ik al,” zei Gray. “Bij de meeste mensen is het andersom. Hoe meer ze zien, des te minder kunnen ze geloven.”

Stephen stond op. Hij zei vastberaden: “Ik heb uw gezicht gezien, op die ochtend in juli, toen wij aanvielen bij Beaucourt. Ik nam mijn orders van u in ontvangst bij de ingang van de verbindingsloopgraaf.”

“En?”

“Ik keek in uw ogen, en ik zag een totale leegte.”

Gray leek, voor het eerst zolang Stephen hem kende, op het verkeerde been gezet. Hij kuchte even en sloeg zijn ogen neer. Toen hij Stephen weer kon aankijken, zei hij: “Dat zijn intieme momenten.”

Stephen knikte. “Dat weet ik. Ik was erbij. Ik zag de grote leegte in uw ziel, en u zag datzelfde bij mij.”

35

Het was de begrafenis van Arthur Shaw en Bill Stanley, de man die samen met hem om het leven was gekomen. Eerst hadden ze hen moeten opgraven uit hun onbedoelde graf in de tunnel. Het kostte ploegen van vier man drie dagen om zich een weg daarheen te graven, de tunnel al gravend te stutten, en toen hadden ze de lijken bereikt. Het was een gevaarlijke onderneming, die door Wek zelf was afgeraden; maar omdat hij voor herstel nog achter de linies verbleef, waren de manschappen erin geslaagd de tijdelijke compagniescommandant, een plooibare man die Cartwright heette, te overtuigen van hun wens de lijken op te halen.

Jack Firebrace stond tussen Jones en Evans, met de pet in de hand terwijl de aalmoezenier de uitvaartgebeden las. Handenvol aarde werden op de mannen geworpen. Jack voelde zich niet verrast door wat er was gebeurd. Hij had geen reden gehad te veronderstellen dat zijn vriend wél zou overleven, en zijn zoon niet. Toen hij de explosie uit de Duitse tunnel had gehoord, had hij het nieuws afgewacht: twee mannen waren in de diepte geweest, en een van hen was Arthur Shaw. Hij had alleen geknikt toen Fielding het hem vertelde. Het willekeurige geweld van de wereld was alomtegenwoordig; het was zinloos naar een verklaring te zoeken.

Ze zongen een gezang, “There is a green hill far away”—Jack wist dat Shaw dat mooi had gevonden. Inderdaad, heel ver weg, dacht Jack, starend naar de gelige modder rond zijn laarzen. Er klonk een signaalhoorn. De mannen liepen moeizaam weg, hun voeten uit de bodem trekkend. Shaw was voor de laatste keer onder de grond verdwenen.

Jacks sectie was in reserve, ze waren ondergebracht in een boerenhut. Tyson, Shaw en hij hadden hun geld bij elkaar gelegd om een kleine primus te kopen, en nu was hij de enige eigenaar. Hij nodigde Jones en Evans uit om een blikje Maconochie’s stamppot te komen eten, en Evans vulde dat maal aan met wat bonen en een cake die hij van thuis had gekregen.

“Hier deugt niks van,” zei Jack. “We zouden wat op zijn gezondheid moeten drinken.” Hij liep naar de deur van de hut en gooide de pan met stamp-pot en bonen leeg op de grond.

Toen het donker was, zochten ze zich een weg door de aanvoerlinies naar een dorpje waar volgens Fielding een aardige estaminet was. Ze volgden zijn aanwijzingen en vonden een kamer in een huisje achter de hoofdstraat.

Tegen de tijd dat ze daar aankwamen, merkte Jack dat zijn handen behoefte hadden aan warmte. De manchet van zijn uniform wreef langs de ijskoude aderen en leek elektrische schokjes in zijn vingers te veroorzaken. Zijn lichaam snakte naar warm water. De estaminet was propvol mannen die tegen de wanden geleund stonden of probeerden dichter naar het fornuis achterin te komen, waar een grote pan met olie stond te sputteren. Twee vrouwen gooiden er handenvol aardappels in, die ze opdienden met gebakken eieren, tot luidruchtige vreugde van de mannen die het geluk hadden een plaats aan de lange tafel te vinden.

Jack worstelde zich naar de plek waar een vrouw glazen bleek bier inschonk. Jack wist dat het zo waterig was dat je er niet dronken van werd. Hij vroeg om een fles witte wijn, en Jones kreeg wat limonadesiroop te pakken van een man die net wegging. Ze dronken de fles snel leeg, terwijl Evans scheldwoorden schreeuwde naar de oude vrouw die de eieren bakte. Zij vloekte opgewekt terug, totdat hij eindelijk aan de beurt was.

Ze kochten nog meer wijn en dronken die bij de vettige aardappels, die hun uitstekend smaakten, vers en gloeiend heet en geurend naar thuis. Jack veegde met zijn mouw zijn mond af en nam zijn glas. Evans en Jones stonden vlak bij hem in de dringende massa.

“Op Arthur Shaw,” zei Jack. “De beste vriend die een man kon hebben.”

Ze klonken, en dronken opnieuw. Jack met de ritmische, trage vastberadenheid waarmee hij ook onder de grond werkte. Hij had nog steeds zijn herinnering aan Shaw, een pijnlijke herinnering die werd vastgehouden door zijn nuchtere, bewuste geest. Die nuchterheid wilde hij weghakken, beetje bij beetje, tot alles weg was, óók die herinnering.

De estaminet moest om half negen sluiten-dan zou de militaire politie komen controleren dat er geen soldaten meer waren. Ze hadden nog twintig minuten, dus dronken ze sneller. Evans begon te zingen, en Jones, wiens Welshe voorouders generaties geleden naar Londen waren getrokken, vond voldoende Keltische herinneringen in zijn bloed om mee te doen. Toen drongen ze er bij Jack Firebrace op aan dat hij zijn music-hall-act opvoerde.

Jack voelde zich geïnspireerd toen Evans om stilte vroeg. Hij begon met een paar bekende moppen, en merkte dat de wrok van de manschappen omdat hij hun gesprekken had onderbroken, alras veranderde in luide toejuichingen. Hij keek met professionele rust uit naar de clou van elke grap, en zweeg af en toe even om de opwinding van zijn publiek te laten groeien. De drank maakte hem ongekunsteld en afstandelijk; hij had het gevoel dat hij het stadium van onduidelijk spreken, van vergeten waar hij was, achter zich had gelaten, dat hij in plaats daarvan een nieuwe helderheid had bereikt. Zijn zelfvertrouwen had iets hooghartigs, men zou het bijna wreed kunnen noemen.

De manschappen genoten van de grappen, al hadden ze ze stuk voor stuk eerder gehoord. Jacks manier van doen was overtuigend; weinig toehoorders hadden de oude verhalen zo goed horen vertellen. Jack zelf lachte niet veel, maar zag wel wat voor effect zijn optreden had bij zijn publiek. Hun lachen ruiste in zijn oren als de zee. Hij wilde dat het steeds luider werd; hij wilde dat ze met hun geschater de oorlog overstemden. Als ze maar luid genoeg schreeuwden, zouden ze de wereld misschien weer normaal maken; misschien zouden ze luid genoeg lachen om de doden weer tot leven te brengen.

Jack dronk nog meer wijn uit een karaf die een enthousiaste toehoorder hem doorgaf. Hij gleed van die opvallende kalmte, die een gevolg was van het verlies van al zijn remmingen, over naar een woeste onsamenhangendheid, waarin hij dacht dat hij zijn gevoel, zijn verlangen-die grote bevrijding door de lach-kon afdwingen door alleen maar aandringen, en niet door koele concentratie op de middelen om dat te bereiken. Hij begon de belangrijkste woorden van de grappen te herhalen, en de reactie van zijn publiek met zijn armen te dirigeren. Sommige soldaten keken verbaasd, anderen verloren hun belangstelling en gingen weer met hun makkers zitten praten.

Jack eindigde altijd met een liedje. Het was merkwaardig zoals de goedkoopste, simpelste dingen het beste waren; die herinnerden de mannen, elk afzonderlijk, aan thuis. Hij begon te zingen: “If you were the only girl in the world.” Zijn stem werd luider, en hij zwaaide met zijn armen om zijn publiek te laten meezingen. Velen waren opgelucht dat hij klaar was met zijn moppen, en zongen het lied mee.

Toen Jack hun gezichten zag, die opnieuw spraken van enthousiasme en goedkeuring, voelde hij zich ontroerd en bemoedigd. Het gezicht van zijn dode vriend kwam terug. In dit vreemde, andere leven was Shaw voor hem de enige andere persoon ter wereld geweest: dat knappe gezicht met die rustige ogen, die gespierde rug en die enorme vingers met afgebroken nagels. Jack kon de lenige vorm van Shaws lichaam bijna voelen, zoals het tegen hem aan had gedrukt wanneer ze sliepen in die nauwe, stinkende bunkers. De woorden van dat domme liedje bleven in zijn keel steken. Hij voelde hoe de ogen van zijn publiek, dat weer toenam, zich in hem boorden. Hij keek naar hun rode, luid zingende hoofden, zoals hij al eens eerder had gedaan, onder het zingen van datzelfde liedje. Destijds had hij zichzelf wijsgemaakt dat hij geen van die mannen meer dan enig ander wilde liefhebben, omdat hij wist wat hun te wachten stond.

De warme, lawaaiige ruimte draaide duizelig rond voor zijn betraande ogen. Ik heb in mijn leven een fout gemaakt, dacht Jack: niet één keer, maar tweemaal heb ik meer van iemand gehouden dan ik kan verdragen.

Met die hopeloze gedachte viel hij voorover van zijn stoel in de armen van zijn vrienden Jones en Evans, die hem meenamen, de nacht in, onder de verbaasde maar onverschillige blikken van de andere mannen.

Twee dagen later volgde het zeldzame drama van een bad voor de hele divisie. Jacks compagnie moest vijf kilometer achter het front marcheren, naar een oude brouwerij. Jack genoot van dat ritueel en moest lachen om het optimisme van een opeenvolging van jeugdige officieren die ervan overtuigd waren dat zo ‘n kortstondige onderdompeling voorgoed een eind zou maken aan de hygiënische problemen van de manschappen.

Jack had de luizen op zijn lichaam eerst gezien als simpele parasieten, en hun brutaliteit had hem verontwaardigd gemaakt. Hij hadgewalgdvan de manier waarop ze met hun lelijke, roodbruine lijfjes in de geheime poriën van zijn huid doordrongen. Hij vond het heerlijk om een brandende kaars vast te houden en daarmee langzaam te strijken langs de naden van zijn kleren, waar de insecten zich schuilhielden en voortplantten. Meestal stierven ze geluidloos door het vuur, al hoorde hij soms een bevredigend knappen. Hij was bereid ook Shaws kleren te bewerken, omdat Shaw niet zo handig was en gemakkelijk zijn ondergoed in de fik stak. Als er geen kaars was, kon een krachtig drukken van de duimnagel ook enig resultaat boeken. Hij voelde een zekere opluchting wanneer een paar van die beesten verdwenen waren, al was het als het doodslaan van een mus-kiet die zich vol bloed had gezogen: Jack had altijd het idee dat ze geen enkel bestaansrecht hadden. Het duidelijke voordeel van de vermindering van hun aantal was de tijdelijke bevrijding van die zure, verschaalde stank die de beesten achterlieten, al was ook dat slechts een gedeeltelijke bevrijding, aangezien die stank meestal werd aangevuld of overstemd door sterkere en scherpere lichaamsgeuren.

Jack krabde zich, als de meeste anderen, vrijwel voortdurend, zonder zich daarvan bewust te zijn, en het drong steeds minder tot hem door dat hij dat deed. Niet iedereen berustte hierin. Tyson was een keer zo razend geworden dat de legerarts hem veertien dagen verlof had gegeven. Die constante irritatie was voor hem erger gebleken dan het lawaai van een zware beschieting of de angst voor de dood.

Bij de oude brouwerij gingen de manschappen in de rij staan, en ze leverden hun kleren in. Het ondergoed werd op een hoop gegooid, een grauw, licht bewegend bergje dat de grootste pechvogels onder de vluchtelingen moesten ophalen en naar de wasserij van het leger brengen. De mannen maakten grappen met de vrouwen die deze taak moesten volbrengen. Ze droegen handschoenen en hadden een zakdoek voor hun gezicht gebonden. Jones bood een magere, zielige Belgische vrouw zijn gasmasker aan, maar ze verstond hem niet. Hun tunieken en broeken gaven ze aan anderen, die ze, onder leiding van Jacks pelotonssergeant, naar de hoek van de grote ruimte brachten waar ze door een ‘Foden Desinf ector’, een apparaat dat optimistisch heen en weer werd gesleept langs de frontlijn, ontsmet hoorden te worden.

Jack stapte met een aantal mannen uit zijn peloton in de kuip. Het water was nog warm, al dreef er zeepschuim van eerdere gebruikers in. Ze wreven zich helemaal in en lachten toen ze de warmte op hun huid voelden. Er waren geen douches geweest voor de mannen die in Londen de tunnels voor de underground hadden gegraven; Jack had overdekt met zweet en klei naar huis moeten gaan. Hier, in die oude biervaten, beleefden ze een moment van vriendschap en ontspanning zoals hij zelden had meegemaakt. Evans en O’Lone begonnen naar elkaar te spatten met water, ze gooiden het omhoog met hun vlakke hand. Jack merkte dat hij begon mee te doen. Even voelde hij zich schuldig tegenover de nagedachtenis van zijn dode vrienden, alsof dit gebrek aan respect was, maar dat gevoel trok weer weg. Hij was bereid elk genoegen te aanvaarden dat hem kon helpen.

Achteraf stonden ze huiverend bij elkaar terwijl de kwartiermeester toezicht hield op de verdeling van schone hemden en ondergoed. Nadat ze hun bovenkleren hadden teruggekregen uit het desinfectieapparaat, stonden ze te roken in het flauwe zonlicht van het voorjaar. Het weer was gaan veranderen. Hoewel het nog fris was, met ijzige kou in de nachten, was de lucht overdag niet meer zo ijl. Jack dacht aan de narcissen die zouden zijn uitgekomen langs de oever van het kanaal thuis. Hij herinnerde zich hoe hij met John had gespeeld, hem geleerd had hoe hij aas aan een hengelsnoer moest doen, hoe ze urenlang samen een bal heen en weer hadden getrapt. Hij had gehoopt dat die oefening John beter in staat zou stellen mee te doen aan de spelletjes van de andere jongens in de straat, hoewel het weinig verschil leek te maken. Het enige dat Jack zag was dat de wangen van de jongen rood van opwinding waren wanneer hij naar hem terug kwam hollen met in zijn armen de bal, die erg groot leek tegen zijn smalle borstkas. Hij kon zijn lispelende, opgewonden stem horen, scherp in de mistige lucht van onbedorven onschuld en blijdschap.

Hij dwong zich aan iets anders te denken en keek neer op zijn laarzen. Hij spreidde zijn voeten in de schone sokken. Ze gingen in rijen staan om terug naar hun kwartieren te marcheren. Die avond zouden ze loopgraven herstellen in de voorste linie. Het verschil tussen frontdienst en reserve, zo had Evans opgemerkt, was dat je, als je aan het front was, tenminste onder de grond mocht gaan, buiten bereik van de granaten.

Tegen de tijd dat ze hun kwartieren hadden bereikt, voelde Jack de eerste kriebeling op zijn huid. Binnen drie uur had de warmte van zijn lichaam tijdens de mars de eitjes laten uitkomen van honderden luizen in de naden van zijn hemd. Tegen de tijd dat hij het front bereikte, zat de voorkant van zijn hemd weer vol.

36

De volgende ochtend kwam er een brief voor Stephen uit Amiens. Het handschrift had hij nooit eerder gezien, maar er was een zekere verwantschap met een hand die briefjes voor hem had achtergelaten in St. Rémy, of lijstjes had geschreven voor boodschappenjongens aan de boulevard du Cange. Hij nam de brief mee naar zijn bunker en maakte hem open toen hij alleen was, toen Ellis was weggegaan om met de wachtposten te praten. Sinds het begin van de oorlog was dit de eerste brief die hij had ontvangen.

Hij draaide de envelop rond in het licht, verwonderd dat zijn naam erop stond. Hij maakte de brief open en voelde de vreemde intimiteit van het blauwe, knisterende papier.

Jeanne schreef dat Isabelle uit Amiens was vertrokken naar München, waarheen haar Duitse vriend was teruggekeerd nadat hij zwaargewond was geraakt. Max had een enorm bedrag moeten betalen om haar via Zwitserland uit Frankrijk te halen. Isabelle had afscheid van haar genomen en zou nooit meer naar Frankrijk terugkeren. Ze was nu een paria in haar eigen familie en in de stad.

“Toen je vroeg of ik je wilde schrijven,” zo besloot de brief, “zei je dat je graag iets over het normale leven wilde horen. Ik denk niet dat we een van beiden hadden verwacht dat ik met zulk belangrijk nieuws zou beginnen. Maar omdat je vroeg om bijzonderheden van het dagelijks leven in Amiens, kan ik je vertellen dat alles hier heel goed gaat. De fabrieken voorzien in uniformen voor het leger. Nu de manschappen geen rode broeken meer dragen, is het natuurlijk niet meer zo opwindend om die kleren te maken. Het leven is verrassend normaal. Ik verwacht hier nog wat te blijven voordat ik terugga naar Rouaan. Als je me zou willen bezoeken wanneer je weer verlof hebt, kan ik je verzekeren dat je welkom zou zijn. Je zou kunnen komen eten op het adres waar je de vorige keer op bezoek bent geweest. De voedselvoorziening is niet zo goed als in vredestijd, maar waarschijnlijk hebben wij het beter dan de militairen aan het front. Hartelijke groeten van Jeanne Fourmentier.”

Stephen legde de brief neer op het ruwe hout van de tafel, waar het bloed van de rat was opgedroogd in de vezels. Toen leunde hij met zijn hoofd in zijn handen. Hij had een antwoord gekregen op de eenvoudige vraag die hem had geïntrigeerd. Isabelle hield niet meer van hem; of als ze nog van hem hield, dan op een afstandelijke manier die niet van invloed was op haar daden, of haar gevoelens voor een andere man.

Toen hij zijn reserve aan kracht inspecteerde, constateerde hij dat hij die gedachte kon verdragen. Hij zei tegen zichzelf dat de gevoelens die ze voor elkaar hadden gekoesterd nog bestonden, maar dan in een andere tijd.

Lang geleden, toen hij in de ijzige kathedraal in Amiens had gestaan, had hij al die doden voorzien. Het was geen voorgevoel geweest, meer een erkenning, zei hij bij zichzelf, dat het verschil tussen dood en leven geen feitelijke aangelegenheid was, maar een kwestie van tijd. Die overtuiging had hem geholpen het geluid van de stervenden op de helling bij Thiepval te verdragen. En nu was hij dus in staat te geloven dat zijn liefde voor Isabelle, en haar liefde voor hem, veilig waren in hun extreme hartstocht—niet voorbij, maar tijdelijk levend, even wezenlijk als elk actueel of toekomstig gevoel kon zijn in de lange duisternis van de dood.

Hij stopte Jeannes brief in zijn zak en ging naar de loopgraaf, waar Ellis hem tegemoetkwam, slippend op de loopplanken.

“Het is erg rustig, vind je niet?” zei Stephen.

“Redelijk,” zei Ellis. “Ik zit met een probleem. Ik probeer een groepje manschappen zover te krijgen dat ze het niemandsland in gaan om een paar lijken op te halen. Het is behoorlijk rustig, zoals u al zei, en een betere kans krijgen we misschien niet.”

“Wat is je probleem dan?”

“Mijn manschappen wilden niet, tenzij ik ook meeging. Dus heb ik gezegd dat ik dat wel wilde doen. En toen wilden ze met alle geweld minstens één van de sappeurs meenemen, maar de officier van de tunnelgravers zegt dat zij daar niets mee te maken hebben, en dat ze het meer dan zat zijn ons corveewerk op te knappen.”

Het bleke, sproetige gezicht van Ellis was nerveus. Hij duwde zijn pet weg van zijn voorhoofd, zodat een gefronste haarlijn verscheen waar het rossige haar al begon uit te vallen.

Stephen glimlachte flauw. “We horen allemaal te gaan. Het doet er niet toe. Het zijn alleen maar doden.”

“Goed, maar wilt u tegen kapitein Weir zeggen dat een van zijn sappeurs met ons mee moet komen?”

“Ik kan het hem vragen. Misschien wil hij zelf ook mee, nu zijn arm genezen is.”

“Meent u dat nou?” vroeg Ellis nijdig.

“Ik weet het niet, Ellis. Jij hebt iets dat me heel onzeker maakt. Zorg dat jouw manschappen om twaalf uur klaarstaan. Tot straks, in de volgende geschutsnis.”

Weir lachte droogjes toen Stephen zijn voorstel deed.

“Ze zullen ons rum geven,” zei Stephen.

Weirs opende belangstellend zijn ogen.

Maar toen het moment daar was, voelden ze zich plotseling angstig en onwerkelijk. Ze konden zich nooit voorbereiden om de dood te zien in de primitieve vorm die hun te wachten stond. Stephen merkte, als al eerder op momenten van extreme spanning, dat zijn gevoel voor tijd ontwricht raakte. Het leek te haperen, en vervolgens verstarde het.

Om twaalf uur op het banket, met gasmaskers voor. Een voorproefje van de dood, de stank ervan, dacht Stephen. Coker sneed met een mes zandzakken tot handschoenen. “Trek aan.” Firebrace en Fielding van de sappeurs, Ellis, wit als melk, Barlow, Bates, Goddard, Allen van de infanterie; Weir die rum dronk, na whisky, wankelend op de tree van de ladder.

“Wat moet jij hier, Breiman?”

“Ik kom mee.”

Ze liepen in een rij naar een granaattrechter, helder zonlicht, een leeuwerik boven hen. Blauwe hemel, niet aanschouwd door ogen die steeds op modder gericht waren. Ze liepen gebogen naar een mijnkrater, waar al weken lijken lagen. “Probeer hem op te tillen.” Geen spoor van mitrailleurs of scherpschutters, hoewel hun oren zich steeds schrap zetten voor zulk lawaai. “Pak hem bij zijn armen.” De onverstaanbare order door het mondstuk van het masker. De armen, week, raakten los van de romp. “Niet zo, ik bedoel, maak zijn armen los.” Op Weirs kraag een grote rat, die iets roods over zijn rug sleurde. Een verstoorde kraai die plotseling opvloog met zijn zwarte lijf, de lucht in wiekte met zijn grote vleugels. Coker en Barlow die hun hoofd schudden onder de zwermen vliegen, die door hun afwezigheid de zwarte huid van lijken groen maakten. Het luide braken van Goddard maakte hen aan het lachen, snuivende binnenpret jes binnen hun maskers. Goddard maakte zijn masker los en rook smeriger dingen dan hij had uitgekotst. Weirs handen in dubbele zandzakken voorzichtig uitgestoken naar het uniform van een sappeur, hij legde de borstkas bloot op zoek naar een identiteitsplaatje dat hij verwijderde en samen met een stukje huid in de zak van zijn tuniek stopte. Jack die terugschrikte, zelfs door grove uniformstof heen, voor sponzig vlees. Levendig en glanzend van lever verscheen een rat uit de buikholte; hij schommelde dik en wel over de ribben, totaal verzadigd. Beetje bij beetje op de brancards, het vlees dat eraf viel, bleef in de modder liggen. Geen mensen, maar vliegen en vlees, dacht Stephen. Brennan die bezorgd een romp zonder hoofd uitkleedde. Hij hield hem vast met beide handen, sleurde hem—zonder benen-uit de krater, en zijn vingers verdwenen in groen, vettig vlees. Het was zijn broer.

Toen ze terug waren in de bescherming van de loopgraaf, was Jack nijdig dat hij en Fielding gedwongen waren mee te gaan, maar Weir wees erop dat er drie onbegraven lijken uit hun compagnie bij waren. Goddard kon niet ophouden met braken, hoewel zijn maag allang leeg was. Als hij niet kokhalsde, zat hij op het banket, ongeremd snikkend. Hij was negentien.

Michael Weir liet een star lachje zien. Hij zei tegen Fielding en Jack dat ze een week lang vrijgesteld waren van corvee, en toen liep hij naar Ste-phens bunker, in de hoop wat whisky te krijgen.

“Ik vraag me af wat mijn vader zou zeggen,” zei hij peinzend. “Natuurlijk doen ze allemaal ‘wat ze kunnen’, zoals hij zich uitdrukte.” Weir slikte en likte aan zijn lippen. “Alleen lijkt wat hij ‘kan doen’ zo weinig op wat ik moet doen.”

Stephen keek hem aan en schudde vertederd zijn hoofd. “Weet je waar ik echt bang voor was?” zei hij. “Wat me doodsbenauwd maakte was de gedachte dat een van die mannen nog zou leven.”

Weir lachte. “Na al die tijd?”

Stephen zei: “Het is voorgekomen.” Er schoot hem iets te binnen. “Waar is Brennan? Heb jij hem gezien sinds we terug zijn?”

“Nee.”

Stephen liep door de loopgraaf om hem te zoeken. Hij bleek stilletjes te zitten op het banket naast de bunker waar hij en een stuk of vijf anderen sliepen.

“Het spijt me, Brennan,” zei hij. “Dat was heel erg voor jou. Je had niet hoeven meekomen.”

“Dat weet ik. Ik wilde het zelf. Ik voel me nu beter.”

“Voel je je béter?”

Brennan knikte. Hij had een smal hoofd, met dik, zwart, vettig haar waarop Stephen neerkeek. Toen hij zijn gezicht naar boven keerde, bleek hij heel kalm.

Stephen zei: “Ga op zijn minst je handen wassen, Brennan. Doe er wat chloorkalk op. Je mag wel even vrij, als je wilt. Ik zal tegen je sergeant zeggen dat je vrijgesteld bent van corvee.”

“Laat u maar. Eigenlijk heb ik nog geboft. Weet u nog, vorig jaar juli, toen ik van het banket viel toen die mijn ontplofte, en ik mijn been brak? En toen kon ik toekijken hoe al die anderen de loopgraaf uit gingen. Ik heb geboft.”

“Ja, maar het spijt me van je broer.”

“Het geeft niet. Het gaat erom dat ik hem gevonden heb. Ik heb hem daar niet laten liggen. Ik heb hem teruggehaald, en nu krijgt hij een behoorlijke begrafenis. Dan is er een graf dat de mensen kunnen zien. Ik kan komen om er bloemen neer te leggen, als de oorlog voorbij is.”

Stephen was verrast dat Brennan ervan uit leek te gaan dat hij zelf zou overleven. Toen hij zich omdraaide, begon Brennan zachtjes te zingen, het Ierse liedje dat hij had gezongen op de ochtend vóór de aanval. Hij zong met een krassende, doordringende tenorstem, en hij kende veel liedjes.

Die hele nacht zong hij voor zijn broer, die hij eigenhandig had thuisge-bracht.

37

Er zat een opgewonden groepje jonge officieren in de eetzaal van hotel Folkestone in Boulogne. Veel van hen waren slechts een maand of zes aan het front geweest, en ze hadden heel wat te vertellen aan hun vrienden en familie. De oorlog was voor hen niet al te erg. Ze waren getuige geweest van verminking en dood; ze hadden het fysieke ongemak van kou, vocht en vermoeidheid ondergaan, meer dan ze ooit verwacht hadden te kunnen verdragen, maar dit patroon van frontdienst, afgewisseld door regelmatig verlof in Engeland, konden ze nog zien als iets draaglijks, althans voorlopig. Ze dronken champagne en schepten tegen elkaar op over wat ze zouden gaan doen als ze eenmaal in Londen waren. Ze hadden de grote slachtingen van het jaar daarvoor niet meegemaakt, en konden niet voorzien wat voor een gemechaniseerd abattoir verwacht werd voor de komende maanden, in de onbegaanbare modder van Vlaanderen. De gruwel van het tussenspel was te verdragen; ze huiverden van vreugde dat ze het overleefd hadden en verwarmden elkaar met hun uitbundige opluchting. Hun jonge stemmen hingen als het gekwetter van spreeuwen onder de kroonluchters.

Stephen kon hen horen in zijn kamer op de eerste verdieping, waar hij een brief aan Jeanne zat te schrijven. Zijn heupflacon, die hij in Arras met zijn laatste whisky had gevuld, was bijna leeg, en de asbak was vol. Anders dan zijn manschappen, die dagelijks naar huis schreven, had hij weinig ervaring als briefschrijver. De brieven van de soldaten, die hij lusteloos doorlas, bestonden uit geruststellingen voor de mensen thuis, commentaar op de inhoud van de pakjes die ze hadden ontvangen, en verzoeken om meer nieuws.

Stephen dacht niet dat Jeanne behoefte had aan geruststelling over zijn welzijn,- ook zou ze niet uitzien naar bijzonderheden over het leven in de loopgraven. Omdat hij zich dwong met geen woord over Isabelle te spreken, leek het hem verstandig te schrijven over dingen die hij en Jeanne gemeen hadden. Dat betekende schrijven over Amiens, en over de manier waarop de mensen en de gebouwen daar de oorlog hadden overleefd.

Wat hij tegen Jeanne wilde zeggen, was dat hij haar, naast Michael Wek, als zijn beste kameraad beschouwde. Omdat hij binnen een maand dood kon zijn, leek het zinloos dat te verzwijgen. Hij schreef: “Het betekent heel veel voor me dat je me brieven schrijft, dat ik enig contact heb met een normale wereld. Ik heb grote waardering voor je vriendelijkheid. Jouw vriendschap stelt me in staat te overleven.”

Hij verscheurde het vel papier en gooide het in de prullenmand naast zijn voeten. Jeanne zou dergelijke woorden niet waarderen; ze zou ze veroordelen als overijld en vulgair. Hij moest meer formeel schrijven, althans voorlopig. Hij steunde met zijn hoofd op zijn handen en probeerde zich het langgerekte, wijze gezicht van Jeanne voor de geest te halen.

Hoe was die vrouw eigenlijk? Wat zou ze willen dat hij schreef? Hij stelde zich haar donkerbruine ogen voor, onder die gewelfde wenkbrauwen. Het waren intelligente, sardonische ogen, en toch bezaten ze duidelijk een grote tederheid en medeleven. Haar neus leek op die van Isabelle, maar haar mond was breder, met lippen van een dieper rood. Haar kin was klein, maar scherper. Door haar krachtige gelaatstrekken, haar donkere haar en ogen, en haar strenge blik had ze iets mannelijks; toch sprak de schoonheid van haar bleke huid, die niet expressief was als die van Isabelle, maar heel gelijkmatig ivoorkleurig op gelaat en hals, van een buitengewone verfijning. Hij wist niet hoe hij haar moest benaderen.

Hij schreef het een en ander over zijn treinreis naar Boulogne en beloofde haar te schrijven uit Engeland-dan zou hij tenminste iets interessants te vertellen hebben.

Toen de boot de volgende dag in Folkestone aankwam, stond er een kleine menigte op de kade. Veel jongens en vrouwen wuifden met vlaggen en juichten toen een hele troep infanteristen de loopplank af kwam. Stephen zag de gezichten van de wachtenden veranderen, hun opgewektheid maakte plaats voor verwondering: voor degenen die zoons of broers kwamen afhalen, waren dit de eerste teruggekeerde militairen die ze hadden gezien. Die magere, wezenloze gedaanten die aan wal stapten, waren niet de mannen met hun splinternieuwe uitrusting en hun ronde, glimlachende gezichten die onder militaire muziek aan boord waren gegaan. Sommigen droegen dierenvellen die ze bij plaatselijke boerderijen hadden gekocht; velen hadden met een mes stukken van hun overjas gesneden om hun koude handen te bedekken. Ze droegen dassen rond hun hoofd in plaats van kwartiermutsen met glimmende knopen. Hun lichamen en hun uitrusting waren overdekt met vuil, en in hun ogen stond een sprakeloze onbuigzaamheid te lezen. Ze bewogen zich met grimmige, automatische kracht. Ze waren angstaanjagend voor de burgers omdat ze zich niet tot moordenaars hadden ontwikkeld, maar tot wezenloze schepsels die alleen maar wilden overleven.

Stephen voelde een hand op zijn arm. “Hallo. Bent u kapitein Wrays-ford? Mijn naam is Gilbert. Ik heb hier de leiding. Ik heb niet met jullie kunnen meegaan-ik heb helaas een kreupel been. Kijk, u moet deze formulieren meenemen, en wanneer u het station bereikt, moet u contact opnemen met de inschepingsofficier. De namen van alle militaken staan hierop. Hebt u me begrepen?”

Stephen keek de man verbijsterd aan. Zijn lichaam wasemde een zure geur van rotting uit toen hij dichterbij kwam om hem de formulieren te laten zien.

Op het station stonden nog meer mensen om hen te begroeten. Er waren lange tafels waar vrijwilligers thee en koekjes uitdeelden. Stephen liep naar het eind van het perron, en toen hij voor de menigte onzichtbaar was door de rode bakstenen muur van een wachtkamer, liet hij het dikke pak formulieren in een keurige afvalbak vallen.

De trein reed weg, mannen stonden in de gangen, zaten op hun bagage, rookten en lachten, en wuifden naar de mensen op het perron. Stephen stond zijn zitplaats af aan een vrouw met een blauwe muts. Hij stond tegen het raampje van de coupé gedrukt en kon weinig zien van Engeland, dat voorbijschoot in vierkantjes die hij maar af en toe onder zijn oksel door kon zien. De terugkeer naar zijn vaderland had hem geen gevoel van liefde of intens welkom geschonken. Hij was te moe om waardering te voelen. Het enige dat hij voelde was de pijn onder in zijn rug, die ontstond door zijn poging niet met zijn hoofd tegen het bagagerek te stoten. Misschien zou hij later dankbaar zijn voor het landschap, voor de geluiden van vrede.

“Ik stap bij de volgende halte uit,” zei de vrouw met de muts. “Wilt u dat ik uw vrouw of uw ouders opbel om te zeggen dat u er aankomt?”

“Nee. Nee…laat u maar. Dank u.”

“Waar woont u?”

“In Lincolnshire.”

“O jee, dat is ver weg.”

“Maar daar ga ik niet heen. Ik ga naar…” Hij had geen plannen. Hij herinnerde zich iets wat Weir eens tegen hem had gezegd. “Naar Norfolk. Daar is het heel mooi in deze tijd van het jaar.”

Op Victoria Station wist Stephen al duwend en worstelend de straat te bereiken. Hij wilde geen militairen meer zien, hij wilde opgaan in de grote kleurloosheid van de stad. Hij liep energiek door het park naar Piccadil-ly, en toen langzaam langs de noordzijde van die straat. Hij ging naar binnen bij een weivoorziene herenmodezaak bij Albemarie Street. Veel van zijn kleren waren een jaar daarvoor bij een overplaatsing verloren gegaan, en hij had minstens een paar nieuwe overhemden en wat ondergoed nodig. Hij stond op de geschuurde planken vloer en tuurde in de vitrines met al die gekleurde dassen en sokken. Een man in jacquet verscheen achter de toonbank.

“Goedemorgen, sir. Kan ik u helpen?”

Stephen zag hoe de man zijn ogen over hem liet glijden en zijn uniform en rang in zich opnam. Achter die stijve beleefdheid zag hij ook een onwillekeurige weerzin. Hij wist niet waardoor de afkeer van de man werd veroorzaakt. Hij wist niet of hij stonk naar chloorkalk of bloed of ratten. In een reflex bracht hij zijn hand naar zijn kin, maar voelde slechts heel korte baardharen, gegroeid sinds hij zich had geschoren in hotel Folke-stone.

“Een paar overhemden, alstublieft.”

De man beklom een ladder en trok twee houten laden uit die hij voor Stephen neerlegde. Er waren witte, gesteven overhemden voor de avond en kraagloze gestreepte katoenen hemden voor overdag. Terwijl Stephen stond te weifelen, bracht de bediende nog meer laden met hemden in alle kleuren en stoffen die de winkel in voorraad had. Stephen keek naar al die pastelkleuren, die grote waaier van keuzemogelijkheden die de man voor hem neerlegde, met handgemaakte knoopsgaten, geperste plooitjes bij de manchetten, van stoffen die varieerden van stijf tot weelderig zacht.

“Neemt u me niet kwalijk, sir. Ik moet even die andere klant helpen terwijl u uw keus bepaalt.”

De bediende week terug, en Stephen bleef achter, in verwarring over zijn keus en over de houding van die man. Tegen die andere klant, een dikke man van in de zestig met een kostbare overjas en een slappe vilt-hoed, was hij veel spraakzamer. Nadat een aantal kledingstukken op zijn rekening was geschreven, liep de man de winkel weer uit, met zware stappen, zonder een blik voor Stephen. De glimlach van de verkoper bevroor en trok weg toen hij terugkwam. Hij bleef afstandelijk.

Ten slotte zei hij: “Ik wil u niet opjagen, sir, maar als u niet tevreden bent met de keuze die wij bieden, kunt u misschien beter ergens anders heen gaan.”

Stephen keek hem ongelovig aan. Hij was een jaar of vijfendertig, met rossig haar dat aan weerszijden dunner begon te worden, en met een snorretje.

“Ik vind het inderdaad moeilijk,” zei hij. Zijn kaak voelde zwaar aan toen hij sprak. Het drong tot hem door hoe moe hij was. “Neemt u me niet kwalijk.”

“Misschien zou het beter zijn als u…”

“U wilt me hier niet in de zaak hebben, geloof ik.”

“Dat is het niet, sir, alleen…”

“Geef me deze twee maar.” Hij wees op de overhemden die het dichtst bij hem lagen. Tien jaar geleden, zo bedacht hij, zou hij die man een klap hebben gegeven; nu gaf hij hem slechts het geld, en hij verliet de zaak.

Buiten ademde hij diep de zware lucht van Piccadilly in. Aan de overkant zag hij de boogvormige entree van de Ritz, de naam was leesbaar in brandende gloeilampen. Vrouwen in keurige bontmantels en hun begeleiders in verzorgde grijze pakken, met zwarte hoeden, gingen daar naar binnen. Ze maakten een zorgelijke indruk, alsof ze bezig waren met zaken van financieel belang of internationale betekenis, waardoor ze zelfs geen oog hadden voor de beminnelijke glimlach van de portier met zijn hoge hoed en gouden tressen. Ze verdwenen door de glazen deuren, met hun zachte mantels achter hen aan, zonder aandacht voor de straat of enig ander leven dan het hunne.

Stephen bleef even staan kijken, en liep toen met zijn legervalies door naar Piccadilly Circus, waar hij een krant kocht. Er was een financieel schandaal geweest, en een ongeluk in een fabriek in Manchester. Op de voorpagina stond geen oorlogsnieuws, al vond hij later, naast de ingezonden stukken, een verslag van de manoeuvres van het Vijfde Leger en lovende woorden over de tactische vaardigheiden van de bevelhebber.

Hoe verder hij liep, des te meer geïsoleerd voelde hij zich. Hij stond versteld van de gladde, onbeschadigde stoeptegels. Hij was blij dat het gewone leven voortduurde in de hoofdstad, maar had niet het gevoel daarvan deel uit te maken. Hij zou zich gegeneerd hebben als hij anders dan gewone burgers was behandeld in een land waar hij toch al enige tijd niet meer had gewoond, maar hij vond het vreemd dat zijn aanwezigheid niet alleen onverschilligheid wekte, maar zelfs afkeer. Hij bracht de nacht door in een klein hotel bij Leicester Square, en de volgende ochtend nam hij een taxi naar Liverpool Street.

Omstreeks het middaguur vertrok daar een trein naar King’s Lynn. Hij had tijd om naar een kapper te gaan om zijn haar te laten knippen en zich te laten scheren voordat hij een kaartje kocht en naar het perron liep. Hij stapte in een halflege trein en vond gemakkelijk een zitplaats. De bekleding van de zitplaatsen in deze trein van de Great Eastern Railway was zacht en schoon. Hij ging in een hoek zitten en haalde een boek tevoorschijn. De trein vertrok met een ruk, rammelde langzaam het station uit en begon sneller te rijden toen hij de lage, groezelige rijtjeshuizen van Noordoost-Londen achter zich liet.

Stephen merkte dat hij zich niet op zijn boek kon concentreren. Zijn hoofd leek dicht te zitten, was gevoelloos, zodat hij het eenvoudige verhaal niet kon volgen. Hoewel zijn armen en benen wat stijf voelden, uitte zijn vermoeidheid zich verder niet in lichamelijke symptomen,- hij had redelijk geslapen in zijn kleine hotelkamer, en had laat ontbeten. Zijn geest leek echter nauwelijks te functioneren. Hij kon weinig méér doen dan zitten en staren naar het voorbijglijdende landschap. De akkers en weilanden werden beschenen door lentezon. Af en toe was er een smalle beek of rivier die er stil tussendoor vloeide. Koeien stonden verdoofd en geduldig in het gras en lieten soms hun kop zakken met een zware beweging van hun nek. In de heuvels, wanneer de trein hoger reed, kon hij een paar keer de grijze torenspitsen van kerken onderscheiden, of een groepje schuren rond een boerderij, maar voor het overige zag hij alleen dit vlakke, agrarische land, zo te zien onbewoond, waar de zware, vochtige aarde dezelfde heel kleine afwisseling van groei en verval doormaakte, onzichtbaar maar niet aflatend, als sinds eeuwen, onder de koude, vochtige hemel, overdag, ‘s-nachts, zonder dat iemand het zag.

Maar terwijl de trein voortreed, leek het geluid een ritme te wekken in een afgelegen deel van zijn geheugen. Hij zat te dommelen op zijn hoek-plaats en werd met een schok wakker, want hij had gedroomd dat hij in het dorp in Lincolnshire was, waar hij als kind had gewoond. Toen merkte hij dat hij nog steeds sliep: hij had alleen gedroomd dat hij wakker was geworden. Opnieuw bevond hij zich in een schuur op een vlakke, bleke akker, waar een trein langskwam. Nogmaals werd hij wakker, met een zekere angst, en hij probeerde wakker te blijven,- maar opnieuw merkte hij dat hij dat ontwaken slechts had gedroomd.

Elke keer dat hij zijn ogen opendeed, probeerde hij op te staan, zich te verheffen van de pluchen zitting van de bank, maar zijn ledematen waren te zwaar en hij voelde hoe hij weer weggleed, precies zoals hij een keer een man uit zijn compagnie had zien uitglijden op de planken in de loop-graaf, een onafgedekte beerput in, waar hij in de kleverige, gele modder was verdronken.

Eindelijk betrapte hij zich op een wakend moment, en toen dwong hij zijn benen op te staan. Hij ging voor het raampje staan en keek naar de velden.

Het duurde een paar minuten voordat hij zich ervan had overtuigd dat hij niet droomde. Het voelde niet anders aan dan de paar keer dat hij gedacht had wakker te zijn, waarna hij had gemerkt dat hij nog steeds sliep en het alleen gedroomd had.

Geleidelijk werd zijn hoofd wat helderder. Hij hield zich vast aan het raam en haalde diep adem. Het gevoel van desoriëntatie werd minder.

Ik ben moe, dacht hij, terwijl hij een sigaret uit zijn etui haalde. Ik ben moe van lichaam en geest, zoals Gray zei. Misschien zou Gray, of een van zijn Oostenrijkse dokters, ook die eigenaardige opeenvolging van hallucinerende dromen kunnen verklaren.

Hij trok zijn uniform recht en streek zijn haar glad-in zijn slaap had hij daarin gewoeld. Hij schoof de deur van zijn coupé open en liep door de schommelende gang naar de restauratiewagen. Slechts twee van de tafeltjes waren bezet, en hij kon bij een raampje zitten. De kelner kwam door het middenpad gewaggeld met een menu.

Stephen zag verbaasd hoeveel keus er was. Het was jaren geleden dat hij uit zoveel verschillende dingen had kunnen kiezen. Hij bestelde consom-mé, en vervolgens zeetong, en steak andkidneypie. De kelner legde hem de wijnkaart voor. Zijn zakken zaten vol Engelse bankbiljetten die hij in Folkestone van zijn wedde had gekocht. Hij bestelde de duurste wijn van de kaart, die zes shilling per fles kostte.

De kelner stond wankel naast hem met een scheplepel vol hete soep, waarvan hij het merendeel in het bord met het symbool van de spoorwegen wist te deponeren, al vertoonde het gesteven witte tafellaken tegen de tijd dat hij klaar was een lange, bruine streep. Stephen vond de soep te sterk voor zijn smaak; hij raakte in verwarring van die verse runderbouillon en specerijen. In Amiens had hij geen middag- of avondmaaltijd gehad, en zijn tong was gewend geraakt aan Tickler’s pruimen- en appelpudding, cornedbeef en biscuit, met slechts af en toe een plakje van een cake die Gray of Weir uit Engeland toegestuurd had gekregen.

De kleine tongfilets met hun tere laagjes wit visvlees waren te subtiel voor zijn smaak. De kelner schonk met een plechtig gebaar een paar centimeter wijn in het kristallen glas. Stephen nam haastig een slok en zei dat hij mocht inschenken. Terwijl hij op de steak and kidney pie wachtte, proefde hij echt van de wijn. Hij vond de smaak overweldigend. Het was of zijn hele hoofd zich vulde met explosies van geur en kleur. Hij had in geen zes maanden wijn geproefd, en vóór die tijd alleen een primitieve witte wijn uit flessen zonder etiket. Hij zette zijn glas haastig neer. Aan het front smaakte water alleen naar water als het samen met de rantsoenen was gebracht, en smeriger wanneer het-gezeef d-uit granaattrechters kwam,- thee smaakte al even onmiskenbaar-naar petroleum, van de blikken waarin de drank vervoerd werd. Nu hij deze wijn echter dronk, had hij het gevoel een of andere complexe essentie van Frankrijk zelf te proeven, niet van het intense inferno in Picardië, maar van een pastoraal, ouder land, waar nog hoop was.

Hij was kennelijk nog vermoeider dan hij had gedacht. Van de steak andkidneypie at hij zoveel hij kon. Het dessert sloeg hij over, en bij de koffie rookte hij een sigaret. In King’s Lynn stapte hij over in een kleinere trein langs de kust van Norfolk, naar Sheringham-dat was dacht hij de plaats die Weir hem had aanbevolen. Maar terwijl het treintje voortpufte, merkte hij dat hij genoeg kreeg van reizen. Hij wilde buiten zijn, in die heldere, vredige lucht; hij snakte naar een herberg met een zacht bed. Bij het volgende station, bij een dorp dat Burnham Market heette, haalde hij zijn valies uit het bagagerek en sprong hij het perron op. Hij was in staat naar het dorp zelf te lopen. In het midden was een straat met aan weerszijden een helder groen, goed onderhouden grasveld. De meeste huizen die daarop uitkeken, dateerden uit de achttiende eeuw; ze waren ruim maar sober, en ertussenin waren een stuk of vijf winkels, waaronder een drogist, een kruidenier en een zaak waar paardentuig werd verkocht.

Achter een enorme kastanje was een lange, lage herberg die ‘The Black-bird’ heette. Stephen ging naar binnen en luidde een bel op een balie onder aan de trap. Niemand reageerde, dus ging hij de bar binnen, die een natuurstenen vloer had. Het was daar leeg, al stonden er nog lege bierglazen op de tafeltjes, van tussen de middag. Er hing een donkere, koele sfeer, door de vloer en de zware dakbalken.

Hij hoorde een vrouwenstem achter zich. Hij draaide zich om en zag een mollige vrouw met een schort die wat onzeker glimlachte toen hij haar aankeek. Ze zei dat zij alleen maar de schoonmaakster was, en dat de herbergier die middag weg was, maar ze kon hem een kamer aanwijzen als hij zich inschreef in het gastenboek. Ze ging hem voor naar boven, naar een kleine slaapkamer met een mahoniehouten ladekast en een oud houten ledikant met een dik donzen dekbed. Er stond een stoel met een lattenrug naast de deur, en er was een wastafel met een aardewerk kom en kan. Vlak naast de deur was een plankje met een stuk of zes beduimelde boeken erop. Boven de ladekast was een raam dat uitkeek over het grasveld voor het hotel, waar de witte bloesem van de kastanje de hemel afdekte. Stephen bedankte de vrouw en gooide zijn valies op het bed. Zo’n soort kamer had hij willen hebben.

Toen hij had uitgepakt, ging hij op het bed liggen en sloot zijn ogen. Hij wilde slapen, maar zijn oogleden trilden te veel. Telkens wanneer de slaap leek te naderen, rukte zijn lichaam hem terug. Ten slotte viel hij in een soort halfslaap, net als in de trein, waarin helverlichte taferelen van de afgelopen twee, drie jaar willekeurig voor zijn geest verschenen. Gebeurtenissen en manschappen die hij was vergeten, keerden levendig en herkenbaar terug, en verdwenen dan weer. Hij probeerde zich los te maken van die schrille opeenvolging van herinneringen. Hij zag telkens weer hoe Douglas van de brancard op de glibberige bodem van de loopgraaf viel toen een granaat insloeg; hij kon de levenloze bons van zijn passieve lichaam horen. Een man die hij had vergeten, Studd, kwam terug, zijn helm was achteruitgeschoven, zijn voorhoofd doorploegd door mitrailleurkogels toen hij zich bukte om een ander, die gevallen was, te helpen.

Stephen stapte uit het bed. Zijn handen beefden, net als die van Mi-chael Weir tijdens een bombardement. Hij haalde diep adem, en hoorde hoe de lucht in zijn borstkas doordrong. Het kwam hem heel eigenaardig voor dat hij nu pas die schok voelde, nu hij in veiligheid was, in een rustig Engels dorp.

Die gedachte bracht hem op een idee. Het was lang geleden dat hij in Engeland was geweest. Misschien zou het goed zijn als hij een eindje ging wandelen om het dorp te bekijken.

Zijn laarzen echoden op de kale houten traptreden toen hij naar beneden liep, zonder pet, de gang in en naar buiten, de frisse lucht in.

Hij trok zijn schouders op en liet ze toen weer vallen, met een lange, onderbroken zucht. Hij begon langs het grasveld te lopen, en sloeg toen af naar een straatje dat uit het dorp weg voerde. Hij probeerde zich te ontspannen. Ik heb onder vuur gelegen, dacht hij; maar nu is het voorbij, voorlopig. Onder vuur. Die woorden kwamen terug. Zo’n vage en ontoereikende uitdrukking als dat was.

De heggen waren breed en ruig waar hij wandelde, overdekt met het kantwerk van fluitekruid. De lucht voelde zuiver aan, alsof niemand die ooit had ingeademd; het begon net af te koelen door de eerste avondbries. Uit de hoge iepen die hij aan het eind van het weiland zag, klonk het gekras van roeken, en dichterbij de zachtere roep van houtduiven. Hij bleef staan en leunde tegen een hek. De rust van de wereld om hem heen leek buiten de tijd te vallen; er was geen menselijke stem om de plaats te bepalen.

Boven zich zag hij de witte maan, vroeg en laag boven de iepen. Daarboven en daarachter waren lange, rafelige wolkjes die in ribbelige strepen terugliepen in het lichtblauw van de hemel, en dan wegstierven in een vaag, dampig wit.

Stephen voelde zich overweldigd door heftige emotie. Hij schrok ervan, want hij dacht dat het op iets lichamelijks zou uitlopen, op kramp of bloeding of dood. Toen merkte hij dat zijn emotie niet agressief was, maar een gevoel van hartstochtelijke verwantschap. Hij voelde zich verwant met dat ruige weiland dat zich uitstrekte tot de bomen, en met het pad dat terugleidde naar het dorp, waarvan hij de kerktoren kon zien: die dingen, evenals de genadige afstand van de hemel, stonden niet los van elkaar, maar maakten deel uit van één schepping, en ook hij, die volgens alle nuchtere berekening nog een jonge man was, door het herhaalde lichte kloppen van zijn bloed, was één met wat hij zag. Hij keek omhoog en zag de hemel zoals die bij duisternis met sterren bezaaid zou zijn, de wervelende sterrennevels en vage lichtjes van eindeloos ver weg: dat waren geen andere werelden, zo leek hem nu duidelijk te worden-ze waren door de geest van de schepping verbonden met de witte schapenwolkjes, de nooit eerder ingeademde meilucht, met de aarde onder het vochtige gras aan zijn voeten. Hij hield zich stevig vast aan het hek en legde zijn hoofd op zijn armen, in een laatste angst dat de kracht van de verbindende liefde die hij voelde, hem van de aarde zou wegvagen. Hij wilde zijn armen uitstrekken en daarmee de akkers omhelzen, de hemel, de iepen met die krassende vogels,- hij wilde ze omhelzen met de eindeloze vergiffenis van een vader voor zijn verloren, verdoolde, maar beminde zoon. Isabelle en de wrede doden van de oorlog; zijn verdwenen moeder, zijn vriend Weir: niets was immoreel of reddeloos verloren. Hij klemde zich vast aan het hout en wilde zelf ook vergeven worden, voor alles wat hij had gedaan,- hij snakte naar de eenheid van de geschapen wereld om zijn zonden en boosheid te doen wegsmelten, omdat zijn ziel er één mee was. Zijn lichaam schokte van de hartstocht van de liefde die hem had gevonden, een liefde waarvan hij losgeraakt was door het bloed en het vlees van langdurig moorden.

Hij tilde zijn hoofd op en merkte dat hij glimlachte. Hij liep tevreden over de weg, wel een uur, al wist hij niet meer hoe laat het was. De avond bleef licht zolang hij liep, de velden met hun verschillende tinten en de bomen in rijen of groepjes of alleen, waar een toevallig zaadje was neergekomen.

Toen de weg begon te dalen en een hoek om ging, zag hij dat hij een klein dorp binnenliep. Twee jongens waren aan het spelen op een groot groen grasveld voorbij een sloot die het van de weg scheidde. Stephen ging naar de pub daartegenover en kwam terecht in wat de zitkamer van een gezin leek. Een kribbige oude man vroeg wat hij wilde. Hij haalde bier bij een onzichtbaar vat in een achterkamer; behalve het bierglas bracht hij een kleiner glas mee met een kaneeldrankje erin. Stephen nam beide glazen mee naar buiten en ging op een bankje bij het grasveld zitten. Hij keek naar de spelende jongens tot de zon ten slotte onderging en de witte maan opgloeide.

38

Stephen keerde een dag eerder terug naar Frankrijk, om in Amiens Jeanne te kunnen bezoeken. Zijn overplaatsing naar de brigadestaf was twee weken uitgesteld, en in die tussentijd moest hij terug naar zijn compagnie aan het front. Hij dacht dat de terugkeer naar de oorlog minder zwaar zou zijn als hij een nacht in Frankrijk doorbracht voordat hij doorreisde naar het onderkomen dat Gray hem had toegewezen.

Het station van Amiens was voor hem een oud herkenningspunt, hoewel hij, toen hij het natelde, tot zijn verbazing constateerde dat hij hier eigenlijk pas voor de derde keer aankwam. De eerste keer had tot uitzonderlijke, onverwachte consequenties geleid, en de tweede in zekere zin ook. Ditmaal zou Isabelle er in elk geval niet zijn,- misschien zou er in het geheel geen drama of tegenslag zijn. Dat hoopte hij.

Jeanne had besloten hem te vertrouwen, en daarvoor was hij haar dankbaar. Ze had dat niet hoeven doen, maar ze had daarmee aangegeven dat ze grootmoedig en fantasievol was, vond hij, tenzij ze zich alleen door medelijden had laten drijven. Het kostte hem moeite na te gaan wat voor gevoelens hij nu bij andere mensen wekte, maar zelfs als Jeannes impuls uitsluitend naastenliefde voor een ruige krijger was, zou hij haar niet afwijzen. Ze was een vriendelijke vrouw. Hij vroeg zich af waarom ze niet getrouwd was: ze moest acht- of negenendertig zijn, haast te oud om nog kinderen te krijgen.

Hij had haar uit Boulogne een telegram gestuurd, en had op haar antwoord gewacht. Ze zou hem die avond graag ontvangen, had ze getelegrafeerd, het gaf niet hoe laat.

Hij liep door de stad, nog steeds met zijn lastige dienstvalies. Hij droeg een van de nieuwe overhemden die hij in Londen had gekocht, en nieuw ondergoed. Voorzover hij kon nagaan waren de luizen die hem hadden gekweld, omgekomen toen hij in Norfolk zijn oude kleren had verbrand. Toen hij op de terugweg weer door Liverpool Street kwam, had hij de kapper gevraagd zijn snor af te scheren. Hij voelde zich bijna weer als de jongeman die op de boulevard du Cange was gearriveerd.

Hij stak het plein over van het café waar hij Jeanne had ontmoet, en bereikte het kleine huis waar zij met Isabelle had gelogeerd. Hij belde aan. Terwijl hij stond te wachten, probeerde hij zich te herinneren hoe Jeanne eruitzag, maar hij kon zich geen beeld van haar maken.

“Komt u binnen, monsieur.” Jeanne stak haar hand uit.

Stephen stapte opnieuw de bescheiden gang binnen, al leek de verlichting daar nu minder zwak. Jeanne deed een deur aan de rechterkant open, naar een zitkamer. De vloer bestond uit glanzende planken, en er stond een ronde tafel, met fresia’s in een glazen vaasje. Aan weerszijden van de marmeren schoorsteenmantel stonden leunstoelen.

“Bent u erg moe van de reis?”

“Nee, helemaal niet. Ik voel me uitstekend.”

Stephen ging zitten op de stoel die Jeanne hem aanwees en keek naar haar op. Hij herinnerde zich inderdaad de zware trekken van haar gezicht en haar blanke huid; toen hij daarnaar keek, voelde hij zich rustig worden. De ogen en de bewegingen van haar hals herinnerden hem af en toe even aan Isabelle, iets onstuimigs dat getransformeerd en gekalmeerd was in de ernst van Jeannes optreden.

Jeanne zei: “Ze heeft me verteld dat u veel keek, met grote ogen.”

Stephen verontschuldigde zich. “Al die jaren in de modder-ik weet niet meer wat manieren zijn.” Hij was blij dat Isabelle al zo gauw ter sprake was gekomen. Dan konden ze dat tenminste afhandelen.

“Hebt u van Isabelle gehoord?”

“Ja,” zei Jeanne. “Ze is heel gelukkig. Max is zwaargewond, maar hij zal blijven leven. Ze heeft me gevraagd u te bedanken omdat u haar bezocht hebt. Dat heeft heel wat voor haar betekend, geloof ik. Ze heeft erg veel pech in haar leven gehad-of ze is heel dom geweest, zoals mijn vader zou zeggen. Ze heeft steeds moeilijke beslissingen moeten nemen. Dat ze u heeft teruggezien, en wist dat u haar in elk geval het beste wenste, dat heeft haar geloof ik veel steun gegeven.”

“Gelukkig,” zei Stephen, al voelde hij geen vreugde. Het bracht hem in verwarring dat de rol die hij nu in Isabelles leven speelde neerkwam op het schenken van lichte geruststelling. “Gelukkig,” herhaalde hij, en op dat lichtelijk onoprechte ogenblik had hij het gevoel dat Isabelles aanwezigheid hem eindelijk verliet, niet door in valse vergetelheid weg te zinken, zoals de eerste keer, maar door eenvoudig afwezig te zijn.

Hij wendde zich tot Jeanne. “Hoe lang blijft u nog in Amiens? U woont toch eigenlijk in Rouaan?”

Jeanne keek neer op haar handen. “Mijn vader is oud en zou willen dat ik thuisblijf om voor hem te zorgen. Mijn moeder leeft nog wel, maar ze is niet erg gezond en verzorgt hem minder goed dan hij zou willen.”

“Dus u gaat terug?”

“Ik weet het nog niet,” zei Jeanne. “Ik ben altijd een brave dochter geweest. Maar ik voel me aangetrokken tot onafhankelijkheid. Ik vind het prettig, hier in Amiens, in dit kleine huis.”

“Natuurlijk.” Stephen bedacht opnieuw hoe oud ze al was. “En uw andere zusters? Kunnen die niet voor hem zorgen?”

“Nee. Die zijn allemaal getrouwd. Wel, monsieur, over ongeveer een uur gaan we eten. Ik moet even weg om te zien hoe het met het eten staat. Ik weet niet of u wilt rusten, of misschien een aperitief wilt drinken…Ik ben niet gewend aan dat soort dingen.” Ze maakte een wuivend handgebaar. “Het is een tikje onconventioneel.”

“Niets ter wereld is op het ogenblik conventioneel.” Stephen glimlachte. “Ik ben blij dat u dat begrepen hebt. Maar in die tussentijd, ja, ik wil graag iets drinken.”

Jeanne glimlachte terug. Dit was de eerste keer dat hij haar zag glimlachen, en in zijn ogen was het de uitzonderlijkste expressie die hij ooit op een menselijk gelaat had gezien. Eerst werden de lippen langzaam breder, toen begon de bleke gezichtshuid te stralen, niet van opwellend bloed zoals bij Isabelle, maar van een inwendig licht, waardoor het glansde. Ten slotte bereikte die glans haar ogen, die begonnen te schitteren naarmate ze ze vol vertrouwen half dichtkneep. Niet alleen haar gelaatsuitdrukking, dacht Stephen, maar haar hele gezicht was veranderd in iets wat kalm was, vergiffenis schonk.

Ze zei: “Ik heb iets dat Isabelle me heeft laten kopen toen u die andere keer hier was. Het ruikt afschuwelijk. Het heet ‘Old Orkney’. Een Engelse drank.”

Stephen lachte. “Schots, zou ik zeggen. Dat ken ik wel.”

Jeanne bracht de fles en een karaf water. Stephen schonk wat in een klein kristallen glas en keek de kamer rond, terwijl Jeanne in de keuken was. Hij hoorde geluiden van pannen en bestek; een geur van kruiden en wijn liet zijn maag plotseling krimpen van honger. Hij stak een sigaret op en ging op zoek naar een asbakje in die elegante kleine zitkamer. Er waren enkele kleine schaaltjes van aardewerk en porselein, maar die durfde hij niet te riskeren, en hij tikte de as in de open haard, waarna hij de resten met zijn voet wegveegde. Ondanks al zijn nieuwe kleren voelde hij zich log en onhandig in deze keurige, vrouwelijke kamer. Hij vroeg zich af of hij ooit zijn vlotte, natuurlijke houding in een normale omgeving zou terugvinden, of dat hij nu een wezen was geworden dat van nature woonde onder golfijzeren afdakjes, tussen houten wanden, met voedsel dat in pakken aan de balken hing, tegen de ratten.

Jeanne had soep gekookt, en die serveerde ze uit een terrine die ze op een tafel aan het eind van de kamer had geplaatst. Het had een vissoep uit Dieppe moeten worden, uit de omgeving van haar woonplaats in Nor-mandië, legde ze uit, maar ze had in Amiens niet alle ingrediënten kunnen krijgen. Stephen herinnerde zich hoe geïrriteerd Isabelle een keer was geweest toen hij had gezegd dat Amiens niet beroemd was om de cuisine.

“De aanvoer van levensmiddelen zal wel gehinderd worden door de oorlog,” zei hij.

“Dat weet ik niet,” zei Jeanne. “Misschien zijn de Amiénois gewoon niet geïnteresseerd in eten. Zou u de wijn willen inschenken? Ik weet niet of het behoorlijke wijn is, maar ik heb wel gezien dat mijn vader deze dronk.”

Stephen was er nog steeds niet zeker van of Jeanne hem zag als een vluchteling die liefdadigheid verdiende, of dat ze gedreven werd door eenvoudiger motieven van vriendschap. Onder het eten stelde hij vragen.

Ze was niet gul met informatie. Ze gaf blijk van een aangename verlegenheid, alsof ze het gevoel had dat deze avond eigenlijk niet geoorloofd was door de etiquette, en dat er elk moment iemand kon binnenkomen om te verbieden dat het zo verderging. Stephen begreep dat ze zich thuis had laten houden uit plichtsgevoel tegenover haar vader, die kennelijk veel invloed op haar had, net als op Isabelle. Ze had zich sterker dan haar jongere zuster verzet tegen zijn keuze van een echtgenoot, maar hij had zich gewroken door de hare te verbieden. Zoals hij Isabelles militair had weten te verdrijven, zo had hij in haar geval een weduwnaar weten te verjagen-een man die hem Jeanne zou hebben afgenomen.

Jeanne sprak in heel afgemeten zinnetjes, haar manier van doen had iets strengs, al werd dat weer goedgemaakt door de humor in haar ogen en door de plotselinge bewegingen van haar lange, slanke vingers.

Stephen bleef zich heel rustig voelen in haar aanwezigheid. Hij merkte dat hij het prettig vond om haar te horen praten, en wanneer ze hem vragen stelde, merkte hij dat hij haar met een zeker gevoel voor proporties kon antwoorden, zelfs als het over de oorlog ging.

Toen het laat werd, begon hij bang te worden voor zijn terugkeer naar het front. Sinds de eerste keer dat hij als kind uit de weilanden was gehaald en gedwongen terug te gaan naar het weeshuis waar hij woonde, had hij het moment van vertrek het meest gevreesd: dat was een kwestie van verlating. De terugkeer naar de loopgraven was iets waaraan hij onmogelijk kon denken. Naarmate die tijd naderde, kon hij niet meer met haar praten.

Jeanne zei: “U denkt aan teruggaan, nietwaar? U geeft geen antwoord meer op mijn vragen.”

Stephen knikte.

“Het zal niet eeuwig duren. We wachten op tanks en op de Amerikanen, dat zegt maarschalk Pétain tenminste. We moeten geduld hebben. Denk aan uw volgende verlof.”

“Mag ik dan weer hierheen komen?”

“Ja, als u dat wilt. Telt u de dagen en de weken. Past u goed op uzelf. Ik heb de indruk dat u op uw nieuwe post minder gevaar zult lopen. Weest u voorzichtig.”

Stephen zei: “Misschien hebt u gelijk.” Hij zuchtte. “Maar het duurt zo lang, zo vreselijk lang. Ik denk aan de manschappen met wie ik heb samengewerkt en—”

“Dan moet u ophouden aan hen te denken, aan de mannen die dood zijn. U hebt uw best voor hen gedaan, en meer kunt u niet doen. Als het voorbij is, dan kunt u aan hen denken. Nu moet u zich concentreren om er zelf doorheen te komen. Als er weer een gewonde valt, helpt dat de doden niet.”

“Ik kan het niet, Jeanne, ik kan het niet. Ik ben zo moe.”

Jeanne keek naar zijn smekende gezicht. Hij was bijna in tranen.

“Ik heb alles gegeven,” zei hij. “Dwing me niet om daarmee door te gaan. Laat me alsjeblieft hier blijven.”

Jeannes glimlach keerde terug. “Daar spreekt niet de man die zijn manschappen aanvoerde aan de Ancre. Een paar weken achter de linies, waar geen gevaar dreigt. Dat kunt u best aan.”

“Het ligt niet aan het gevaar. Ik kan de inspanning niet aan. Ik kan me er niet meer op concentreren.”

“Ik weet het.” Jeanne legde haar hand op de zijne. “Ik begrijp het. Maar u moet flink zijn. Ik heb een bed voor u opgemaakt, want ik dacht dat u misschien wilde blijven logeren. Ik maak u morgen op tijd wakker. Komt u maar mee.”

Stephen volgde haar aarzelend naar de deur. Hij wist dat hij de volgende dag zou terugkeren.

39

De aanval op de heuvelrug van Messines was streng en tot in details voorbereid. De veteranen van juli 1916 waren zuinig met de mensenlevens die ze tot hun beschikking hadden.

“Ik heb goed nieuws voor je,” zei Gray toen Stephen zich bij hem meldde. “Voordat je naar je nieuwe post gaat, heb je nog net tijd om een grote aanval op de vijandelijke loopgraven te organiseren. Dat hoort bij de nieuwe, voorzichtige regeling om onze vijand te leren kennen. Een verkenningsexpeditie.” Hij probeerde een glimlach te onderdrukken, zonder dat hem dat lukte.

“Aha,” zei Stephen. “En zal het veel verschil voor onze schitterende strategie maken als we ontdekken dat we tegenover het eenenveertigste regiment staan, in plaats van tegenover het tweeënveertigste?”

“Dat betwijfel ik sterk,” zei Gray. “Maar mijn orders zijn dat ik een bijdrage moet leveren aan de inlichtingen die langs het front worden verzameld. Ik geloof dat jouw compagnie deze week uit de reserve komt. Dat is goed getimed voor een frontsoldaat als jij.”

“Dank u, sir.”

Gray lachte. “Oké, oké, Wraysford. Ontspan je een beetje. Wat ik wil dat jij gaat doen, dat is een aanval leiden op het kanaal links van ons. We moeten daar voet aan de grond krijgen. Het is een heel beperkte aanval. Je trekt er bij het krieken van de dag op uit met de rest van het bataljon. Later op de dag krijgen we steun van onze vrienden uit de Midlands. Klinkt dat een tikje beter?”

“Het lijkt mij een nuttiger manier van sterven dan turen naar de insignes op de kwartiermutsen van de soldaten aan de andere kant.”

“Goed zo, Wraysford. Je houdt je taai. Dat wist ik wel.”

“En hoe is dat bij u, sir?” vroeg Stephen.

Gray lachte. “Ik ben een Schot. We zijn nog maar nauwelijks begonnen.”

De compagnie trok weer naar het front, door de lange verbindingsloop-graaf, naar de modderige sleuf onder de zandzakken. Afgezien van wat kleine overvallen en patrouilles hadden ze in geen negen maanden een aanval gezien, en er heerste een nerveuze, ruzieachtige sfeer onder de manschappen die opdracht kregen ladders tegen de wand van de loopgraaf te plaatsen. De hele ochtend was het geluid van zagen en hameren te horen, terwijl de ladders gemaakt werden en op bepaalde afstanden tegen de borstwering werden gezet. Stephen had de indruk dat ze, ondanks alle geruchten over het grote offensief in België, waar generaal Haig van scheen te dromen, om de een of andere reden hadden gedacht zelf niet betrokken te zullen worden bij weer zo’n mars in de storm van vuur.

Jack Firebrace sloeg de voorbereidingen gade toen hij terugkwam van zijn dienst onder de grond, en dat wekte herinneringen die hij tot die tijd met succes onderdrukt had. Hij herinnerde zich hoe hij had gebeden voor de mannen die op die zomerochtend uit de loopgraven zouden klauteren, en hoe hij erop vertrouwd had dat ze het zouden overleven. Ditmaal had hij geen gebeden meer.

Hij ging naar de grote bunker aan het begin van de schacht van de diepe tunnel, waar zijn compagnie tijdelijk sliep. Hij zette thee en dronk die samen met Evans, en toen haalde hij zijn schetsboek tevoorschijn. Sinds Shaws dood had hij geen portretten meer van hem getekend. In plaats van hem maakte Jack nu tekeningen van Stephen. Sinds het moment dat hij vanuit de doden in Jacks armen was gevallen, had hij zich door hem geïntrigeerd gevoeld. Nu had hij tekeningen gemaakt van dat grote, donkere hoofd, vanuit allerlei hoeken en in verschillende houdingen-met de grote ogen wijdopen van ongeloof, of vastberaden tot spleetjes geknepen; van de glimlach waarmee hij zijn eigen officier, kapitein Weir, zat te plagen,-van dat nietszeggende, afstandelijke gezicht, alsof hij zich niets meer kon herinneren, waarmee hij Jack had weggestuurd toen hij zich was komen melden wegens slapen tijdens de wacht. Johns gezicht kon hij zich niet goed genoeg meer herinneren om het te kunnen tekenen.

Ze hoefden niet lang te wachten op de aanval, maar dat maakte het niet minder moeilijk. Stephen praatte met de pelotonscommandanten die als eersten de ruwe ladders zouden beklimmen, naar de onbekende wereld daarbuiten.

“Jullie moeten niet weifelen,” zei hij. “Wat jullie te wachten staat, daar valt niets aan te veranderen, maar als jullie aarzelen, brengen jullie anderen nodeloos in gevaar.”

Hij zag hoe Ellis zijn lippen bevochtigde. Er stond zweet op zijn bleke voorhoofd. Het bombardement was net begonnen en dreunde de aarde van het dak van de bunker af.

Stephen sprak op de kalme toon van iemand die weet waarover hij het heeft, maar dat hielp hem niet. Het feit dat hij dit eerder had gedaan, garandeerde niet dat het hem nogmaals zou lukken. Op het moment zelf zou hij opnieuw een confrontatie met zijn diepste wezen moeten aangaan, en hij was bang dat hij veranderd was.

Het bombardement duurde maar een dag. Het was, zo had de artillerie hun verzekerd, met wetenschappelijke precisie gericht, op basis van nauwkeurige luchtfoto’s. Er zou geen prikkeldraad zijn waar ze niet doorheen kwamen, geen onbeschadigde betonnen redoutes die trage, dodelijke golven over de omgewoelde akkers konden verspreiden.

Om middernacht kwam Weir naar zijn bunker. Zijn ogen stonden wild en zijn haar zat in de war. Stephen schrok toen hij hem zag. Hij wilde niet besmet worden met andermans angst. Hij wilde niet dat hij zijn kant uit ademde.

“Dat lawaai,” zei Weir. “Ik kan er niet meer tegen.”

“Dat zeg je al twee jaar,” zei Stephen op scherpe toon. “In werkelijkheid ben je een van de sterkste kerels van het Britse Expeditieleger.”

Weir haalde zijn sigaretten tevoorschijn en keek hoopvol om zich heen. Stephen schoof hem met tegenzin een fles toe.

“Hoe laat gaan jullie naar boven?” vroeg Weir.

“De gewone tijd. Het loopt heus wel goed af.”

“Stephen, ik maak me zorgen over je. Ik heb een voorgevoel.”

“Ik wil niets horen van jouw voorgevoelens.”

“Je bent een geweldige vriend voor me geweest, Stephen. Ik zal nooit vergeten dat we in die granaattrechter lagen en dat jij tegen me praatte en—”

“Natuurlijk zul je dat vergeten. Wees nou maar stil.”

Weir zat te beven. “Je begrijpt me niet. Ik wil je bedanken. Het is alleen maar dat voorgevoel van me. Weet je nog, de laatste keer dat je me de kaart las, en dat jij…”

“Ik rommel met de kaarten. Ik speel vals. Het heeft niets te betekenen.” Stephen wilde het gesprek zo snel mogelijk afkappen.

Weir keek hem verschrikt en terneergeslagen aan. Hij nam een lange slok. “Ik weet dat ik het niet hoor te zeggen, ik weet dat het zelfzuchtig van me is, maar…”

“Hou nou in godsnaam je mond, Weir,” schreeuwde Stephen, met een snik in zijn stem. Hij bracht zijn gezicht vlak voor dat van Weir. “Probeer me in vredesnaam te helpen. Als je dankbaar bent of zo, probeer me dan te helpen. Jezus Christus, denk je dat ik hier zin in heb? Denk je dat ik hiervoor op de wereld ben gekomen?”

Weir deinsde terug voor het verontwaardigde speeksel van Stephen.

Hij begon iets terug te zeggen, maar Stephen was nu overweldigd door boosheid. “Al die jongens van achttien en negentien, die morgen naar boven moeten, en ik moet mee om toe te kijken. Probeer nou eens één keer over wat anders te praten.”

Op zijn indirecte en dronken wijze was Weir even hartstochtelijk als Stephen. “Dit is iets wat gezegd moet worden, of het nou tactvol is of niet. Er zijn belangrijker dingen. Ik wil je bedanken en afscheid van je nemen, voor het geval…”

Stephen greep hem bij zijn revers en tilde hem op, hij droeg hem naar de deur van de bunker. “Lazer op, Weir, lazer op en laat me met rust.” Hij gaf hem een zet, zodat hij voorover door de modder gleed. Weir klauterde langzaam overeind, keek verwijtend achterom naar Stephen terwijl hij het slijm en de vuiligheid van zijn gezicht plukte, en liep toen in zijn eentje terug over de loopplanken.

Nu was Stephen alleen, zoals hij gewenst had, en hij begon aan het zelfonderzoek dat in de ochtend zou eindigen. Hij bekeek zorgvuldig zijn lichaam en herinnerde zich de dingen die zijn handen hadden aangeraakt; hij keek naar de afdrukken van zijn vingertoppen en legde de rug van zijn hand tegen de zachte huid van zijn lippen.

Hij ging op de planken van het bed liggen en voelde de wollen deken tegen zijn gezicht. Dat was een gevoel dat hij zich uit zijn kindertijd herinnerde. Hij kneep zijn ogen dicht en dacht aan de vroegste herinneringen aan zijn moeder, aan het gevoel van haar handen, aan haar stem en haar geur. Hij wikkelde zich in de mantel van zijn herinneringswereld, in de hoop dat hij daar veilig zou zijn, dat geen granaten of kogels hem daar konden raken. Hij slikte en kreeg het vertrouwde gevoel in tong en keel. Het was hetzelfde vlees dat hij als onschuldige knaap had bezeten. Nu zouden ze daar toch niets meer mee laten gebeuren. Zijn liefde voor de wereld was teruggekeerd, en het was een ondraaglijk vooruitzicht die te moeten verlaten.

Een uur voordat het licht werd kwam Riley met opgewarmd scheerwa-ter. Stephen was blij dat keurige mannetje met zijn slaafse manieren te zien. Hij had ook een grote pot thee gezet. Stephen schoor zich zorgvuldig en deed de koppel om die Riley voor hem had gepoetst.

Toen hij de loopgraaf in ging, zag hij dat de rantsoenen op tijd waren gekomen, en dat een paar manschappen spek hadden gebakken voor hun ontbijt. Hij moest zich voorzichtig bewegen in het donker, turend naar zijn voeten op de loopplanken. Sergeant-majoor Price was de uitrusting aan het inspecteren. De methodische manier waarop hij dat deed, werkte geruststellend op Stephen; het was net een doodgewone dag. Toen praatte hij met Petrossian, de korporaal uit zijn vroegere peloton. Zijn vertrouwde, donkere gezicht keek omhoog naar Stephen, alsof die hem verlossing kon brengen. Stephen keek de andere kant op. Hij kwam bij een groepje manschappen die niet eerder naar boven waren geweest, Barlow, Coker, Goddard en een paar anderen die ineengedoken bij een ladder zaten. Hij bleef staan om even te praten, en zelfs in het donker kon hij de vreemde uitdrukking van hun gezichten zien. Het was of de huid strakgetrokken was, zodat ze glansden. Ze waren niet in staat te reageren op wat hij zei; ze waren allemaal verdiept in zichzelf, waar de tijd stilstond en waar geen hulp was.

De artillerie begon aan de beschieting van het niemandsland. Ze konden de aarde zien opspatten boven de borstwering van zandzakken. Stephen keek op zijn horloge. Nog vier minuten. Hij knielde op het banket en zei een gebed, een woordeloos smachten.

Het was allemaal zo snel gegaan. Het langdurige bombardement voor de aanval in juli was bijna ondraaglijk geweest, maar het had de manschappen tijd gegeven om zich voor te bereiden. Deze keer had hij het gevoel dat hij nog maar een paar uur daarvoor bij Jeanne gegeten had, en dat hij zich nu op zijn dood voorbereidde. Het maakte weinig verschil dat dit, naar verhouding, een kleine aanval was: de dood kende geen gradaties.

Hij stond op uit zijn geknielde houding en liep terug naar de volgende geschutsnis waar hij zag hoe Ellis op zijn horloge keek. Hij liep naar hem toe en sloeg zijn arm om zijn schouders. Het ontdane gezicht van Ellis gaf hem moed; ergens vond hij een geruststellende glimlach, ter begeleiding van het kneepje dat hij in die schouder gaf. Bij de ingang van de verbin-dingsloopgraaf stond Price, met zijn klembord. Hij stak zijn hand uit naar Stephen, en Stephen schudde die. Price zou niet meegaan naar boven-hij zou berekenen wat de aanval had gekost.

Stephen keek omhoog naar de hemel, waar het eerste licht door de wolken brak. Hij slaakte een lange zucht, zodat hij tot in zijn laarzen sidderde. “O God, o God,” fluisterde hij, met een huivering over zijn ruggengraat. Waar was nu die liefdevolle eenheid van de wereld? Nu ze nog één minuut hadden, werd hij, als alle anderen, getroffen door het besef dat er geen weg terug was. Hij wierp een verlangende blik naar de volle verbin-dingsloopgraaf, en toen draaide hij zich om naar het front. Er klonk een fluittoon, en de manschappen begonnen log tegen de ladders op te klauteren, gehinderd door hun zware bepakking, in de richting van de lucht die uit metaal bestond.

Stephen sloeg hun dwaze, krabachtige bewegingen gade en voelde hoe zijn hart samentrok van liefde en medelijden voor hen. Hij drong zich naar voren om hen te volgen.

De manschappen renden zo snel ze konden over de omgewoelde aaide-, het was geen herhaling van de langzame mars die het jaar daarvoor was bevolen. Hun eigen mitrailleurs gaven dekking boven hun hoofden, en ontmoetten daar het afweervuur van de vijand. Stephen was zich bewust van de zwaarte van het geluid, terwijl hij zijn hoofd introk en probeerde ten volle te profiteren van de bescherming die zijn helm bood. Hij moest uitwijken voor gevallen lichamen en over kleine kraters in de modder springen. Hij kon zien dat de rij soldaten voor hem uit de vijandelijke loopgraaf had bereikt. Zijn eigen compagnie, die steun moest verlenen, begon zich ongeveer vijftig meter daarvoor in granaattrechters te hergroeperen.

Stephen liet zich drie meter naar beneden glijden in het slijm, en daar zag hij Goddard en Allen, de laatste met een noodverband om zijn bovenarm. Coker gluurde over de rand van de trechter, staande op de rug van een ander, en probeerde met zijn verrekijker te zien wat voor signalen er kwamen van de manschappen in de voorste rijen.

Hij sprong naar beneden in de modder. “Ik zie niks, sir,” schreeuwde hij door het lawaai heen naar Stephen. “Geen signalen, niks. Ze lijken door het prikkeldraad heen te zijn. In de loopgraaf ontploffen handgranaten.”

Stephen voelde lichte hoop opvlammen. Het was mogelijk dat de artillerie, voor het eerst dat hij het meemaakte, inderdaad het prikkeldraad vernield had, zodat zijn manschappen geen schietschij ven voor vijandelijke mitrailleurs werden.

Petrossian kwam de granaattrechter in struikelen. Hij was zwart van de dunne modder en het rottende vuil dat hij in eerdere trechters had gevonden, maar hij bloedde niet.

“Signaal van Compagnie B, sir,” schreeuwde hij. “ze zijn in de loopgraaf.”

“Oké. We gaan.”

Stephen klauterde tegen de rand van de trechter op en wuifde met een vlag. De grond begon te bewegen en over een lengte van honderd meter of meer kwamen soldaten tevoorschijn. Het lawaai voor hen uit werd luider toen de Duitsers begonnen te schieten vanuit hun tweede loop-graaf. Hoewel de mannen van de B-compagnie hen probeerden te dekken, kon hun geweervuur het niet opnemen tegen de mitrailleurs. De laatste vijftig meter bestond uit springen en ineenduiken, de mannen zigzagden door het vuur en sprongen over liggende lijven.

Stephen volgde twee anderen door een gat in het Duitse prikkeldraad en sprong neer in een geschutsnis waar veel manschappen stonden. Niemand wist wat er aan de hand was. Er stonden groepjes Duitse gevangenen op de loopplanken, ze glimlachten nerveus, opgelucht dat ze gevangen waren genomen, maar bang dat het op het laatst toch nog verkeerd zou aflopen. Ze gaven de mannen van Compagnie B souvenirs en sigaretten. Hun loopgraaf was een wonder in de ogen van de Britten, met die enorme diepe bunkers en die kunstige borstweringen. Ze staarden met grote, nieuwsgierige ogen naar de privacy die ze zich al zo lang hadden voorgesteld, en die ze eindelijk hadden doorbroken.

Stephen slaagde erin de gevangenen naar een onbeschadigde bunker te brengen, en liet Petrossian met drie anderen achter om hen te bewaken. Hij wist dat Petrossian opgelucht zou zijn dat hij verder niet mee hoefde, en dat het hem genoegen zou doen hen zo nodig te doden. Hij liep door de loopgraaf en vond Ellis, klam van zweet en met een lege blik in zijn ogen, alsof de gevechten in een andere wereld plaatsvonden.

Er werd nog gevochten in de loopgraaf links van hen, die grensde aan het kanaal, maar na een halfuur zagen ze dat er nog meer Duitse krijgsgevangenen aankwamen, en toen stierf het vuren weg.

Ellis keek Stephen afwachtend aan. “Wat nu?”

“Op het middaguur krijgen we versterking uit dat bosje rechts, van wat Gray onze vrienden uit de Midlands noemt. We moeten de loopgraaf bij het kanaal zien te houden en dan door naar de tweede loopgraaf.”

Ellis glimlachte onzeker. Stephen trok een gezicht. “We zijn nu begonnen aan de beschieting van hun tweede linie,” schreeuwde hij toen hij het gieren boven zich hoorde. “Hou je helm op en doe een schietgebedje.”

Er was woeste activiteit in de loopgraaf waar mannen zandzakken opstapelden zodat ze over de achterwand van de loopgraaf konden schieten op de achterste Duitse loopgraaf. Velen werden in het hoofd getroffen en vielen achterover terwijl ze een plaats zochten om te schieten. Manschappen met mitrailleurs zochten een goede plek vanwaar ze hun doelwit in het oog konden nemen, maar voorlopig wist niemand of ze verder konden optrekken voordat de tegenaanval kwam.

Geleidelijk begon de artillerie haar doelwitten te vinden. Er kwamen geschreeuwde meldingen over granaatinslagen aan de rand van de loop-graaf, waar manschappen en aarde door elkaar werden gewoeld. Van achter de linies begon de Duitse artillerie aan een heftige reactie. Er was geen verbinding met het hoofdkwartier van het bataljon, en in het lawaai en de toenemende slachting van de strijd kon Stephen de orde alleen handhaven door zich aan het oorspronkelijke plan te houden. Hij ging op het geïmproviseerde banket staan. Voorzover hij kon zien, bereidde de vijand zich voor op verder terugtrekken naar de reserveloopgraaf. Was er maar een mogelijkheid tot communicatie met de artillerie, dan had die ze tijdens die aftocht te pakken kunnen nemen.

Onder een reeks geschreeuwde en half verstane orders begon een tweede aanval. Die was minder gecoördineerd dan de eerste, zonder afzonderlijke groepen, maar de soldaten die het hadden overleefd, waren duizelig van vreugde toen ze in de richting van de tweede loopgraaf renden. Er was geen ruimte voor geweren, dus sprongen ze de loopgraaf in met hun bajonetten en vuisten. Sommigen werden getroffen door de eigen artillerie, die te laat had gehoord van de tweede aanval, en enkelen sprongen in de diepte regelrecht hun dood tegemoet. Stephen worstelde zich door het prikkeldraad en kwam neer op het lichaam van een Duitse korporaal wiens benen waren afgehakt door een granaat. Hij leefde nog en trachtte zich in veiligheid te brengen. Ze probeerden groepjes te vormen en naar weerszijden de loopgraaf binnen te dringen, zodat ze steeds rugdekking zouden hebben, maar doordat telkens nieuwe troepen in de loopgraaf sprongen, konden ze geen handgranaten in de traversen gooien, uit vrees hun eigen mensen te doden. Er was geen alternatief, ze moesten elke hoek blindelings nemen. Het lot van de eerste twee, drie mannen was een goede waarschuwing voor degenen die hen volgden. Stephen keek hoe de mannen als razenden doorgingen, over de lichamen van hun vrienden heen stapten, de ene geschutsnis na de andere innamen, zich verdrongen om als eerste bij de traverse te komen. Ze dachten aan hun dode broers en vrienden; ze waren zo geëlektriseerd dat ze geen vrees meer voelden. Ze doodden met vreugde. Ze waren niet normaal.

Laat in de ochtend hadden ze de tweede loopgraaf veroverd. Stephen stuurde een groepje naar het kanaal om zich daar in te graven voor een eventuele tegenaanval. Nu hoefden ze de linie alleen nog te houden totdat omstreeks het middaguur de versterkingen kwamen die hun andere flank zouden dekken.

Stephen verdroeg het niet Duitsers te zien, en probeerde de krijgsgevangenen zo snel mogelijk te laten afvoeren. Ondanks het aanhoudende granaatvuur waren er voldoende vrijwilligers om hen te escorteren. Twee loopgraven in één ochtend, meer geluk mochten ze niet verwachten, dachten de meeste manschappen. Na vijf uur zware inspanning snakten ze naar even uitblazen. Toen ze vertrokken, keek Stephen afgunstig naar hun vermoeide ruggen.

De heftigheid van de beschieting nam even af, en groeide toen weer aan, voornamelijk aan de rechterflank, die onder vuur kwam van onzichtbare mitrailleursnesten en geweergranaten. Stephen kreeg niet de tijd om te genieten van aanzienlijke vorderingen, want hun positie werd alras belegerd. Door de zigzagconstructie van de loopgraaf was het onmogelijk te zien wat er verder dan een paar meter verderop gebeurde, maar de geluiden van de tegenaanval klonken hem dreigend in de oren.

Hij werd zich bewust van een harmonicabeweging die door de loopgraaf ging naarmate de voorste geschutsnissen ontruimd werden, of alleen tot zwijgen gebracht. Op het middaguur beklom hij een ladder naar wat de borstwering was geweest, en hij keek naar het bosje of er versterking kwam. Er was niemand te zien. Hij sprong weer in de loopgraaf en vond een periscoop. Hij keek uit over het niemandsland en zag niets anders dan een verre rij krijgsgevangenen die werden afgevoerd. Hij sloot de ogen en zuchtte zacht in de storm van de beschieting. Hij had het moeten weten. Hij had het kunnen raden.

Een pelotonscommandant, Sibley, stond in zijn oor te schreeuwen. Hij wilde weten wanneer de versterkingen zouden komen.

“Die zijn er niet. Ze komen niet,” brulde Stephen.

“Waarom niet?” riep Sibley.

Stephen zei niets.

Een uur later waren de Duitsers terug in het andere uiteinde van de loopgraaf, en er kwamen gevechten van man tegen man. Even later kreeg Compagnie B van hun commandant bevel zich terug te trekken naar de voorste vijandelijke loopgraaf, die ze die ochtend hadden veroverd. Toen ze over de borstwering klauterden, kwamen ze onder vuur van Duitse mitrailleurs die zich weer in de tweede loopgraaf hadden genesteld.

Door het lawaai was het onmogelijk te denken. Stephen werd zich ervan bewust dat Ellis tegen hem stond te schreeuwen. “We gaan eraan, we gaan eraan!” zeiden zijn lippen geluidloos.

Stephen schudde van nee.

Ellis bracht zijn lippen bij Stephens oor. “Compagnie B is weg.”

“Dat weet ik. Dat weet ik.” Stephen gaf geen nadere verklaring. De taak van zijn compagnie was de loopgraaf bezet houden,- Compagnie B had de aanval moeten uitvoeren en had het recht zelf uit te maken wanneer het moment voor verplaatsing was gekomen. Hij had zich niet verstaanbaar kunnen maken tegenover Ellis, maar wilde zich houden aan de orders die hij van kolonel Gray had gekregen.

Een sergeant met bloedspatten op zijn gezicht drong zich langs hen heen en werd gevolgd door een nieuwe troep mannen die door Duitsers via de loopgraaf werden verjaagd, vanuit hun onbeschermde rechterflank. De tegenaanval werd nu ook rechtstreeks ingezet vanuit de reserveloop-graaf. De twee Britse mitrailleurs waren niet in staat hen tegen te houden. Nu alleen nog een aanval vanuit het uiteinde bij het kanaal, dan waren ze volledig omsingeld. Stephen overdacht snel de mogelijkheid van terugtrekken. Er waren nu zo veel Duitsers in de loopgraaf dat ze hun posities op de borstwering weer zouden kunnen innemen om zijn manschappen in de rug te schieten wanneer ze terugrenden.

Ellis stond te huilen. “Wat moeten we doen?”jammerde hij. “Ikwilmijn manschappen redden. Wat moeten we doen?”

Stephen zag maar één uitweg: de lijken van zijn compagnie als zandzakken op elkaar gestapeld. Daarvoor zou hij niet hebben gekozen, maar er bleef hun niets anders over.

“Wat moeten we doen?” kreunde Ellis door het lawaai heen.

“We houden de linie, we houden deze verdomde linie.” Stephens tong en tanden waren zichtbaar in de onhoorbaar schreeuwende opening van zijn mond.

In een wanhopige poging hun leven te redden vochten de mannen om elke meter van de loopgraaf. Stephen deed mee en vuurde snel naar de oprukkende grijze massa.

Even voor drie uur werd hij zich bewust van een stem uit Yorkshire in zijn oor, en een onbekend gezicht. Hij keek de man verward aan. Het was een luitenant van het regiment van de Duke of Wellington. Hij schreeuwde Stephen toe dat zijn manschappen het andere uiteinde van de loopgraaf hadden heroverd.

Binnen nogmaals een uur hadden ze zich weer een weg terug naar het kanaal gebaand. Er kwamen nog meer versterkingen met loopgraaf mortieren en meer mitrailleurs. De Duitse tegenaanval was tijdelijk gestaakt, en de laatsten van hen trokken zich terug in hun reserveloopgraaf.

Stephen klauterde naar beneden naar de loopplanken en volgde die naar een bunker waar hij een majoor van de Duke of Wellington vond.

“Je ziet er bekaf uit,” zei de majoor opgewekt. “Jullie hebben orders om je terug te trekken. Wij zijn hierheen gestuurd om jullie dekking te geven. Er is daarstraks iets misgelopen. Weer zo’n triomf van het hoofdkwartier.”

Stephen keek naar het gezicht van de man. Hij zag er zo jong uit, dacht hij, en toch had hij een soort wonder verricht.

“En wat gaan jullie doen?” vroeg hij.

“Wij dekken jullie aftocht, en dan zorgen we als de bliksem dat we hier wegkomen.”

Stephen schudde de man de hand en ging toen naar buiten.

Eerst haalden ze de doden en gewonden op, en wat nog restte van de compagnie was tegen het vallen van de avond terug in de eigen loopgraaf. Ellis was gedood door mitrailleurvuur. De groepjes overlevenden sleepten zich door de modder die ze die ochtend waren overgestoken. Ze informeerden niet naar het lot van hun vrienden; het enige dat ze wilden was een plek bereiken waar ze konden liggen.

40

Stephens nieuwe post leek te bestaan uit het bestuderen van kaarten en nagaan welk bataljon zich waar bevond. Hij was ingekwartierd in een plezierig huis in het dorp, al moest hij af en toe de nacht doorbrengen in een bunker in de reservelinie. Zelfs dat was al een enorme verbetering, vergeleken met waaraan hij gewend was.

Het werk dat hij deed stond onder enige druk, aangezien de aanval op de heuvelrug van Messines elk moment kon beginnen. Het deed Stephen een sardonisch genoegen te kunnen bevestigen dat Weirs compagnie van tunnelgravers kort daarvoor met verlof zou gaan. Hun werk zou er dan op zitten, iemand anders kon de landmijnen tot ontploffing brengen.

De brigademajoor, een man die Stanforth heette, herinnerde hem door zijn optreden aan kolonel Barclay. Hij was geneigd tot schreeuwen, zonder aanleiding, en hij sprak in afgehakte zinnetjes, die leken aan te geven dat haast geboden was. Zodra er iets onverwachts gebeurde, liet hij meteen merken dat hij de commandant was door krachtige en ingewikkelde orders uit te vaardigen, al wist het zich gewoonlijk zonder hulp op te lossen.

Op de dag dat Stephen daar was aangekomen, wachtte hem de onaangename plicht een brief te schrijven aan de moeder van Ellis, die officieel al op de hoogte was gesteld van de dood van haar zoon. Hij zat een uur of langer te kauwen op de penhouder in zijn werkkamer voordat hij kon beginnen. Het was een zomerdag, en merels en lijsters dartelden in de tuin van het huis.

Hij maakte een paar maal een mislukt begin, waarin hij iets van de aanval probeerde te beschrijven, of van de tijd die hij met Ellis had doorgebracht in de bunker of in Amiens. Uiteindelijk schreef hij slechts een formele condoleantiebrief.

Geachte mevrouw Ellis, ik schrijf u om u mijn medeleven te betuigen bij de dood van uw zoon. Zoals u zult weten is hij gesneuveld tijdens een aanval onzerzijds op de ochtend van 2 juni. Hij is gedood door vijandelijk mitrailleurvuur terwijl hij de verdediging organiseerde van een Duitse loopgraaf die met grote moed was ingenomen door de manschappen van zijn peloton. Hij is samen met luitenant Parker en luitenant Davis begraven. Het graf is duidelijk gemarkeerd, en de plaats ervan is doorgegeven aan het Comité voor de Registratie van Graven.

Tijdens mijn laatste gesprek met hem vertelde hij dat hij niet bang was voor de dood, en dat hij zich volledig toegerust voelde voor elke taak die men van hem zou vergen.

Onder alle omstandigheden kwam zijn aandacht voor het welzijn van zijn manschappen op de eerste plaats.

Zijn manschappen waren zeer op hem gesteld, en ik deel u niet slechts mijn eigen medeleven mee, maar ook het hunne. Door zijn dood voor wat ons imperium nu tracht te verdedigen behoort hij tot de velen die een hoge prijs hebben betaald. Wij bevelen de zielen van onze gesneuvelde broeders aan in de genade en hoede van God.

Toen Stephen de brief nog een keer overlas, onderstreepte hij het woord ‘alle’. “Onder alle omstandigheden…” Dat was waar. In een paar maanden tijd had Ellis het respect van zijn manschappen veroverd doordat hij niet bang was, of doordat hij, als hij wél bang was geweest, dat niet had laten merken. Hij was een goed militair geworden, al had hem dat uiteindelijk niet geholpen.

Stephen was het schrijven van dergelijke brieven moe. Hij merkte hoe dor en levenloos zijn eigen stijl was geworden. Hij stelde zich voor wat voor effect de brief zou hebben op de bedroefde weduwe als ze de envelop openmaakte. Haar enige zoon gesneuveld…Hij wilde er verder niet over denken.

41

In de laatste week vóór de aanval werd Jacks compagnie overgeplaatst naar de diepe tunnels onder de heuvelrug van Messines, waar ze tonnen ammonal in speciaal aangelegde ruimten plaatsten.

Twee dagen voordat de aanval zou beginnen, waren ze klaar met hun werk, en Jack kwam uitgeput weer boven in het zonlicht. Evans, Fielding en Jones kwamen achter hem aan de ladder op. Ze stonden in het deel van de loopgraaf bij de ingang van de tunnel en wensten elkaar geluk dat de taak erop zat. Ze kregen instructie zich te melden bij kapitein Weir voordat ze officieel mochten gaan, en ze liepen over de loopplanken in de richting van zijn bunker.

“Er zijn geruchten dat jij verlof in Engeland krijgt, Jack,” zei Fielding.

“Daar geloof ik niets van. Dan laten ze ons nog eerder een tunnel naar Australië graven.”

“Hier kunnen we in elk geval niet meer graven,” zei Evans. “Het lijkt daar beneden wel een konijnenhol. Ik zou allang blij zijn als ik gewoon achter het front in een lekker zacht bed mocht liggen, met een paar glazen van die wijn in mijn buik.”

“Ja,” zei Fielding, “en dan misschien zo’n Frans meisje erbij.”

Jack was gaan denken dat het zwaarste deel van de oorlog er voor hem misschien op zat. Hij mocht van zichzelf denken aan de gang van zijn huis in Londen, waar Margaret op hem stond te wachten.

Weir kwam hun tegemoet over de loopplanken. Hij maakte een opgewekter indruk dan gewoonlijk. Hij droeg zijn laarzen en een tuniek en zijn uniformpet. Toen hij dichterbij kwam, zag Jack dat een paar van de zandzakken in de borstwering niet goed teruggelegd waren sinds de dag dat de infanterie eroverheen geklauterd was. Hij probeerde hem te waarschuwen dat er een opening in de wand van de loopgraaf zat. Weir klom op het banket om een groepje voedselhalers door te laten, en toen drong de kogel van een sluipschutter door in zijn hoofd, boven zijn oog, zodat zijn hersens naar buiten spatten op de zandzakken van de rugwering achter hem.

Zijn lichaam leek zich een ogenblik niet bewust van wat er gebeurd was, het leek te willen doorlopen. Toen viel het neer als een marionet, armen en benen gespreid, en het gezicht sloeg onbeschermd in de modder.

De volgende avond hoorde Stephen het van een officier van de inlichtingendienst, Mountford. Hij zat in zijn bunker in de reserveloopgraaf, waar hij optrad als verbindingsofficier tussen het hoofdkwartier en de manschappen die de volgende ochtend als tweede golf naar boven zouden gaan. Mountford vertelde zijn nieuws in een paar woorden. “Ik geloof dat hij een vriend van je was,” zei hij. Aan Stephens gezicht kon hij zien dat het niet veel zin had als hij bij hem bleef.

Stephen zat een volle minuut stil. De laatste keer dat hij Weir had gezien, had hij hem voorover tegen de vloer van de loopgraaf gesmeten. Dat was zijn laatste gebaar geweest. Een paar minuten lang kon hij aan niets anders denken dan aan Weirs gekwetste, verwijtende gezicht terwijl hij de modder van zijn gezicht plukte.

En toch had hij van hem gehouden. Weir was de enige die de oorlog draaglijk had gemaakt. Weirs doodsangst onder vuur was een bliksemafleider geweest voor zijn eigen angst, en Stephen had Weirs onschuldig karakter kunnen gebruiken om de spot te drijven met kwaliteiten die hij zelf was kwijtgeraakt. Weir was veel dapperder geweest dan hij: hij had met de gruwel geleefd, hij had die dagelijks gezien, en met zijn merkwaardige koppigheid had hij die verslagen. Niet één dag van zijn militaire bestaan had hij toegegeven; hij was gesneuveld aan de frontlijn.

Stephen steunde met zijn ellebogen op de ruwe houten tafel. Hij had zich nog nooit van zijn leven zo eenzaam gevoeld. Alleen Weir was bij hem geweest in de randgebieden van de werkelijkheid waar hij had geleefd; alleen Weir had het lawaai van de hemel bij Thiepval gehoord.

Hij ging op zijn bed liggen, uiterlijk onbewogen. Even na drie uur die ochtend ontploften de mijnen, zodat zijn bed schudde. “Die explosie zullen ze tot in Londen voelen,” had Weir gepocht.

De telefoon ging, en Stephen ging terug naar de stoel achter de tafel. Gedurende de vroege ochtenduren gaf hij boodschappen door. Tegen negen uur was het Tweede Leger op de heuvelrug. Opgetogenheid kenmerkte de stemmen waarmee hij praatte: eindelijk was er iets vlot verlopen. De mijnen waren kolossaal geweest, en de infanterie had methoden van de Canadezen overgenomen en was door de bres gestormd. De vreugde sijpelde door de telefoonkabels.

Op het middaguur werd Stephen afgelost. Hij ging op zijn bed liggen en probeerde te slapen. Hij hoorde hoe het genadeloze bombardement op de Duitse linies aanhield. Hij vervloekte het lot dat hij er niet achteraan kon trekken. Nu had hij, in antwoord op Gray’s hypothetische vraag, nu had hij zonder scrupules mensen kunnen doden. Hij benijdde de mannen die van boven af konden schieten op de vijanden in hun hopeloze positie, mannen met de kans hun bajonetten in onbeschermd vlees te steken, mannen met de kans mitrailleurkogels af te schieten op degenen die zijn vriend hadden gedood. Nu zou hij luchthartig hebben gedood.

Hij probeerde te bedenken dat een overwinning op de heuvelrug Weir plezier zou doen, of hem gelijk zou geven, maar hij kon zich niets van dien aard voorstellen. Hij was nu alleen iemand die er niet meer was. Stephen dacht aan zijn verwarde, openhartige gezicht, die kalkwitte huid met rode vlekken van bloedvaatjes, gebarsten door drank; hij dacht aan zijn kalende hoofd en zijn ontzette ogen, die zijn onschuld niet in bedwang konden houden. Hij bedacht hoe tragisch het was dat zijn vlees was teruggekeerd onder de aarde zonder ooit een ander menselijk lichaam gekend te hebben.

Die hele nacht, en de dag daarop, lag hij roerloos op zijn bed. Hij zei niets toen Mountford terugkwam om hem te roepen. Het eten dat hem gebracht werd, stuurde hij weg. Hij vervloekte zichzelf om zijn laatste ongeduld tegenover Weir. Hij haatte de zelfzucht van zijn gevoelens, want hij had meer medelijden met zichzelf dan met zijn dode vriend. Hij kon er niets aan doen. Als alle anderen had hij geleerd niet na te denken over de dood; maar zijn eenzaamheid kon hij niet van zich afschudden. Nu Wek weg was, had hij niemand meer die hem kon begrijpen. Hij probeerde zich tot huilen te dwingen, maar tranen weigerden te komen om uitdrukking te geven aan zijn verlatenheid of aan zijn liefde voor die arme, getikte Weir.

Op de derde dag kwam kolonel Gray bij hem op bezoek.

“Eindelijk succes,” zei hij. “Die tunnelgravers hebben een prima prestatie geleverd. Mag ik even gaan zitten, Wraysford?”

Stephen zat op de rand van zijn bed. Hij had een beweging gemaakt alsof hij wilde opstaan en salueren toen Gray binnenkwam, maar Gray had dat weggewuifd. Nu gebaarde hij naar de stoel bij de tafel.

Gray sloeg zijn benen over elkaar en stak een pijp op. “De Boches wisten niet wat ze overkwam. Ik heb nooit zo geloofd in de rioolratten, omdat ze de vijand kleine kraters opleverden die zij dan konden versterken, maar zelfs ik moet toegeven dat ze ditmaal goed werk hebben gedaan.”

Hij praatte een paar minuten verder over de aanval, en leek te negeren dat Stephen met geen woord reageerde.

“Onze jongens waren in reserve,” vervolgde hij. “Ze waren niet nodig. Sommigen waren lichtelijk teleurgesteld, geloof ik.” Hij nam een trekje aan zijn pijp. “Maar dat waren er niet zoveel.”

Stephen liet zijn hand door zijn verwarde haar glijden. Hij vroeg zich af of Gray gestuurd was, of dat hij uit eigen beweging besloten had bij hem op bezoek te komen.

“Stanforth,” zei Gray. “Die ziet eruit als een typische Engelse stafofficier, vind je niet? Dik, zelfgenoegzaam, slecht op de hoogte. Ik heb niets tegen de Engelsen, dat weet je wel, Wraysford. In zijn geval is het een kwestie van schijn bedriegt. Hij is uitstekend als het om planning gaat. Ik geloof dat hij bij deze aanval heel wat levens heeft kunnen sparen.”

Stephen knikte. Enige belangstelling begon door de gevoelloosheid van zijn rouw heen te dringen; het leek op de eerste pijnlijke gevoelens wanneer het bloed terugkeert naar een afgebonden arm of been.

Gray praatte verder, al rokend. “Er is een nogal gevoelig probleem ontstaan onder onze nobele Franse bondgenoten. Ze stuiten op moeilijkheden. Er verspreidt zich een zekere, hoe zal ik het zeggen…tegenzin. De afzetting van die onstuimige generaal Nivelle heeft wel wat geholpen. Pétain lijkt iets zuiniger om te springen met hun levens, maar het is wél verontrustend. Volgens onze informatie is twee derde van het leger er op de een of andere manier bij betrokken, en misschien een op de vijf divisies lijdt er sterk onder.”

Stephen luisterde nieuwsgierig naar Gray’s woorden. Het Franse leger had beter gepresteerd dan het Britse, onder vergelijkbare omstandigheden, en had een indrukwekkende veerkracht aan den dag gelegd. Muiterij leek ondenkbaar.

“Stanforth zal vragen of jij en Mountford met hem meegaan. Het is een volstrekt onofficieel gesprek. De Franse officieren in kwestie zijn met verlof. Het is een bijeenkomst die door vrienden is gearrangeerd.”

“Aha,” zei Stephen. “Het verbaast me dat dit wordt toegestaan. We hebben zelden of nooit contact met de Fransen.”

“Inderdaad,” zei Gray, en hij liet een triomfantelijk glimlachje zien. Hij had Stephen ertoe gebracht iets te zeggen. “Het wordt ook niet toegestaan. Het is gewoon een lunch met vrienden. En nu ik toch hier ben, je ziet er verschrikkelijk uit. Ga je scheren en neem een bad. Het spijt me van je vriend van de sappeurs. En sta nu op.”

Stephen keek hem dof aan. Het ontbrak zijn lichaam aan energie. Zijn ogen hechtten zich aan de bleke irissen van Gray’s ogen. Hij leek kracht te ontlenen aan die oudere man.

Gray’s stem werd zachter toen hij zag dat Stephen probeerde te reageren. “Ik weet wat het betekent als je alleen achterblijft, alsof niemand gedeeld heeft in wat jij hebt meegemaakt. Maar je moet verder, Wraysford. Ik ga je aanbevelen voor een Military Cross voor de rol die je hebt gespeeld bij de actie aan het kanaal. Wil je dat wel?”

Stephen bewoog zich opnieuw. “Nee, zeer bepaald niet. Men kan geen blikken sterretjes uitdelen terwijl er militairen zijn die hun leven hebben gegeven. God allemachtig.”

Gray glimlachte opnieuw, en Stephen kreeg het gevoel, als zo vaak, dat hij bespeeld was als een instrument. “Goed dan. Geen onderscheiding.”

Stephen zei: “U mag best iemand aanbevelen, maar laat dat ding dan toegekend worden aan Ellis of een van de andere gesneuvelden. Misschien helpt dat zijn moeder.”

“Ja,” zei Gray. “Of misschien breekt het haar hart.”

Stephen stond op. “Ik ga terug naar het hoofdkwartier om me te verkleden.”

“Goed,” zei Gray. “Als je nu gaat wankelen, beroof je zijn leven van elke zin. Alleen door tot het einde door te gaan kun je hem rust schenken.”

“Ons leven heeft al lang geleden elke zin verloren. Dat weet u best. Bij Beaucourt.”

Gray slikte. “Doe het dan voor onze kinderen.”

Stephen klom stijfjes uit de bunker, de zomerlucht in.

Toen hij om zich heen keek naar de bomen en de gebouwen die nog overeind stonden, en naar de hemel daarboven, voelde hij nog iets van de innige liefde die hij in Engeland had ervaren. Hij was in staat zich te dwingen tot handelen, al vreesde hij dat de werkelijkheid waarin hij nu leefde, heel wankel was.

Een tijdlang schreef hij bijna dagelijks aan Jeanne, maar moest toen constateren dat hij niets te vertellen had. Zij antwoordde met verhalen over haar leven in Amiens en vertelde hem wat de Franse kranten over de oorlog schreven.

Hij reed in een auto, samen met Stanforth en Mountford naar Arras, waar ze in een hotel twee Franse officieren ontmoetten, Lallement en Hartmann. Lallement, de oudste van de twee, was een gezette, wereldse man. In vredestijd had hij als jurist bij de overheid gewerkt. Hij bestelde allerlei soorten wijn bij de lunch en at een aantal patrijzen, die hij met zijn vingers in stukken scheurde. De jus liep over zijn kin, op een servet dat hij in de boord van zijn tuniek had gestopt. Stephen keek ongelovig toe. De jongere officier, Hartmann, was een donkere jongeman van een jaar of twintig, met een ernstig gezicht. Zijn gelaatsuitdrukking was ondoorgrondelijk, en hij leek niet bereid ook maar iets te zeggen wat zijn meerdere in verlegenheid zou kunnen brengen.

Lallement praatte hoofdzakelijk over de jacht en over de natuur. Stephen vertaalde zijn woorden ter wille van majoor Stanforth, die de Fransman nogal argwanend aankeek. Mountford, die Frans sprak, vroeg hem naar het moreel in het Franse leger. Lallement veegde de jus van zijn kin en verzekerde hem dat dat zelden beter was geweest.

Na de lunch vroeg Lallement, via Stephen, naar Stanforths familie in Engeland. Ze hadden een gemeenschappelijke kennis, een oudere Franfai-se die familie was van Stanforths vrouw. Daarna bracht Lallement het gesprek op het Britse leger, en hoe men daar over de oorlogssituatie dacht. Stanforth was verrassend openhartig in zijn antwoorden, en Stephen voelde de verleiding zijn woorden te censureren. Hij nam aan dat Stanforth het zelf moest weten, en trouwens, Mountford zou eventuele veranderingen hebben opgemerkt.

Stephen was niet gewend aan operaties voor de inwinning van inlichtingen, zelfs als ze zo informeel waren als nu, en vroeg zich af wanneer ze iets te weten zouden komen over de instorting van het Franse moreel, en in hoeverre hun legers daaronder leden. Omstreeks theetijd had hij een gedetailleerd verslag gegeven van de bewegingen van de meeste divisies in hun deel van het Britse Expeditieleger, en hij had een beeld geschetst van de oorlogsmoeheid van de manschappen, die slechts tijdelijk was opgeheven door de successen bij Vimy en Messines. De depressiviteit was doorgedrongen tot in de botten van het leger, vooral bij degenen die wisten van het komende grote offensief bij leper.

Lallement veegde ten slotte zijn mond af met zijn servet en stelde voor te vertrekken naar een café waarover een vriend hem had verteld, bij het plein in het centrum. Daar bleven ze tot tien uur, toen Stephen erop uitgestuurd werd om de chauffeur van Stanforths auto te zoeken. Die bleek op de achterbank te liggen, in slaap. Tegen de tijd dat ze afscheid namen van de Fransen, was het gaan regenen. Stephen keek achterom naar Lallement en Hartmann die naast elkaar onder het druipende portaal stonden.

In augustus en september bracht hij opnieuw een bezoek aan Jeanne. Ze maakten samen wandelingen door de stad, hoewel hij weigerde in te gaan op haar voorstel een middag in de watertuinen door te brengen.

Ze zei dat ze zich zorgen maakte over zijn lusteloosheid. Het was of hij alle hoop had opgegeven en zich nu slechts doelloos voortbewoog. Hij zei dat het moeilijk was daar niet aan toe te geven, nu de mensen in zijn vaderland zo onverschillig stonden tegenover wat zij moesten doormaken.

“Wees dan sterk voor mij,” zei ze. “Ik sta niet onverschillig tegenover wat jou of je vrienden overkomt. Ik ben niet ongeduldig. Ik zal op je wachten.”

Dat bemoedigde hem. Hij vertelde haar over zijn gevoelens toen hij met verlof in Engeland was, toen hij bij dat weiland had gestaan.

Jeanne zei: “Zie je wel! Er is een God, het heeft allemaal zin. Maar je moet sterk zijn.”

Ze pakte zijn hand en drukte die stevig. Hij keek naar haar bleke, smekende gezicht.

“Doe het voor mij,” zei ze. “Ga terug, ga naar de plaats waarheen ze je sturen. Jij hebt geluk. Jij zult in leven blijven.”

“Ik voel me schuldig dat ik nog leef, terwijl alle anderen dood zijn.”

Hij keerde terug naar het hoofdkwartier van de brigade. Hij wilde geen post bij de staf. Hij wilde terug naar de manschappen in de loopgraven.

Hij slaagde erin alleen maar te bestaan.

Zijn leven werd grauw en ijl, als een licht dat elk moment gedoofd kon worden,- het was vervuld van stilte.

Deel 5

Engeland 1978-1979

42

“Schiet hij al op?” vroeg Elizabeth aan Irene toen ze, als elke week, op de zaak kwam.

“Eigenlijk niet,” zei Irene. “Hij zegt dat het moeilijker is dan hij dacht. Hij is er nog mee bezig, maar je opa schijnt zijn sporen behoorlijk te hebben uitgewist.”

Twee maanden waren verstreken sinds Elizabeth het dagboek aan Bob had gegeven, en ze kwam tot de conclusie dat ze andere manieren zou moeten zoeken om in contact te komen met het verleden. In zijn handboek voor officieren ontdekte ze in welk regiment haar grootvader had gezeten, en ze probeerde het hoofdkwartier daarvan op te sporen.

Na een reeks telefoontjes en onbeantwoorde ingesproken boodschappen ontdekte ze dat het regiment tien jaar daarvoor was opgeheven, doordat het met een ander was samengevoegd. Het hoofdkwartier was in Bucking-hamshire, en daar reed Elizabeth op een zaterdagmiddag heen.

Ze werd argwanend ontvangen. Haar auto werd zorgvuldig doorzocht op bommen en ze moest een uur wachten voordat eindelijk een jongeman verscheen om met haar te praten.

Dat was de eerste militair die Elizabeth ooit van haar leven had ontmoet. Ze stond versteld omdat hij er zo onmilitair uitzag. Hij gedroeg zich als de meeste kantoorbedienden en kleine ambtenaren: de documenten van het regiment werden ergens bewaard, er was moeilijk bij te komen, het was vertrouwelijk materiaal; veel kans gaf hij haar niet.

“De kwestie is namelijk,” zei Elizabeth, “dat mijn grootvader in die oorlog heeft gevochten, en ik wil daar meer van weten. De mensen waarderen niet altijd wat voor offers er voor hen zijn gebracht—en nog steeds worden gebracht—door de strijdkrachten. Ik vraag alleen maar om een lijstje van namen van mensen in zijn…bataljon, compagnie, hoe het ook mag heten. Ik ben ervan overtuigd dat zo’n efficiënte organisatie als het leger de boeken zorgvuldig bijhoudt, dacht u ook niet?”

“Daar ben ik zeker van. Het is een kwestie van toegankelijkheid. En van vertrouwelijkheid, zoals ik al zei.”

Ze zaten in een klein houten wachthokje bij de ingang. De korporaal sloeg zijn armen over elkaar. Hij had een bleke, ongezonde huid en kort bruin haar.

Elizabeth glimlachte opnieuw. “Rookt u?” Ze stak hem het pakje toe over de tafel.

“Ik zal u zeggen wat ik kan doen,” zei hij, over de tafel leunend voor een vuurtje. “Ik kan u inzage geven in de geschiedenis van het regiment. Dat zou in elk geval een paar namen opleveren. En dan kunt u daarvandaan verder zoeken. Overigens denk ik niet dat er nog veel in leven zijn.”

“Dan hebben we geen moment te verliezen,” zei Elizabeth.

“U moet hier wachten. Ik zal een pasje voor u moeten verzorgen.”

Hij vertrok, en een heel jonge man met een geweer kwam haar bewaken, voor het geval zij tot de aanval zou overgaan, dacht Elizabeth.

De korporaal gaf haar een kaartje, met een veiligheidsspeld waarmee ze het op haar revers bevestigde, en nam haar mee naar een groot bakstenen gebouw. Hij wees haar een kamer met een kale houten tafel en twee harde stoelen. Elizabeth vond dat het daar leek op een kamer waar verdachten werden ondervraagd. Hij overhandigde haar een zwaar boekdeel, gebonden in rood laken, en bleef in de hoek staan wachten terwijl zij het doorbladerde.

Heel belangrijk onder de namen die in de geschiedenis van het regiment voorkwamen was die van een kapitein, later kolonel, Gray. Elizabeth noteerde diverse andere namen op een envelop die ze in haar tas had. Er leek geen mogelijkheid te bestaan dat de korporaal adressen opzocht, laat staan aan haar uitleverde. Ze bedankte hem uitvoerig en reed terug naar Londen.

Die avond belde ze Bob op om te vragen of hij vorderingen had geboekt met het aantekenschrift. Ze zei: “Ik heb een paar namen van mensen die volgens mij samen met hem hebben gevochten, maar ik heb geen flauw idee hoe ik met ze in contact moet komen. Er is iemand die Gray heet, en die lijkt nogal belangrijk te zijn geweest, maar als hij nog leeft, moet hij oeroud zijn.”

Ze hoorde Bob peinzend fluiten aan het andere eind van de lijn. “Heb je al aan Who’s Who gedacht?” zei hij. “Als die Gray een of andere onderscheiding heeft gekregen, of later iets betekend heeft in het burgerleven, staat hij daar misschien in.”

Elizabeth vond een drie jaar oud exemplaar van Who’s Who in de openbare bibliotheek aan Porchester Road, en worstelde zich door de bijzonderheden van de tweeënvijf tig Grays die daarin werden genoemd. Ze hadden zich onderscheiden in allerlei zakelijke activiteiten en in overheidsdienst, maar slechts enkelen waren zelfs maar vóór 1918 geboren. Op de andere pagina stond nog één Gray.

“GRAY, William Allan McKenzie,” las ze. “Specialist Queen Alexandra’s Hospital, Edinburgh, 1932—‘48. Geb. Calcutta, 18 sept. 1887, z. van Thomas McKenzie Gray en Maisie Maclennan; geh. 1920 met Joyce Amelia Williams, d.van dr. A.R. Williams; 1 zoon, 1 dochter. Opl.: Thomas Campbell College, St Andrew’s University, BSE 1909.”

Haar oog gleed over de kleine lettertjes tot ze kwam bij de woorden: “Gediend in de oorlog van 1914–’18.” De bijzonderheden klopten.

Aan het eind stonden een adres en een telefoonnummer in Lanarkshire. Het enige probleem was dat het boek drie jaar oud was, en dat hij toen al…, zo rekende Elizabeth uit, achtentachtig was geweest.

Zoals ze tegen de korporaal had gezegd, ze hadden geen moment te verliezen. Ze haastte zich terug naar haar flat om op te bellen. De telefoon ging over voordat ze binnen was.

“Hallo.”

“Ik ben het.”

“Wat?”

“Stuart.”

“O, Stuart. Hoe is het met je?”

“Prima. Hoe maak jij het?”

“O, gewoon. Je weet wel. Maar bedankt. Heel druk.” Elizabeth zweeg zodat Stuart de tijd kreeg haar te vertellen waarom hij belde. Hij zei niets, dus babbelde ze nog wat verder. Nog steeds zei hij niets toen het zijn beurt werd. Ten slotte zei ze: “En, was er wat, dat je me belt?”

“Ik wist niet dat ik een reden moest hebben om je te bellen.” Hij klonk beledigd. “Ik belde zomaar op.”

Het was niet de eerste keer dat hij zomaar belde en dan niets zei. Misschien was hij verlegen, dacht Elizabeth, terwijl ze vertelde wat ze allemaal had gedaan. Ze vond het moeilijk om afscheid van mensen te nemen zonder althans te doen alsof ze elkaar spoedig zouden weerzien, en tegen de tijd dat ze de hoorn neerlegde, bleek ze Stuart te hebben uitgenodigd om te komen eten.

“Je moet eens langskomen,” zei ze.

“Moet dat?” zei hij. “Wanneer?”

“Tja…God. Wat dacht je van zaterdag?”

Het deed er niet toe. Ze vond hem aardig. Ze zou tijd hebben om iets te koken. Intussen haalde ze de envelop uit haar tas en begon ze het nummer in Schotland te draaien. Toen haar vinger terugkwam bij de nul, stelde ze zich een koude, grijze boerderij in Lanarkshire voor, waar een oeroude telefoon luidruchtig stond te bellen op het tafeltje in de gang, zodat een heel oude man moest opstaan uit een leunstoel een paar kamers verderop, en zich moeizaam door de gang bewegen, enkel en alleen om geconfronteerd te worden met een volstrekt onbekende die hem vragen stelde over een oorlog waarin hij zestig jaar geleden had gevochten.

Het was belachelijk. Ze verloor de moed en legde de hoorn neer.

Ze ging de keuken in en schonk wat gin over drie ijsblokjes en een schijfje citroen. Ze deed er wat tonic bij, stak een sigaret op en ging terug naar de zitkamer.

Waarvoor deed ze dit alles? Ze wilde erachter komen wat er met haar grootvader was gebeurd, zodat ze…tja, wat? Meer zou begrijpen van zichzelf? In staat zou zijn haar theoretische kinderen te vertellen over hun achtergrond? Misschien was het alleen maar een gril, maar ze was vastbesloten. Het ergste wat haar door op te bellen kon overkomen, was dat ze zich geneerde. Dat leek niet zo’n hoge prijs.

Ze draaide het nummer opnieuw en hoorde de telefoon overgaan. Acht, negen, tien keer. Veertien, vijftien. Zelfs de kreupelste oude man zou nu toch wel…

“Hallo?” Het was een vrouwenstem. Om de een of andere reden verraste dat Elizabeth.

“O, spreek ik met…mevrouw Gray?”

“Daar spreekt u mee.” De stem had een licht Edinburghs accent. Afstandelijk en heel oud. Joyce Amelia.

“Neemt u me niet kwalijk dat ik u stoor. Mijn naam is Elizabeth Ben-son. Ik kom met een nogal eigenaardig verzoek. Mijn grootvader heeft in dezelfde compagnie gevochten als uw man tijdens de Eerste Wereldoorlog, en ik probeer iets over hem uit te zoeken.”

Mevrouw Gray zei niets. Elizabeth vroeg zich af of ze haar had verstaan.

“Ik weet dat het een erg rare vraag is,” zei ze. “En het spijt me erg dat ik u stoor. Ik wist alleen niet wie ik anders moest bellen. Hallo? Bent u daar nog?”

“Ja. Ik zal mijn man roepen. U zult even geduld moeten hebben. En vooral luid spreken. Hij is een tikje doof.”

Elizabeth voelde hoe haar handpalmen prikten van nerveuze opwinding toen mevrouw Gray de hoorn neerlegde, met een zware bakelieten klap.

Ze stelde zich voor hoe de hoorn daar op het gangtafeltje lag, onder de tochtige houten trap. Ze wachtte een minuut, en toen nog een minuut. Eindelijk hoorde ze een beverige maar luide stem.

Elizabeth legde nogmaals uit waarom ze belde. Gray verstond haar niet, dus herhaalde ze het allemaal voor de derde keer, en ze schreeuwde de naam van haar grootvader.

“Waarom wilt u dat allemaal weten? Goeie hemel, dat is jaren geleden.” Hij klonk geïrriteerd.

“Neemt u me niet kwalijk, ik wil echt niet lastig zijn, alleen wil ik erg graag in contact komen met iemand die hem gekend heeft, om erachter te komen wat voor man hij was.”

Gray maakte een snuivend geluid aan het andere eind van de lijn.

“Kunt u zich hem herinneren? Was u samen met hem in de oorlog?”

“Ja, ik kan me hem herinneren.”

“Wat was hij voor iemand?”

“Wat hij voor iemand was? God mag het weten. Daar hoeven we nu toch niet meer op in te gaan.”

“Dat wil ik juist wél. Alstublieft. Ik wil het echt graag weten.”

Er klonken nog meer geluiden van de kant van Gray. Ten slotte zei hij: “Donker haar. Lang. Hij was wees of zo. Hij was bijgelovig. Is dat hem?”

“Dat weet ik niet!” Elizabeth merkte dat ze zat te schreeuwen. Ze vroeg zich af of mevrouw Kyriades aan de andere kant van de muur meegenoot van het gesprek. “Dat wil ik juist van u weten!”

“Wraysford. God…” Er klonk weer wat gesnuif. Toen zei Gray: “Het was een vreemde kerel. Ik kan me hem inderdaad herinneren. Hij was een echte vechter. Onvoorstelbaar moedig. Daar leek hij nooit erg tevreden over. Hij had bepaalde zorgen.”

Elizabeth zei: “Was hij een hartelijke man, was hij een goede vriend voor de andere manschappen?” Ze dacht niet dat ze de juiste terminologie gebruikte, maar ze wist niets beters.

“Hartelijk? Lieve help.” Gray leek te lachen. “Beheerst, zou ik zeggen.”

“Was hij…geestig?”

“Geestig? Het was oorlogstijd! Wat een eigenaardige vraag.”

“Maar had hij gevoel voor humor, denkt u?”

“Ik geloof van wel. Nogal droge humor, zelfs in de oren van een Schot.”

Elizabeth voelde dat Gray’s herinnering terugkwam; ze zei dringend: “Wat herinnert u zich nog meer? Vertelt u me alles.”

“Hij wilde nooit met verlof. Zei dat hij geen thuis had waar hij heen kon. Hij hield van Frankrijk. Ik herinner me dat ik hem in het hospitaal bezocht nadat hij gewond was geraakt. Dat moet in 1915 zijn geweest. Nee, 1916.”

Gray was een paar minuten bezig de datum van dat bezoek na te gaan, terwijl Elizabeth hem in de rede viel, zonder resultaat.

“En is er nog meer? Had hij vrienden? Is er nog iemand met wie ik zou kunnen praten, en die zich hem herinnert?”

“Vrienden? Ik denk het niet. Of nee, er was een of andere sappeur. Ik kan me zijn naam niet herinneren. Hij was een eenzelvig man.”

“Maar een goed militair.”

De lijn kraakte terwijl Gray nadacht.

“Hij was een fantastische vechter, maar dat is niet helemaal hetzelfde.”

Nu kwam de stem van mevrouw Gray terug. “Het spijt me, maar nu moet ik mijn man meenemen. Hij is dit soort dingen niet gewend, en ik wil niet dat hij zich te veel vermoeit. Begrijpt u me?”

“Ja zeker,” zei Elizabeth. “Ik ben u beiden heel dankbaar. Ik hoop dat ik niet al te lastig ben geweest.”

“O nee,” zei mevrouw Gray. “Er is een man aan wie mijn man vroeger brieven schreef. Hij heette Breiman. Hij woonde in een ‘Star and Garter Home’ in Southend. Dat is niet zo ver van Londen vandaan.”

“Dank u hartelijk. Dat is erg vriendelijk van u.”

“Goedemiddag.”

Toen kwam het geluid van een hoorn die rammelend werd opgelegd.

In de stilte kon Elizabeth het dreunen van muziek uit de flat boven horen.

43

De Zweedse sedan had weer geweigerd te starten, en Elizabeth was gedwongen de trein te nemen vanaf station Fenchurch Street, een moderne trein van British Rail, zonder coupes, de stoelen bekleed met nieuw oranje pluche. Ze haalde een kop koffie en liep daarmee door de schommelende wagon, en kromp ineen toen de kokendhete vloeistof onder het dekseltje door lekte, op haar hand. Toen de koffie voldoende afgekoeld was om te drinken, constateerde ze dat de smaak opging in de geur van dieselolie en sigarettenrook, dus was het moeilijk na te gaan waar het een ophield en het ander begon. De verwarming stond hoog en de meeste mensen in de wagon leken op het punt van bewusteloosheid, starend naar het vlakke landschap van Essex dat langs het raampje gleed.

Elizabeth had opgebeld naar de directrice van het tehuis, die haar verteld had dat Brennan nauwelijks de moeite van een bezoek waard was, maar dat hij haar wel zou ontvangen als ze kwam. Ze voelde zich opgewonden bij de gedachte dat ze echt iemand uit die tijd zou ontmoeten. Ze zou een soort historica zijn die, na zich op geschiedschrijvingen te hebben georiënteerd, eindelijk de hand kan leggen op oorspronkelijk bronnenmateriaal. Ze zag een onduidelijk beeld van Brennan voor zich. Hoewel ze wist dat ze met een oude man te maken zou krijgen, en op grond van de mededelingen van de directrice aannam dat hij waarschijnlijk nogal afgeleefd was, zag ze hem nog in uniform, met een geweer.

Het regende toen ze het station van Southend uit kwam. Ze deed het portier open van een blauwe Vauxhall-taxi op het stationsplein. De auto reed over de glimmende straten, langs de boulevard met die lange, neerslachtige pier en vervallende negentiende-eeuwse hotels. Toen ze tegen de helling op reden, wees de chauffeur in de richting van het strand-in zee was een kleine boot op kokkels aan het vissen met een apparaat als een reusachtige stofzuigerslang achter zich aan.

Het tehuis was een groot Victoriaans bouwwerk van rode baksteen, nog net zichtbaar onder de talloze brandtrappen. Elizabeth betaalde de taxi en ging naar binnen. Stenen traptreden leidden naar een receptie. Brede hoge gangen sloegen af naar weerszijden. De receptioniste was een mollige vrouw met een paars vest en een schildpadbril.

“Verwacht hij u?”

“Ja, ik denk van wel. Ik heb gebeld naar de directrice, mevrouw Simp-son.”

De receptioniste draaide twee cijfers op haar telefoon. “Ja. Bezoek voor Breiman. Oké. Ja.” Ze legde de hoorn weer neer. “Zo dadelijk wordt u gehaald,” zei ze tegen Elizabeth. Ze pakte het tijdschrift dat ze had zitten lezen.

Elizabeth keek naar beneden en veegde een kruimel van haar rok.

Een vrouw in verpleegstersuniform kwam op haar toe en stelde zich voor als mevrouw Simpson.

“U komt voor Breiman, nietwaar? Komt u even mee naar mijn kantoor?”

Ze liepen een stuk door de gang, naar een kleine, te warme kamer met archiefkasten. Aan de muur hing een kalender met een foto van een jong poesje in een mand. Op een tafeltje stond een hangplant waarvan de groen-en-witte uitlopers bijna tot op de vloer hingen.

“U bent hier nooit eerder geweest, is het wel?” zei mevrouw Simpson. Ze was een verrassend jonge vrouw met gebleekt haar en rode lippenstift. Het uniform stond haar eigenaardig.

“U moet wél begrijpen, veel bewoners hebben bijna hun hele leven hier doorgebracht. Dit is alles wat ze weten, alles wat ze zich herinneren.” Ze stond op en pakte een ordner uit een kast. “Ja. Dit is hem. Hij is hier gekomen in 1919, die meneer Brennan van u. Ontslagen in 192,1. Teruggekomen in 1923. En sindsdien heeft hij hier gewoond, op kosten van de staat. Geen familie meer. Zijn zuster is in 1950 gestorven.”

Elizabeth zat te rekenen. Hij was daar al bijna zestig jaar.

“Ze weten heel weinig, de meeste van die ouderen. Ze hebben totaal niet bijgehouden wat er in de wereld gebeurt. We moedigen radio en kranten aan, maar die kunnen ze niet volgen.”

“En wat mankeert meneer Brennan eigenlijk?”

“Amputatie,” zei mevrouw Simpson. “Even kijken. Ja. Gewond geraakt bij het laatste offensief. Oktober 1918. Granaatscherf. Linkerbeen geamputeerd in het veldhospitaal. Overgebracht naar Engeland. Ziekenhuis in Southampton. Overgeplaatst naar North Middlesex, en vervolgens naar Roehampton. Hier opgenomen in september 1919. Ook lijdt hij aan shell-shock. Weet u wat dat betekent?”

“Psychologische beschadiging?”

“Ja, het is een algemene term. Niet goed wijs. Sommigen zijn eroverheen gekomen, anderen niet.”

“Aha. En zal hij begrijpen wie ik ben? Ik bedoel, als ik uitleg waarom ik ben gekomen?”

“Ik heb me, geloof ik, niet duidelijk uitgedrukt.” De geaffecteerde stem van mevrouw Simpson kreeg een geërgerd toontje. “Die man leeft in zijn eigen wereldje. Dat doen ze allemaal. Ze hebben totaal geen belangstelling voor de buitenwereld. Sommigen kunnen daar niets aan doen, natuurlijk. Maar alles wordt voor hen gedaan. Maaltijden, toiletbezoek, alles.”

“Krijgt hij veel bezoek?”

Mevrouw Simpson lachte. “Veel bezoek? Ach heer. Zijn laatste bezoek was…” Ze keek in de ordner op haar bureau. “Zijn zuster. In 1949.”

Elizabeth staarde naar haar handen.

“Goed, ik zal u bij hem brengen, als u zover bent. Maar verwacht u vooral niet te veel.”

Ze liepen over het groene linoleum van de gang. Het metselwerk was aan weerszijden tot borsthoogte betegeld, en vormde hoog boven hen een halfrond plafond, waaraan gele lampen hingen aan lange, gevlochten kabels.

Ze sloegen een hoek om, toen nog een, langs volle wasmanden, langs een paar klapdeuren waarachter opeens een zware geur van kool en jus opwalmde, voordat de meer algemene geur van ontsmettingsmiddel het weer overnam. Ze kwamen bij een blauwgeverfde deur.

“Dit is het dagverblijf,” zei mevrouw Simpson. Ze deed de deur open. Een aantal oude mannen zat langs de wanden van de kamer, sommigen in rolstoelen, anderen op met lichtbruin plastic beklede leunstoelen.

“Hij zit daar bij het raam.”

Elizabeth liep de kamer door en probeerde niet te veel binnen te krijgen van de warme, benauwde lucht die naar urine stonk. Ze naderde een kleine man in een rolstoel, met een plaid over zijn dijen.

Ze stak hem haar hand toe. Hij keek op en drukte haar hand.

“Die niet,” zei mevrouw Simpson vanuit de deuropening. “Bij het andere raam.”

Elizabeth liet met een glimlach de hand van de man los en deed nog een paar stappen door de kamer. Er lag een vloerkleed met een oranje en bruin patroon in het midden van de vloer. Ze wilde dat ze niet was gekomen.

De kleine man in de rolstoel was als een vogel op zijn stokje. Hij droeg een bril met dikke glazen, aan één kant gerepareerd met hechtpleister.

Daarachter zag Elizabeth blauwe, tranende ogen.

Ze stak haar hand uit. Hij verroerde zich niet, dus nam ze zijn hand uit zijn schoot, en die drukte ze.

Ze voelde zich verlegen en opdringerig. Waarom was ze in vredesnaam gekomen? Een zekere ijdelheid over haar denkbeeldig verleden, een of ander idioot zelfzuchtig idee. Ze trok een stoel bij en greep Brennans hand weer vast.

“Ik ben Elizabeth Benson. Ik kom bij u op bezoek. Bent u meneer Bren-nan?”

Brennan rolde met zijn tranende blauwe ogen van verbazing. Ze voelde hoe hij haar hand vastgreep. Hij had een heel klein hoofd. Zijn haar was niet zozeer grijs als wel kleurloos. Het lag glad en ongewassen tegen zijn schedel.

Ze deed een poging haar hand weg te trekken, maar ze voelde dat hij die wilde vasthouden, dus liet ze haar hand in de zijne rusten, en schoof haar stoel wat dichterbij.

“Ik kom bij u op bezoek, omdat ik denk dat u mijn grootvader hebt gekend. Stephen Wraysford. Dat was in de oorlog. Kunt u zich hem herinneren?”

Brennan zei niets. Elizabeth bekeek hem. Hij droeg een gestreept wollen overhemd, tot bovenaan dichtgeknoopt, maar geen das, en een bruin, handgebreid vest. Hij was zo klein, en zijn ene been ontbrak; ze vroeg zich af hoeveel hij woog.

“Kunt u zich de oorlog herinneren? Weet u nog iets van die tijd?”

Brennans ogen waren nog overspoeld door verrassing. Hij begreep kennelijk niet wat er gebeurde.

“Zal ik maar gewoon wat doorpraten? Of zullen we een beetje rustig blijven zitten?”

Hij gaf nog steeds geen antwoord, dus glimlachte Elizabeth naar hem. Ze legde haar andere hand boven op de zijne. Ze schudde haar hoofd, zodat de haren die over haar wang waren gevallen, door haar oor werden tegengehouden.

Brennan begon te praten. Hij had een hoog stemmetje, als een meisje. Die stem drong door een dikke laag slijm die Elizabeth kon horen bewegen in zijn borstkas; om de paar woorden ademde hij even in.

“Wat een vuurwerk. We waren er allemaal bij, de hele straat. Er werd gedanst. We waren de hele nacht op stap. Barbara en ik. Mijn zuster. Zij is gevallen. Dat kwam van de verduistering. Die moest je elke avond ophangen. Ze is van een trapje gevallen.”

“Is uw zuster van een trapje gevallen?”

“Er was een liedje dat we toen allemaal zongen.” Hij nam een extra hap lucht en probeerde het voor Elizabeth te zingen.

“En weet u nog iets van de oorlog? Kunt u me iets over mijn grootvader vertellen?”

“Dat was het ontzet van Mafeking. We krijgen hier zulke slechte thee. Dat bocht kan ik niet drinken. Smerig. Dat komt van die verdomde Hit-ler.” Zijn hand was warm tussen de hare.

Een theewagen kwam de kamer binnen en reed rinkelend in hun richting.

“Hallo, Tom. Heb je bezoek?” riep de vrouw achter de theewagen. “Wat doe jij met zo’n knap meisje? Zeker weer kunstjes uithalen, hè? Je bent een ouwe schurk. Zal ik het daar neerzetten?” Ze zette een kopje op het tafeltje naast Brennans elleboog. “Hij drinkt het nooit op,” zei ze tegen Elizabeth. “Wilt u ook een kopje?”

“Graag.”

De theewagen rammelde weg. Elizabeth nam een slokje thee. Ze voelde hoe haar keel in opstand kwam tegen de vreselijke smaak, en zette het kopje haastig neer op het schoteltje.

Ze keek de kamer rond. Er zaten misschien twintig mannen in die verstikkende lucht. Geen van hen zei iets, al zat eentje naar een kleine radio te luisteren. Ze staarden allemaal voor zich uit. Elizabeth probeerde zich voor te stellen hoe het moest zijn om zestig jaar door te brengen in een dergelijk oord, waar de ene dag zich niet van de andere onderscheidde.

Breiman begon weer te praten, hij schoot van de ene willekeurige herinnering naar de andere. Terwijl Elizabeth naar hem luisterde, merkte ze dat hij telkens meende te leven in de tijd waarover hij praatte: die tijd veranderde dan in het heden. Zijn herinneringen leken meestal óf uit de tijd van de eeuwwisseling te dateren, óf uit de vroege jaren veertig, de tijd van de Blitz.

Ze noemde nog een keer haar grootvaders naam; als hij niet reageerde, zou ze hem met rust laten en zich niet meer bemoeien met dingen waar ze niets mee te maken had.

“Mijn broer. Die heb ik teruggehaald. Ik heb altijd op hem gepast, echt waar.”

“Uw broer? Was dat in de oorlog? Was hij samen met u aan het front? En mijn grootvader? Kapitein Wraysford?”

Brennans stem begon te spreken. “Wij dachten allemaal dat hij gek was, die man. Net als die sappeur, die vriend van hem. Mijn maat Douglas, mijn slapie, die zei: “Dat is een rare.” Maar hij nam hem in zijn armen toen hij doodging. Ze waren allemaal getikt. Zelfs Price. De sergeant-majoor. Op de dag dat het voorbij was, rende hij zonder kleren naar buiten. Ze hebben hem in het gekkenhuis gestopt. Ze brengen me die thee, ik zeg dat ik die niet wil. Maar mijn broer is goed voor me. We hebben ook lekker wat vis gevangen. Ik hou wel van een visje. U had het vuurwerk moeten zien. De hele straat was aan het dansen.”

Zijn gevoel voor tijd trok weer weg, maar Elizabeth was ontroerd over wat ze had gehoord. Ze moest haar blik afwenden van Brennan, ze staarde naar het oranje-en-bruine vloerkleed.

Niet zijn woorden waren belangrijk. Hij had haar verteld dat haar grootvader een vreemde man was geweest, wat dat ook mocht betekenen in deze context; hij had haar verteld dat ze dachten dat hij en een of andere vriend van hem gek waren, en dat hij-al was dat niet zo heider-een stervende had getroost. Maar ze voelde geen neiging om aan te dringen op nadere verduidelijking. Zelfs als hij helder genoeg was geweest, zou dat voor haar gevoel geen verschil hebben gemaakt. Het ging niet om wat Brennan had gezegd; het ging erom dat hij zich iets herinnerde, hoe onsamenhangend het ook was. Door te luisteren naar zijn hoge stem in dat heel kleine, verminkte lichaam, had ze op de een of andere manier de keten van ervaringen intact gehouden.

Ze bleef zitten, met een innig gevoel van tederheid voor hem, ze hield zijn hand vast terwijl hij zijn beperkte herinneringen nogmaals liet horen. Tien minuten later stond ze op om weg te gaan.

Ze kuste hem op zijn wang en liep snel weg door de holle kamer. Ze had gezegd dat ze hem nog wel eens wilde bezoeken, als hij wilde, maar ze kon het niet over haar hart krijgen om terug te kijken naar dat kleine lichaam in die rolstoel, waarin het al zestig jaar zat.

Eenmaal buiten de hoge Victoriaanse muren holde ze in de richting van de zee. Ze stond op de weg waar ze uitzicht had op het water, en in de regen ademde ze diep de zilte lucht in, terwijl ze haar nagels in haar handpalmen drukte. Ze had een of andere hoogst belangrijke verbinding gelegd, haar kleine speurtocht had succes gehad; maar wat ze niet kon doen, wat haar tot vloeken bracht, tot handenwringen, dat was het leven van die arme Brennan teruggeven, of de tragiek van het verleden wegnemen.

44

“Voor jou,” zei Erich, en hij stak Elizabeth vermoeid de hoorn aan het verwarde snoer toe. “Een man.”

“Een man,” zei Elizabeth. “Wat druk jij je toch nauwkeurig uit, Erich.”

Het was Robert. Hij zou die avond onverwacht in Londen zijn en vroeg zich af of ze hem in zijn flat wilde bezoeken.

“Sorry dat ik zo op het nippertje bel,” zei hij. “Maar ik heb het nog maar net gehoord. Je kunt zeker niet.”

Elizabeth had naar de bioscoop gewild, en daarna naar een feestje ergens in Zuid–Londen. “Natuurlijk kan ik,” zei ze. “Zal ik om een uur of acht komen?”

“Tot ziens dan. We blijven thuis, oké? Ik koop wel wat te eten.”

“Doe geen moeite. Ik doe het wel,” zei ze, snel, want ze wist uit ervaring hoe Robert boodschappen deed.

Toen ze haar eerdere afspraken had afgezegd liep ze naar Erichs kamer om te zien of ze hem kon helpen.

“Zo,” zei hij, en door dat geluid viel een centimeter as over de voorkant van zijn vest, “de dolende ridder komt even langs.”

“Ik wou dat je mijn telefoongesprekken niet afluisterde.”

“Wat kan ik daaraan doen, als jij het kantoor gebruikt als centrum voor je uitgaansleven?”

“Zo druk is dat niet, dacht ik. Eén man één keer per maand. Het zou erger kunnen. Kop op, Erich. Ik nodig je uit voor de lunch.”

Erich zuchtte. “Oké. Maar dan gaan we niet naar Lucca. Ik heb schoon genoeg van die man. Dag in dag uit zie je daar die bakken met hetzelfde sandwichbeleg. Ik denk dat hij gewoon een nieuwe laag geprakte sardientjes smeert over wat er al in zit. De onderste laag zit er vast al in sinds 1955, toen Lucca naar Londen kwam.”

“Hoe weet je dat hij toen is gekomen?”

“Ach, wij immigranten, wij helpen elkaar, weet je. We zijn bang voor die verdomde politie van jullie, en voor de voorschriften van Binnenlandse Zaken. Het jaar waarin je bent gekomen is belangrijk.”

“Geeft Binnenlandse Zaken ze een cursus hoe ze een broodjeswinkel moeten opzetten? Ik bedoel, al die Italianen komen uit verschillende streken in hun land, ze zijn allemaal opgegroeid met heerlijk eten, en dan komen ze hier en dan maken ze allemaal dezelfde eieren met mayonaise, dezelfde geprakte sardientjes op oudbakken broodjes, dezelfde koffie die naar eikels smaakt, terwijl ze in Italië nectar drinken. Krijgen ze complete instructies van de afdeling immigratie of zo?”

“Jij hebt geen enkel respect voor ons zielige vluchtelingen, is het wel? Pas maar op, anders sta ik erop dat je me meeneemt naar het beste restaurant van Londen.”

“Waarheen je maar wilt, Erich. Met alle plezier.”

“Mijn God, die man brengt jou wél in een prima humeur, hè? Net of er een belletje overgaat. Net de ratten van Skinner.”

“Bedoel je niet de hondjes van Pavlov?”

“Nee, ik ben tegenwoordig Angelsaksisch. Skinner is mij voldoende. Ga nu maar weer aan je werk. Ik kom je om één uur ophalen, en geen minuut eerder.”

Erich had gelijk, dacht Elizabeth toen ze terugliep naar haar bureau. Als Robert opbelde, stond zij direct klaar. Zijn stem maakte haar gelukkig. Maar toch beter een of andere bron van geluk dan helemaal geen? Ze had hem aan alle kanten bewerkt en geprobeerd hem van mening te laten veranderen; ze had gedaan wat ze kon om hem zover te krijgen dat hij zijn vrouw verliet, maar er was niets veranderd. Ze had erin berust, had besloten niet meer aan de toekomst te denken. Grimmige gesprekken, tranenrijk afscheid nemen, dat alles zou gauw genoeg terugkomen.

Robert had een klein appartement op de bovenste verdieping van een flatgebouw in een zijstraat van Fulham Road. Terwijl hij op Elizabeth wachtte, probeerde hij de sporen van zijn gezin te verwijderen, al was het moeilijk hen helemaal weg te vagen. De flat had een open keuken naast de zitkamer, daarvan gescheiden door een bamboe gordijn. Op het houten keukenkastje tussen de ruimten stonden twee chiantiflessen met rode kaarsen erin, waardoor de kamer iets kreeg van een bistro in Chelsea uit de jaren zestig, zoals Elizabeth vaak opmerkte. Die flessen konden niet weggegooid worden omdat Roberts dochter ze leuk vond.

Een stuk of vijf jurken van zijn vrouw hingen in de kast, en wat make–upspullen van haar lagen in het badkamerkastje.

Hij kon in elk geval wél haar foto van het dressoir weghalen en begraven onder tafellakens in de la. Elke keer dat hij dat deed, voelde hij een steek van bijgelovig schuldgevoel, alsof hij een speld in haar beeltenis stak. Hij wenste haar niets slechts toe; hij respecteerde in haar kwaliteiten als toewijding en royaliteit, die hij vreesde zelf niet te bezitten, maar als het om Elizabeth ging kon hij zich niet beheersen.

Veel van zijn mannelijke collega’s namen aan dat het een losse verhouding was, een luchthartig geintje van het soort dat de meesten van hen wel kenden. Robert wist dat Elizabeth er ook zo over dacht, hoezeer hij ook zijn best deed haar van het tegendeel te overtuigen. Als hij tegenwierp dat hij niet zo’n soort man was, lachte ze hem uit. Voordat hij Elizabeth had ontmoet, was hij zijn vrouw gedurende één onverstandige nacht ontrouw geweest, maar met haar, zo probeerde hij altijd uit te leggen, was het anders. Hij was ervan overtuigd dat hij met de verkeerde vrouw getrouwd was. Hij wilde niet een of andere denkbeeldige vrijheid heroveren, hij wilde alleen maar met Elizabeth zijn. In het begin was hij fysiek aan haar verslaafd geweest: een week zonder haar lichaam, en hij werd verstrooid en prikkelbaar. Vervolgens was hij geïntrigeerd geraakt door het spottende zelfvertrouwen van haar karakter. Als hij haar, zoals zij soms beweerde, alleen als amusant grapje gebruikte, waarom was het dan niet aangenamer? Waarom zat er zoveel pijn in wat volgens de toespelingen van zijn collega’s zo lollig hoorde te zijn?

Hij hoorde over de intercom dat ze aanbelde, terwijl hij de sofakussens rechttrok.

“Wat is dat in vredesnaam?” vroeg Elizabeth, voelend aan zijn trui.

“Ik had tijd om mijn pak uit te trekken, dus…”

“Waar heb je die vandaan?”

“Vanmiddag gekocht. Ik vond dat het tijd werd dat ik me eens opdofte.”

“Nou, dan moet je dat ding maar weer gauw afschaffen. En zijn dat wijde pijpen, aan je broek? Toe nou toch, Robert.”

“Er is geen man in Europa die niet met een beetje wijde pijpen rondloopt. Iets anders is daar niet te koop.”

Ze liep naar de slaapkamer en vond een oude ribfluwelen broek en een neutrale trui. Robert deed of hij protesteerde wanneer ze de baas speelde in dergelijke kleine aangelegenheden, maar eigenlijk was hij er blij mee. Hij bewonderde haar omdat ze zulke dingen wist, en hij was gevleid dat ze zoveel om hem gaf dat zulke dingen ertoe deden.

Toen hij behoorlijk was aangekleed, maakte hij een drankje voor hen tweeën, en hij stond met zijn arm om Elizabeth toen zij van de meegebrachte spullen een maaltijd begon te koken. Dit was de tijd waar hij het meest van hield, alles nog een en al verwachting, zonder dat de avond echt was begonnen.

Onder het eten praatte hij over zijn werk en over de mensen die hij daar had ontmoet. Elizabeth vroeg van alles, zodat hij verder praatte. Hij was bang dat hij haar verveelde, maar kennelijk genoot ze van de sardonische manier waarop hij die verschillende vergaderingen en diners beschreef.

Ze slaagden erin een avond en een nacht door te brengen in innige harmonie, zonder een woord over de moeilijke beslissingen die hun wachtten. Robert was blij, en ook Elizabeth, die de volgende ochtend met lichte stap vertrok, leek heel vrolijk.

45

Op zaterdagmiddag belde Françoise om te zeggen dat ze op zolder nog twintig aantekenschriften had gevonden, en Elizabeth ging ze meteen ophalen. Ze had die avond niets te doen, dus was ze van plan een uitvoerig bad te nemen, het avondeten over te slaan, en de schriften te bestuderen, om te zien of zij vorderingen kon maken waar Bob was gestrand.

Ze stak de haard in de zitkamer aan, zodat de kamer warm zou worden terwijl zij in het bad zat. Ze vroeg zich af of er een of andere wet was die zou voorkomen dat het gasbedrijf in staking ging. Vrijwel alle anderen hadden dat tijdens de winter gedaan, ze stonden te dringen om aan de beurt te komen. Als het gas werd afgesloten, zou het leger dan de gasvoor-ziening overnemen? Ze kon altijd bij haar moeder gaan logeren, die had oliestook, alleen zou ze dan wel mevrouw Kyriades moeten meenemen, want die zou het geen dag uithouden in de kou…

Elizabeth liet die gedachten varen. Ze ging in kamerjas op de bank liggen en sloeg het eerste schrift open. Op het omslag stond een datum, 1915. Ze waren allemaal gedateerd, ontdekte ze, van 1915 tot 1917. Het schrift dat ze aan Bob had gegeven, was van 1918 geweest, dacht ze. In sommige stonden regels in het Engels. “Om tien uur terug op het HK in Coy. Nog geen bericht van Gray over aanval.” Elizabeth kreeg een schok van opwinding toen ze de naam ‘Gray’ las. Opnieuw had ze het verleden aangeraakt. Het was geen geschiedenis meer, het was veranderd in ervaring.

Ze bladerde willekeurig de schriften door. Het leek een vrijwel compleet verslag, al zag ze dat er na een lange notitie op 30 juni 1916 twee maanden lang niets was geschreven. Was er toen iets gebeurd?

Ze schoof haar leesbril recht en pakte een ander schrift. Er werd gebeld.

Ze liep nijdig de gang in om te vragen wie dat was. “Hallo?” zei ze kortaf.

De hoorn kraakte en ruiste. “Ik ben het.”

“Wie?”

“Stuart natuurlijk. Het is hier ijskoud.”

Elizabeth was met stomheid geslagen. Stuart. O God. Ze had hem uitgenodigd.

“Kom maar boven. Alleen zat ik…in het bad. Kom boven.” Ze drukte op de knop van de intercom en liet de deur van de flat openstaan, terwijl ze de slaapkamer in schoot. Ze rukte haar bril af, haalde de kammetjes uit haar haar en trok de kamerjas strakker om zich heen. Ze hoorde hem kloppen op de open deur. Hij moest de trappen op zijn gerend.

Ze stak hem haar wang toe. “Sorry, ik loop een beetje achter.”

“Hmm,” zei hij. “Ik dacht op de trap al dat ik geen verleidelijke aroma’s opving.”

“Kom binnen, kom binnen. Sorry dat het zo’n rommel is.” De schriften lagen opengeslagen over de vloer; haar koffiekopje van het ontbijt stond nog op tafel. Ze had nog net niet haar kleren voor het vuur te drogen gehangen, maar het was overduidelijk dat ze niemand verwacht had.

Het leek Stuart niet op te vallen. “Ik heb wat voor je meegebracht,” zei hij, en hij overhandigde haar een fles wijn. Ze pakte hem uit.

“Heerlijk,” zei ze. “Muscadet. Is dat iets bijzonders? Ik weet niets van wijn.”

“Je zult wel proeven dat het heel goede wijn is.”

“Je moet me even excuseren terwijl ik me aankleed. Sorry dat ik zo chaotisch doe. Schenk jezelf een drankje in, wil je.”

Elizabeth vloekte binnensmonds terwijl ze zich aankleedde. Ze trok een knielange marineblauwe wollen rok aan die ze net had gekocht, een wollen maillot en laarzen. Ze dacht na over wat ze daarbij kon dragen. Ze wilde er niet al te truttig uitzien, maar aan de andere kant zou ze de ijzige nacht in moeten om wat te eten te halen. Ze haalde een polotruitje uit de la, en een oud leren jasje uit de kast. Tijd voor make–up was er niet. Stuart moest haar maar au naturel accepteren. Een angstaanjagende gedachte, mompelde ze terwijl ze haastig haar haar borstelde. Lindsay dacht altijd dat zij zo evenwichtig was, die had zich nooit kunnen voorstellen dat haar zoiets zou overkomen. Ze deed snel een paar rode oorringen in terwijl ze naar de zitkamer liep.

“Ai, wat een transformatie. Prachtig. Je…”

“Moet je horen, het dringt net tot me door dat ik vergeten heb pasta te kopen. We eten pasta, en ik heb de pasta vergeten. Dat is toch niet te geloven? Ik ga dus even de deur uit. Is er iets dat je wilt hebben zolang ik nog hier ben? Sigaretten? Zet de televisie maar aan. Drink nog wat. Ik ben zó weer terug.”

Ze slaagde erin de voordeur uit te komen voordat Stuart kon protesteren. Ze holde naar de supermarkt aan Praed Street en zocht haastig alles bij elkaar wat ze nodig had voor een snelle maaltijd. Ze had thuis nog meer wijn als Stuarts fles niet genoeg was voor hen tweeën. Ze had rode wijn die Robert had meegebracht; ze wist niet of Stuart die zou goedkeuren, maar de boodschappentas zag er al verdacht vol uit.

“Ik heb nog maar een paar dingen gekocht toen ik toch in de winkel was,” zei ze tegen Stuart toen ze hijgend doorliep naar de keuken. Ze schonk zichzelf een glas gin in en begon te koken.

“Wat is dit?” zei Stuart. Hij stond in de deuropening en stak zijn hand naar haar uit. “Het lijkt wel een gesp van een koppel.”

Elizabeth nam het ding van hem over. “Gott mit uns,” las ze.

“God met ons,” vertaalde Stuart. “Dat lag op het vloerkleed.”

“O, dat heb ik bij een uitdragerij gevonden,” zei Elizabeth. Het moest uit een van de schriften zijn gevallen, maar ze had geen zin daarover te beginnen.

Toen het eten eenmaal op tafel stond begon Elizabeth zich te ontspannen. Stuart leek het niet erg te hebben gevonden dat ze zo chaotisch was in haar afspraken; het leek hem zelfs nauwelijks te zijn opgevallen. Hij maakte haar een compliment over het eten en verzorgde zelf de wijn, waarbij hij de glazen steeds gevuld hield.

“En, vertel me eens alles over jezelf, Elizabeth Benson,” zei hij, achter-overleunend.

“Ik geloof dat ik dat al heb gedaan. Vandaag en de vorige keer. Ik denk dat ik alle aspecten wel heb afgehandeld. Vertel jij me eens wat meer over je werk. Je zei toch dat je marketing consultant was?”

“Ja, dat klopt.”

“Wat houdt dat in?”

“Hoe lang is een eindje touw?”

“Je weet best wat ik bedoel. Komen mensen naar je toe om te vragen hoe ze hun producten aan de man moeten brengen? Gaat het zo?”

“Dat hoort er ook bij. Het is eigenlijk iets ingewikkelder.”

“Nou, toe dan. Vertel eens. Ik kan het vast wel volgen.”

“Wij handelen in vaardigheden. We zien onszelf graag als vriendelijke cipiers. Wij beschikken over sleutels voor alle gelegenheden. Die sleutels ontsluiten het potentieel van een bedrijf. We moeten de mensen leren hoe ze ze moeten gebruiken, welke sleutel past in welk slot. Maar bovenal moeten we ze leren hoe ze de juiste vragen moeten stellen.”

“Aha,” zei Elizabeth, met een lichte aarzeling. “Dus jij geeft advies en de omzet neemt toe en daar krijg jij een percentage van. Zit het zo in elkaar?”

“Het is meer een kwestie van begrijpen hoe elk onderdeel van een bedrijf contact kan houden met de andere onderdelen. Dus stel dat jij in de productie zit, en Bloggs zit in de verkoop, dan kunnen jullie elkaar tegenwerken, tenzij jullie de juiste vragen stellen. Ik zeg altijd dat ons hoofddoel is mensen te leren hoe ze zonder ons kunnen leven.”

“En hoe weet ik het, als ik jullie niet nodig heb?”

“Dat is een heel goeie vraag.”

“Is dat een van de vragen die je mij zou hebben geleerd?” Elizabeth voelde haar mondhoek trekken, maar ze probeerde haar glimlach in bedwang te houden.

“Zo simpel is het ook weer niet.”

“Daar was ik al bang voor. Maar goed. Ik dacht dat je musicus was.”

Stuart liet zijn hand door zijn haar glijden en zette zijn bril recht. “Ik bén ook musicus,” zei hij. “Alleen verdien ik daar mijn brood niet mee. Jij verdient je brood ook niet met koken, maar niettemin ben je kokkin, nietwaar? Kun je me volgen?”

“Ik geloof van wel. Je speelt in elk geval erg goed piano.”

“Dank je.”

“Ik vrees dat ik alleen ijs toe heb. Ik had iets anders willen maken, maar daar heb ik geen tijd voor gehad. Is dat oké?”

Terwijl Elizabeth in de keuken koffie zette en probeerde het stijf bevroren ijs uit de doos te scheppen zonder de steel van de lepel te breken, bedacht ze, niet voor de eerste keer, dat haar leven totaal onbelangrijk was.

Het bestond uit een massa haastige crises; uit onzekere inkomsten, kleine triomfen, af en toe wat seks en te veel sigaretten; uit gemiste tijdslimieten die achteraf niet belangrijk bleken,- uit ruzies, nieuwe kleren, spontaan altruïsme en oprechte voornemens om alleen belangrijke duigen te doen. Van al die ervaringen, en nog een heel stel andere, waaruit haar leven bestond, was het belangrijkste aspect dat ze ‘achteraf niet belangrijk bleken’. Hoewel ze heel tevreden was met wat ze geworden was, ergerde ze zich eigenlijk voortdurend aan dat aanhoudende gevoel dat wat ze deed zo gemakkelijk was, zo onwezenlijk. Ze dacht aan Tom Brennan, die alleen maar leven of dood had gekend, en vervolgens de levende dood. In haar generatie speelde intensiteit geen rol.

Ze bracht de koffie en het ijs naar de zitkamer. Stuart had een plaat opgezet, een pianoconcert van Beethoven, en zat met gesloten ogen te luisteren.

Elizabeth glimlachte toen ze zijn ijs voor hem neerzette. Ze wist niet goed wat ze van Stuart moest denken. Ze was onder de indruk van zijn pianospel, en gevleid door zijn aandacht, maar ergens vond ze hem niet overtuigend.

Na het eten gingen ze op de bank zitten, en hij legde haar uit, nog steeds met gesloten ogen, hoe de muziek in elkaar zat, en waar de solist het, volgens hem, verkeerd deed.

Toen de plaat uit was, maakte Elizabeth aanstalten om hem om te draaien, maar Stuart greep haar arm en trok haar terug.

“Ga zitten, Liz. Ik moet je wat vragen.”

“Wat dan?”

“Ik wil dat je goed naar me luistert. Ik weet niet wat je van me zult denken, en ik denk ook dat het er niet zo veel toe doet. Ik ga je een verhaal vertellen.”

Toen Elizabeth hem in de rede wilde vallen, stak hij een hand op om haar tot zwijgen te brengen.

“Er was eens een heel aantrekkelijk meisje. Ze had een heleboel vrienden en vriendinnen, een uitstekende baan, een flat in Londen, en iedereen was jaloers op haar. Maar in de loop der tijden trouwden haar vriendinnen en ze kregen baby’s en dat meisje veranderde in een heel aantrekkelijke vrouw. Maar trouwen deed ze niet. Hoe ouder ze werd, des te meer deed ze of het haar niets deed, maar ook verlangde ze des te meer naar kinderen en een echtgenoot. Het probleem was voor een deel: hoe meer ze deed alsof, des te meer schrikte ze mannen af. Want die arme wezentjes geloofden haar als ze zei dat ze gelukkig was.”

Elizabeth staarde naar de vloer. Een ongezonde nieuwsgierigheid worstelde tegen de gêne die in vlagen over haar rug liep. Stuart zelf vertoonde geen spoor van verlegenheid. Hij keek recht voor zich uit.

“En toen op een dag ontmoette ze een man die zich helemaal niet liet afschrikken. Hij was aardig tegen haar, en geestig en vriendelijk. En toen ze er echt over nadacht, wist ze diep in haar hart dat ze hier eigenlijk altijd naar had verlangd. En ze verhuisden naar buiten de stad en ze kregen een heleboel kinderen en ze leefden allemaal nog lang en gelukkig.”

Elizabeth slikte. “En?”

Stuart draaide zich om en keek haar aan. “Ik vraag of je met me wilt trouwen. Ik weet dat het niet conventioneel is. We zien elkaar vandaag pas voor de derde keer, en ik heb niet eens moeite gedaan om je te verleiden. Ik ben namelijk zo’n lieve ouderwetse kerel. Jij bent een heel ongewone vrouw. Ik denk dat je, als je mijn aanzoek aanneemt, zult ontdekken dat ik een al even ongewone man ben.”

Elizabeth stond op. Ze pakte een sigaret en moest hoesten toen ze inhaleerde. “Het is erg…aardig van je. Ik ben gevleid, maar ik vrees dat je het aan de verkeerde vraagt. Ik heb een vriend. Ik…”

“Die is getrouwd, nietwaar? Laat me eens raden. Je ziet hem eens per maand voor haastige seks en een afscheid in tranen. Hij zegt dat hij bij zijn vrouw zal weggaan, maar we weten allemaal dat hij dat nooit zal doen, nietwaar? Is dat je toekomst?”

Elizabeths stem kreeg een ijzige klank. “Je moet niet praten over mensen die je niet kent.”

Stuart stond op en spreidde zijn armen wijd. “Kom nou, we zijn allebei volwassen mensen, we weten hoe de wereld in elkaar zit. Het spijt me als ik een teer punt heb geraakt, maar dit is heel belangrijk. Ik heb geld. Had ik dat al gezegd? Of zit het hem in de seks? Wil je een voorproefje?”

“Wat zeg je?”

“Zeg, je kunt toch op zijn minst in me prijzen dat ik je niet heb verleid.”

“Waarom denk je in godsnaam dat je daartoe in staat was geweest?”

Stuart haalde veelbetekenend zijn schouders op. “Het spijt me, Liz. Ik ben te ver gegaan. Ik laat je nu alleen. Laten we zeggen dat ik een zaadje heb geplant. Doe jij me nou een genoegen en geef het van tijd tot tijd wat water. Denk erover na.”

Hij pakte zijn jas van de haak in de gang en kwam de kamer weer binnen. “Bedankt voor een heerlijke avond,” zei hij. “En jij geeft het water, dat zaadje?”

“Ik…zal het niet vergeten. Ik zal het zeer bepaald niet vergeten.”

“Goed zo.” Hij glimlachte en gaf haar een kus op haar voorhoofd, en deed toen zelf de deur open en vertrok.

46

Elizabeth verkeerde een aantal dagen in een shocktoestand. De arrogantie van Stuarts woorden voelde achteraf aan als ongewenste fysieke intimiteit; het was of hij zich aan haar had opgedrongen.

Ze maakte lange wandelingen in Hyde Park en ademde diep de koude januarilucht in. Ze werkte tot laat in de avond op kantoor. Ze kocht, en las, twee boeken over de oorlog waarin haar grootvader had gevochten. Ze bedacht goede voornemens voor het nieuwe jaar. Ze zou minder gaan roken, ze zou om de veertien dagen op bezoek gaan bij Tom Breiman, als hij dat wilde, en als hij dat niet wilde, dan zou ze iemand anders van zijn generatie bezoeken. Op de een of andere manier wilde ze de schuld afbetalen,- ze wilde de cirkel rond maken.

Bij het eerste bezoek dat ze in het nieuwe jaar aan Tom Brennan bracht, hoopte ze nog wat meer over haar grootvader te ontdekken. Ze begreep genoeg van zijn geestelijke toestand om geen uitvoerige herinnering te verwachten, of zelfs een anekdote, maar ze hoopte dat hij op zijn minst een toespeling zou maken.

Ze droeg deze keer minder kleren, nu ze wist hoe hoog de centrale verwarming in het dagverblijf stond. Gezien zijn klachten over het eten nam ze voor Brennan een cake mee die haar moeder had gebakken. Toen ze die inpakte, moest ze opeens bedenken dat het net was of ze een pakje maakte voor een soldaat in de loopgraven. Ze nam ook een halve fles whisky mee,- dat was in elk geval iets dat hem niet van thuis zou zijn toegestuurd. Ook deed ze, al schaamde ze zich, twee mottenballen in haar zakdoek, zodat ze die voor haar gezicht kon houden-ze rook liever kamfer dan die weerzinwekkende urinestank.

Hij zat op dezelfde plaats voor het raam. Hij legde zijn hand in de hare en ze zaten tevreden naast elkaar. Elizabeth vroeg wat hij de afgelopen weken had gedaan, en in de jaren voordien. Zijn antwoorden hadden geen betrekking op haar vragen. Hij praatte over het feest na het ontzet van Mafeking, hij praatte over zijn zuster en de verduistering, en hoe ze van een trapje was gevallen. Hij vertelde dat hij het eten in het tehuis niet lekker vond.

Af en toe kon ze zien dat een bepaalde vraag tot hem doordrong, want dan stonden zijn ogen verschrikt achter de dikke lenzen van zijn bril. Dan mompelde hij een paar woorden, en dan zweeg hij, of begon weer aan een van de verhalen die hij kende. Elizabeth begon te vermoeden dat hij zijn repertoire al grotendeels had afgewerkt.

Ditmaal drong ze niet aan op herinneringen aan haar grootvader. Het eerste, hoogst belangrijke contact was gelegd. Als hij verder nog wat te zeggen had, zou dat er waarschijnlijk eerder uit komen wanneer hij aan haar bezoeken gewend was.

Ze liet de cake en de whisky bij hem achter en zei dat ze twee weken later zou terugkomen. In de deuropening kwam ze de directrice, mevrouw Simpson, tegen.

“Ik dacht niet dat we u nog zouden terugzien,” zei ze. “Was het gezellig?”

“Nou…gezellig is het woord niet. Ik weet niet of hij het leuk vond dat ik kwam. Ik heb een pakje bij hem achtergelaten. Is dat toegestaan?”

“Het hangt ervan af wat erin zit.”

Elizabeth had zo het idee dat whisky verboden zou zijn. Ze vertrok voordat ze zou moeten zien hoe de fles in beslag werd genomen.

Thuis begon ze aan een paar rekensommetjes. Dat was een taak die ze almaar had uitgesteld, omdat ze bang was voor de uitkomst. Met behulp van haar agenda van het vorig jaar kon ze uitrekenen wanneer ze voor het laatst ongesteld was geweest. Dat was in elk geval gaande geweest op 6 december, want ze herinnerde zich dat ze te laat was gekomen voor een lunch die voor die dag in haar agenda stond, omdat ze een omweg had moeten maken om langs een drogist te gaan. Nu was het 21 januari. De laatste keer dat ze Robert had ontmoet stond niet in haar agenda, maar dat was in de week voor Kerstmis geweest. Ze herinnerde zich kerstversieringen in de winkels. Hij was een dag eerder met vakantie gekomen, en op die manier had hij tijd voor haar kunnen maken. De volgende dag had ze moeten werken, dus moest het een weekdag zijn geweest. Ze kwam tot de conclusie dat het de aiste of de 22ste moest zijn geweest. Beide dagen waren halverwege haar cyclus, en als ze zich goed herinnerde was dat de gevaarlijke periode. Ze probeerde zich te herinneren welke voorzorgsmaatregelen ze had getroffen. Ze had vier jaar lang ononderbroken de pil geslikt, en haar dokter had haar aangeraden te stoppen. Ze hadden daarna allerlei middelen toegepast. Ze waren allebei voorzichtig, Robert zelfs op een neurotische manier, volgens haar.

De volgende ochtend kocht ze een zwangerschapstest bij de drogist op Graven Road. Het was een vlak, rechthoekig stuk plastic met twee raampjes. Ze ging ermee naar de badkamer en keek vervolgens, vijf minuten later volgens de instructies, naar de raampjes. De blauwe streep over allebei was duidelijk en zelfbewust. Het was niet zomaar positief, het was springlevend.

Die dag wisselden haar gevoelens tussen vreugde en wanhoop. Twee keer stond ze op het punt Irene haar geheim te vertellen, en twee keer dwong ze zich van onderwerp te veranderen. Ze ging alleen uit lunchen en merkte onder het eten dat ze tranen in haar ogen had. Ze voelde al een absurde passie voor dat onzichtbare binnen in haar.

Die avond belde ze Robert op. Er werd niet opgenomen, maar ze liet een boodschap achter op zijn zojuist aangeschaft antwoordapparaat, dat hij haar onmiddellijk terug moest bellen.

Ze liet het bad vollopen en gleed onder het water. Ze staarde naar haar buik en vroeg zich af wat voor microscopische processen daar plaatsvonden. Ze was bang voor de fysieke veranderingen en maakte zich zorgen over wat de mensen zouden zeggen; maar haar vreugde was veel groter dan haar bezorgdheid. De telefoon ging en ze sprong uit het bad en rende er druipend en wel heen.

Het was Bob.

“Ik heb de code gekraakt,” zei hij. “Het spijt me dat het zo lang geduurd heeft. Eigenlijk was het doodeenvoudig toen ik eenmaal had uitgeplozen hoe de hersens van die oude heer werkten. Griekse letters voor Franse woorden, en een paar particuliere dingetjes. Simpel, mijn beste Watson. Ik kan natuurlijk niet zweren dat ik alle namen goed heb. Waar ik twijfel, heb ik dat aangegeven. Maar het lijkt wel te kloppen.”

Toen Elizabeth over haar teleurstelling heen was dat het niet Robert was, zei ze: “Dat is geweldig, Bob. Hartelijk dank. Wanneer kan ik het komen ophalen?”

“Kom maar in het weekend, als je zin hebt. Een paar pagina’s heb ik vanochtend op de post gedaan. Alleen de laatste twee van het schrift, omdat ik me daar het eerst in had verdiept. Dat moet je morgen krijgen, als ze bij de post niet óók in staking zijn. Je weet maar nooit, hè?”

“Nee. Inderdaad. Nou, ik kijk morgen uit naar de post.”

“Ja,” zei Bob. “Het is allemaal wél somber, hoor. Schenk jezelf eerst maar wat in.”

“Je weet hoe ik ben, Bob. En nogmaals, reuze bedankt.”

Robert belde pas na middernacht, toen Elizabeth al sliep. Ze vertelde hem onmiddellijk dat ze een kind verwachtte. Ze was te slaperig om het hem voorzichtig te vertellen, zoals ze van plan was geweest. “Ik zal niemand vertellen wie de vader is. Dat soort dingen kun je geheimhouden,” zei ze.

Robert was ontzet.

“Je zou iets vrolijker kunnen reageren,” zei ze.

“Gun me even de tijd,” zei hij. “Ik ben blij voor je, en te zijner tijd zal ik blij zijn voor mezelf en het kind. Maar gun me de tijd om eraan te wennen.”

“Dat is goed,” zei Elizabeth. “Ik hou van je.”

De volgende dag was een zaterdag, en in de ochtend kwam er een pakje van Bob.

Elizabeth legde het terzijde tot na het ontbijt, en maakte het toen voorzichtig open met een mes. Bob had een oude bruine envelop van een catalogus of zo gebruikt, en een wit etiket met haar naam en adres over zijn eigen naam geplakt.

In de envelop zaten twee grote vellen dun, ritselend wit papier. Elizabeth voelde hevige opwinding. Zodra ze de zwarte inkt van Bobs zorgvuldige handschrift zag, wist ze dat ze had gevonden wat ze zocht.

De bejaarde stem van Gray, schreeuwend over de telefoon vanuit La-narkshire, was al heel goed geweest; de herinnerde flitsen in de chaos van Brennans geheugen waren opwindend geweest. Maar nu had ze eindelijk wat ze had gezocht: het verleden werd levend in de spichtige letters op het papier in haar enigszins trillende hand.

Ze las:

Ik weet niet hoe de dagen voorbijgaan. De boosheid en het bloed zijn verdwenen. We zitten hier, en we lezen. Er is altijd wel iemand die slaapt, iemand die uit wandelen gaat. Er wordt eten gebracht. We lezen geen echte boeken, alleen tijdschriften. Iemand zit te eten. Er zijn altijd anderen van wie we niet weten waar ze zijn of die afwezig zijn.

Sinds Weir [?] dood is, heb ik niet veel contact met de werkelijkheid meer gehad. Ik bevind me in een wildernis voorbij de angst. De tijd is voor mij definitief ingestort. Vanochtend was er een brief van Jeanne. Ze schreef dat het twee maanden geleden is dat we elkaar ontmoet hebben.

Mannen komen uit Engeland over als zendboden uit een onbekend land. Ik kan me niet voorstellen wat een rustig bestaan betekent. Ik begrijp niet hoe de mensen daar hun leven kunnen leiden.

Het enige dat ons soms uit deze trance haalt, dat is de herinnering aan manschappen. In de ogen van een of andere dienstplichtige knaap zie ik iets van Douglas of [naam onleesbaar. Reeve?]. Dan merk ik hoe ik verstar door de beelden die ik zie. Ik zie voor me hoe de schedel van die man werd opengereten toen hij zich op die zomerse ochtend bukte naar zijn vriend.

Gisteren kwam een seiner naar ons toe voor een praatje, en zijn gebaren herinnerden me aan W. Ik kreeg een duidelijk beeld van hem, niet liggend in de modder zoals ik hem het laatst heb gezien, maar zoals hij tevoorschijn kwam uit zijn hol in de grond, met wilde ogen. Het beeld bleef maar even, en toen stortte de tijd weer in, zodat alles langs me heen ging.

Ik heb opdracht morgen bij Gray te komen. Misschien kent hij die gevoelens zelf ook.

We minachten het kanonvuur niet, maar we zijn niet meer in staat tot angst. Er vallen granaten in de reservelinies, maar we praten gewoon door. Er is nog steeds bloed, maar niemand ziet het. Er lag een jongen zonder benen op de plaats waar de manschappen hun thee bij het kooktoestel ophaalden. Ze stapten over hem heen.

Ik heb geprobeerd me te verzetten tegen het afglijden naar deze onwerkelijke wereld, maar het ontbreekt me aan kracht. Ik ben moe. Nu ben ik moe tot in mijn ziel.

Vaak ben ik gaan liggen en dan verlangde ik alleen maar naar de dood. Ik voel me onwaardig. Ik voel me schuldig omdat ik nog leef. De dood weigert te komen, en ik drijf doelloos rond in een ononderbroken heden.

Ik weet niet wat ik gedaan heb om dit bestaan te verdienen. Ik weet niet wat ook maar iemand van ons heeft gedaan om de wereld in deze onnatuurlijke baan te brengen. Toen we hierheen kwamen, was het maar voor een paar maanden.

Geen kind of latere generatie zal ooit weten hoe het hier is geweest. Ze zullen het nooit begrijpen.

Als het voorbij is, zullen we ons stilletjes onder de levenden begeven, en we zullen hun niets vertellen.

We zullen praten en slapen en onze dagelijkse taken verrichten, net als mensen.

Wat we gezien hebben, zullen we opsluiten in de stilte van ons hart, en geen woorden zullen ons bereiken.

Deel 6

Frankrijk 1918

47

Stephen borg zijn pen en schrift op. Het was nacht. Maanlicht viel op de heuvels boven het dorp. Hij stak nog een sigaret op en sloeg de bladzijden van een tijdschrift om. Naast zijn stoel lag een stapel andere tijdschriften die hij al vluchtig had doorgekeken. Zijn ogen gleden over elke bladzijde, maar lazen nauwelijks.

Hij ging naar buiten, naar het erf achter het huisje. Kippen schoten weg voor zijn voeten.

Hij kwam op het weggetje en begon te lopen. De weg was half geplaveid. Hij voelde de plassen en de losse stenen onder zijn voeten. Hij liep tot aan de hoofdstraat en keek om zich heen. De kanonnen waren zacht en ver weg; een gerommel als van een trein over een spoordijk.

Hij bleef staan en ademde diep de lucht in. Hij kon de roep van een uil horen. Langzaam liep hij het weggetje op en neer. Die uil herinnerde hem aan zijn kindertijd; het was een geluid dat jongens met hun handen imiteerden. Zijn eigen kinderjaren leken zo lang geleden dat het was of een ander ze in zijn plaats had beleefd.

Terug in het kwartier vond hij Mountford, die aan tafel zat en een kaartspelletje deed met een luitenant die Tylecote heette. Hij sloeg hun uitnodiging om mee te doen af, maar bleef er als verdoofd bij zitten en keek hoe ze de vettige plaatjes over het houten oppervlak schoven.

De volgende ochtend ging hij naar kolonel Gray in het bataljonshoofdkwartier, drie kilometer verderop.

Gray sprong overeind toen Stephen binnenkwam. “Wraysford! Geweldig je weer te zien. Keurig dat die mannen van de staf eens bij ons op bezoek komen.”

Gray was uiterlijk weinig veranderd. Hij maakte de indruk van een nieuwsgierige terriër, met zijn hoofd naar opzij. Zijn snor en haar waren hier en daar wit geworden, maar hij bewoog zich nog steeds snel en vastberaden.

Hij trok een stoel achteruit en gebaarde naar Stephen, die ging zitten.

“Je mag wel roken,” zei hij. “En? Amuseer je je met je kaartjes en lijstjes?”

Stephen zoog diep lucht in. “We…bestaan.”

“Bestaan? Goeie God, dat is niet het soort praat waaraan ik gewend ben van een frontstrijder als jij.”

“Waarschijnlijk niet. Maar misschien weet u het nog, sir, ik had niet om overplaatsing gevraagd.”

“Dat weet ik nog heel goed. Volgens mij was je oorlogsmoe. Overigens—de meesten hebben dat stadium nooit mogen bereiken. Dat is voorkomen door een kogel.”

“Ja. Ik heb geluk gehad.” Stephen kuchte toen de rook van de sigaret zijn longen bereikte.

Gray keek uit het raam en legde zijn voeten op het bureau. “We hebben het lang niet gek gedaan, weet je. Gruwelijke verliezen aan de Somme, maar wie niet? Voor het overige was het niet al te erg. Beide bataljons zijn weer zo ongeveer op volle sterkte.”

“Ja, dat weet ik,” zei Stephen. Hij glimlachte. “Ik weet heel wat van de sterkte van de troepen in deze streek. Meer dan toen ik actief meevocht.”

Gray knikte snel op en neer met zijn hoofd en tikte met een pen tegen zijn tanden. “Vertel me eens,” zei hij, “als de oorlog voorbij is en het regiment een gedenkteken plaatst, wat voor tekst zullen we daarop zetten?”

“Dat weet ik niet. Ik ging ervan uit dat er een monument van de divisie zou komen. Het regiment zou een opsomming geven van de gevechten waaraan het had deelgenomen, neem ik aan.”

“Ja,” zei Gray. “Een opsomming om trots op te zijn, vind je niet?”

Stephen gaf geen antwoord. Hij was niet trots op die afschuwelijke namen.

Gray zei: “Tja, ik heb goed nieuws voor je. Je post bij de staf loopt ten einde. Je komt bij ons terug.” Hij zweeg even. “Dat was toch wat je wilde?”

“Ik…ja, ik geloof van wel.”

“Erg tevreden lijk je niet.”

“Ik kan niet tevreden zijn over dingen die deze oorlog gaande houden. Maar ik ben niet ontevreden. Het laat me koud.”

“Luister goed. Heel binnenkort gaan we in de aanval. Over een lang front zullen we snel optrekken tot in Duitsland. Gedeelten van de linie zijn al aan de opmars begonnen, zoals je weet. Als je weer het bevel over je oude compagnie op je wilt nemen, dan kan dat. Hun momentele officier wordt dan jouw ondercommandant.”

Stephen zuchtte en zei niets. Hij wenste dat hij tevredenheid of opwinding voelde.

Gray stond op en liep om het bureau heen. “Denk aan de woorden op dat monument, Wraysford. Denk aan die stinkende stadjes en die smerige rotdorpjes die tot zogenaamde glorie zullen worden verheven door geschiedschrijvers die de oorlog in Londen hebben doorgebracht, op hun dikke gat gezeten. Wij zijn erbij geweest. Als straf voor God weet wat zijn wij erbij geweest, en in al die weerzinwekkende plaatsen zijn onze manschappen doodgegaan. Ik haat die plaatsnamen. Ik vind het vreselijk om ze te horen en om eraan te denken, en daarom zal ik ze niet voor je opnoemen. Maar luister goed.” Hij bracht zijn gezicht vlak voor dat van Stephen. “Er zijn vier woorden die ze daaronder in de steen zullen hakken. Vier woorden waarnaar de mensen ooit zullen staren. Als ze die andere woorden lezen, zullen ze misselijk worden. Als ze die laatste woorden lezen, zullen ze het hoofd buigen, een klein beetje maar. “Uiteindelijke opmars en achtervolging.” Vertel me niet dat je die laatste woorden niet wilt onderschrijven.”

Stephen lachte. “Het kan me echt niet schelen wat…”

“Vooruit.” Gray gromde tegen hem als een hond. “Eén van die woorden moet je toch aanstaan.”

Stephen zei: “Ja, misschien. ‘Uiteindelijk’.”

Gray greep hem bij zijn schouders en schudde hem door elkaar. “Goed zo. Ik zal de manschappen vertellen dat je er aankomt.”

48

Het werk van de tunnelgravers had zijn hoogtepunt bereikt met de explosie op de heuvelrug van Messines. Weirs compagnie werd opgenomen in de drie genie-compagnies die waren verbonden aan de divisie waarin Stephen diende. Het werk was minder zwaar en minder interessant. Jack Firebrace schreef:

Lieve Margaret, Ik stuur je een paar regels nu ik even tijd heb. Bedankt voor het pakje dat hier gisteren aankwam, al was het licht beschadigd. Had je er scheermesjes in gestopt?

We zijn weer bezig met herstelwerkzaamheden aan de wegen. Dat is heel zwaar werk, al vinden de meesten het beter dan tunnels graven. We moeten grote gaten opvullen met stenen en met wat ze facines noemen, stukken afval en puin en dergelijke, van kapotgeschoten huizen.

Door de modder en de regen en al die dode beesten is het akelig werk. We hebben medelijden met die dode paarden, mooie beesten, zo misbruikt, terwijl ze nergens om gevraagd hadden.

We doen nog wel wat graafwerk. Onze commandant zegt dat wij onze bijdrage aan de oorlog hebben geleverd, maar dat het nu veel sneller zal gaan, met bovengrondse gevechten. Dat moet ik nog zien. We zijn nu aan een opmars begonnen, en ze denken echt dat het, na nog één keer hard vechten, voorbij zal zijn.

We zijn allemaal opgewekt en vrolijk. Evans heeft een nieuw pak kaarten van thuis gekregen, en ik ben nu echt de beste in blufpoker. Ik heb ook nog wat schetsen gemaakt.

Ik hoop dat je het goed maakt en dat ik je spoedig zal terugzien. Je liefhebbende echtgenoot Jack.

Voordat Stephen zich weer bij zijn compagnie voegde, nam hij twee van de vrije dagen op waar hij nog recht op had, en hij reisde naar Rouaan, waarheen Jeanne tijdens het Duitse voorjaarsoffensief verhuisd was.

Het was een warme zondagmiddag toen hij daar aankwam. In de straten hing een feestelijke stemming. Gezinnen maakten een ritje in oude automobielen. Anderen reden rond met vierspannen, paard-en-wagens of fiet-sen-als de promenade maar in beweging bleef. Veel kleine jongens renden over de kinderhoofdjes en schreeuwden naar de bestuurders van de auto’s.

Stephen worstelde zich met enige verbazing door de drukte. Hij volgde Jeannes aanwijzingen en kwam bij de kathedraal, vanwaar hij afsloeg naar het middeleeuwse deel van de stad, waar ze een paar kamers had gehuurd tot ze kon terugkeren naar Amiens.

Ze zat op hem te wachten toen hij aanbelde. Ze nam hem mee over een binnenplaats, de trap op naar haar kamers. De eerste verdieping had maar twee kamers, maar die had ze gezellig gemaakt met de dingen die ze uit Amiens had kunnen meenemen.

Ze liet hem plaatsnemen in een van de twee leunstoelen en keek naar hem. Hij was erg mager geworden, en de huid rond zijn ogen was rimpelig en leerachtig geworden. De uitdrukking in zijn ogen was niet meer behoedzaam; op feanne maakten ze een lege indruk. Hij was niet kaal geworden, zelfs niet aan zijn slapen, maar vroege grijze strepen waren nu vrijwel overal zichtbaar. Zijn bewegingen hadden iets dromerigs, alsof de lucht om hem heen heel zwaar was en hij die langzaam weg moest duwen. Hij rookte zonder dat hij zich daarvan bewust leek te zijn, en hij morste as op zijn kleren.

Dat was de man die acht jaar daarvoor haar jongere zuster zo in beroering had gebracht. Isabelle had haar niets verteld over de manier waarop ze samen sliepen, maar ze had Jeanne een krachtige, fysieke impressie gegeven met haar verhalen over zijn schouders, zijn ogen en de vaardigheid van zijn handen. De man die Jeanne nu voor zich zag, was anders; ze kon nauwelijks geloven dat het dezelfde was. Die gedachte stemde haar rustiger.

Ze maakten een wandeling door de stad, en vervolgens liepen ze naar het museum, waar ze in het park gingen zitten.

“Wat is er in het voorjaar met je gebeurd?” vroeg Stephen. “Ik heb een tijdlang geen enkele brief gekregen.”

“Ik heb wél geschreven,” zei Jeanne. “Misschien zijn die brieven verloren gegaan in al die drukte. Eerst werd de stad overstroomd door vluchtelingen uit andere plaatsen toen de Duitsers optrokken. Daarna werden we gebombardeerd, en toen gaf de burgemeester opdracht de stad te evacueren. Ik ben nog wat langer gebleven, want ik wilde niet terug naar Rou-aan. Ze beschoten de stad meestal ‘s nachts, met lichtkogels om hun kanonnen te richten. Het was doodeng. Ik ben naar de kathedraal gegaan om te helpen met het weghalen van de glas-in-loodramen. We hebben ze allemaal in dekens verpakt. Ten slotte moest ik toch weg, maar ik heb mijn ouders niet verteld waar ik ging wonen. Ik heb deze kamers kunnen vinden met hulp van een vriendin uit mijn meisjestijd. Mijn ouders weten niet dat ik hier ben.”

“Zouden ze boos zijn?”

“Ik weet het niet. Ik denk dat ze, wat hun dochters betreft, vrijwel alle hoop hebben laten varen. Ze hebben gehoord dat Isabelle naar Duitsland is vertrokken. Ze hebben een brief gekregen van een oude vriend van Azaire in Arniens, iemand die Bérard heet. Hij schreef dat hij vond dat ze het moesten weten.”

Stephen zong zachtjes: ‘…en het bootje is weggeva-a-aren.’

“Wat zong je daar?”

“Die man heb ik gekend. Hij kwam vaak op bezoek toen ik daar logeerde. Het was een kleine bullebak, een idioot mannetje dat zichzelf o zo belangrijk vond. Maar hij leek een zekere macht uit te oefenen over andere mensen.”

“Ik heb Isabelle geschreven wat er gebeurd was, en ze schreef terug: toen de stad de eerste keer door de Duitsers bezet was, had die Bérard zijn huis aangeboden aan de commandant. Hij dacht dat ze de hele oorlog daar zouden blijven. Toen ze een paar dagen later verder trokken, bleef hij met een beschaamd gevoel achter. Volgens Isabelle heeft hij later geprobeerd dat goed te maken met heel oorlogszuchtige uitlatingen.”

“Maar hij heeft geen dienst genomen?”

“Nee. Misschien was hij te oud. Isabelle schreef dat ze gelukkig is, alleen maakt Max het niet goed. Ze hebben zijn been moeten amputeren, en hij is nog niet hersteld. Ze verpleegt hem toegewijd.”

Stephen knikte. “De arme man. Heel naar.”

“En hoe is het met jou?” vroeg Jeanne. Ze greep zijn hand en drukte die op haar hartelijke manier, als een zuster. “Je ziet er zo verstrooid uit, zo bleek. Ik maak me zorgen over je. Dat heb ik je toch verteld? Ik denk ook dat je niet goed eet.”

Stephen glimlachte. “Ik maak het best. Het eten was veel beter op die post waar ik nu vertrek. En ook heel overvloedig.”

“Maar waarom ben je dan zo mager?”

Hij haalde zijn schouders op. “Dat weet ik niet.”

Jeannes ogen straalden van ernst toen ze in zijn hand kneep, zodat hij haar aankeek. “Stephen, je mag de moed niet opgeven. Je mag je niet laten gaan. Het is bijna voorbij. De opmars kan nu elke dag beginnen, en dan zul je vrij zijn om je eigen leven weer op te vatten.”

“Weer opvatten? Ik kan me mijn eigen leven niet herinneren. Ik zou niet weten waar ik het moest zoeken.”

“Zo moet je niet praten.” Jeanne was boos. Haar bleke huid vertoonde, voor het eerst sinds Stephen haar kende, vuurrode stippen op beide wangen. Met haar linkerhand klopte ze lichtjes op de houten bank waarop ze zaten, om haar woorden kracht bij te zetten.

“Natuurlijk ga je niet meer opvatten wat je in Parijs aan het doen was, wat het ook mag zijn geweest, los werk als timmerman of zo. Je zult iets beters gaan doen, iets wat de moeite waard is.”

Stephen richtte langzaam zijn ogen op haar. “Je bent een lieve vrouw, Jeanne. Ik zou doen wat jij zegt. Maar het zijn niet de bijzonderheden van een leven die ik kwijt ben. Het is de werkelijkheid zelf.”

Jeannes ogen vulden zich met tranen. “Dan moeten we ervoor zorgen dat die terugkomt. Ik zal de werkelijkheid terughalen. Ik zal je helpen met zoeken naar alles wat je kwijt bent. Niets is reddeloos verloren.”

“Waarom ben je zo aardig voor me?” vroeg Stephen.

“Omdat ik van je houd. Merk je dat dan niet? Van al die dingen die misgelopen zijn, wil ik iets goeds maken. Dat moeten we proberen. Beloof me dat je dat zult proberen.”

Stephen knikte traag. “We zullen het proberen.”

Jeanne stond op, ze voelde zich bemoedigd. Ze pakte zijn hand en wandelde met hem door het park. Wat kon ze anders doen dan hem kracht geven, hem terugbrengen naar de werkelijkheid die hij was kwijtgeraakt? Er was natuurlijk ook nog dat ene; al zouden de complicaties het profijt teniet kunnen doen. Het moest spontaan gebeuren, of helemaal niet.

Ze aten vroeg in een restaurant, op de terugweg naar haar kamers, en ze liet Stephen wijn drinken, in de hoop dat dat hem zou opvrolijken. Het ene glas rode bordeaux na het andere ging door zijn keel, maar bracht geen licht in zijn dode ogen.

Op weg naar huis zei Jeanne: “Doe alsjeblieft heel zacht wanneer we de binnenplaats oversteken. Ik wil niet dat de conciërge weet dat er vannacht een man bij me logeert.”

Stephen lachte voor de eerste keer. “O, o, die meisjes Fourmentier. Wat zou jullie vader wel zeggen.”

“Stil toch,” zei Jeanne, blij dat ze hem aan het lachen had gemaakt.

Het was een warme avond, en het was nog niet donker toen ze door de stad liepen. Een orkestje speelde op een van de pleinen waar de cafés hun lampen begonnen te ontsteken tussen de platanen.

Stephen liep overdreven voorzichtig over de stenen van de binnenplaats en gaf geen kik tot ze veilig Jeannes kamers hadden bereikt.

“Ik heb een bed voor je opgemaakt op de sofa in de hoek. Wil je nu al naar bed, of wil je nog wat praten? Ik geloof dat ik nog wat cognac heb. Die zouden we kunnen drinken op dat balkonnetje daar. Alleen moeten we wel zacht praten.”

Ze zaten op twee rieten stoelen op het smalle balkon dat uitkeek op een droge, zanderige tuin.

“Weet je wat ik voor je ga doen?” zei Jeanne. “Ik wil je aan het lachen maken. Daarop ga ik me concentreren. Ik ga je Angelsaksische somberheid verdrijven. Ik ga ervoor zorgen dat je gaat lachen en vrolijk wordt, als een typisch Franse boer.”

Stephen glimlachte. Hij zei: “En ik zal verhalen vertellen en op mijn dijen slaan als een Normandische boer.”

“En nooit meer denken aan de oorlog. En aan degenen die gesneuveld zijn.”

“Nooit meer.” Hij dronk zijn glas cognac in één keer leeg.

Ze pakte weer zijn hand. “Ik zal een huis hebben met een tuin erachter, met rozenstruiken en bloemperken, en misschien een schommel voor kinderen-als het niet mijn eigen kinderen zijn, dan kinderen die komen logeren. Dat huis heeft hoge ramen, en in de keuken zal het geuren naar heerlijke maaltijden. En in de zitkamer staan fresia’s en viooltjes. En aan de wanden hangen schilderijen, van Millet en Courbet en andere beroemde kunstenaars.”

“Dan kom ik bij je op bezoek. Misschien kom ik daar bij je wonen. Dan is heel Rouaan geschokt.”

“Zondags gaan we varen met een bootje, en zaterdags gaan we naar de opera, en daarna eten op het grote plein. Tweemaal per jaar geven we thuis een feestje. Er zullen allemaal kaarsen branden, en we nemen personeel in dienst om al onze vrienden drankjes te presenteren op zilveren dienbladen. En we zullen dansen en…”

“Niet dansen.”

“Goed, niet dansen. Maar er zal wel muziek zijn. Misschien een strijkkwartet of een zigeuner met een viool. En degenen die willen, die kunnen dansen, ergens in een andere kamer. Misschien kunnen we een zanger uitnodigen.”

“Misschien kunnen we Bérard overhalen.”

“Een goed idee. Die kan dan wat Duitse liederen zingen die hij geleerd heeft van de commandant en zijn vrouw. Die feestjes zouden beroemd worden. Hoe we ze moeten betalen, dat weet ik nog niet.”

“Tegen die tijd ben ik rijk geworden door een of andere uitvinding. Of je vader heeft jou zijn miljoenen nagelaten.”

Ze dronken nog wat cognac, waarvan Jeanne duizelig werd, hoewel het op Stephen geen effect leek te hebben. Toen het koel werd, gingen ze naar binnen, en Stephen zei dat hij wilde slapen. Ze wees hem zijn bed en haalde een karaf water voor hem.

Jeanne kleedde zich uit in haar slaapkamer. Ze voelde zich bemoedigd over Stephen, al kon ze wel zien dat hij voor haar zijn best deed. Het was een eerste begin. Ze liep naakt over de vloer om haar nachtpon van achter de deur te pakken.

De deur ging open, vlak voordat ze er was, en daar stond Stephen, in zijn hemd, met blote benen.

Hij deinsde terug. “O, sorry, ik was op zoek naar de badkamer.”

Jeanne had in een reflex een handdoek van de stoel gegrepen, en probeerde haar lichaam te bedekken.

Stephen draaide zich om en begon terug te gaan naar de zitkamer.

Jeanne zei: “Kom hier. Het is goed zo. Kom terug.”

Ze legde de handdoek terug op de stoel en bleef heel stil staan.

Er was geen licht in de kamer, maar in de heldere herf stnacht was alles gemakkelijk te zien.

“Kom hier en laat me je omhelzen,” zei ze. Een trage glimlach rees omhoog en verlichtte haar gezicht.

Stephen liep langzaam de kamer binnen. Jeannes lange, slanke lijf stond te wachten om hem welkom te heten. Haar bleke armen had ze uitgestoken, zodat haar ronde borsten werden opgetrokken-die hingen in dat vage licht als mysterieuze witte bloemen aan haar ribbenkast. Stephen knielde aan haar voeten. Hij legde zijn hoofd tegen haar zijde, onder haar ribben.

Ze hoopte dat hij zijn geforceerde luchthartigheid nog niet had afgelegd.

Hij sloeg zijn armen om haar dijen. Het zachte haar tussen haar benen was lang en zwart. Hij legde er even zijn wang tegen, en bracht toen zijn gezicht weer naar haar zij. Ze voelde hoe hij begon te snikken. “Isabelle,” mompelde hij, “Isabelle.”

49

Toen Stephen terugkwam bij zijn compagnie, was het feest. De manschappen waren voorzichtig optimistisch dat de volgende aanval de laatste zou zijn, en na de gebeurtenissen aan de Ancre en de opmars naar het kanaal had Stephen de reputatie verworven alles te overleven. Zelfs de dienstplichtigen die in de compagnie waren opgenomen sinds hij bij de staf was gaan werken, begrepen dat hij als een talisman werd beschouwd. Ze hadden overdreven geruchten vernomen over zijn zwarte kunst in de bunker.

De genisten en sappeurs kwamen van tijd tot tijd voor onderhoudswerkzaamheden naar de loopgraven. Een lange tunnel tot in het niemandsland werd periodiek geïnspecteerd en hersteld. Het eindpunt was de ingang naar een nuttige, maar heel gevaarlijke luisterpost, vlak bij de Duitse linies, die kennelijk nog niet door de vijand was ontdekt. Manschappen die daar hadden gezeten, hadden verstaan waarover in de Duitse frontlijn werd gepraat. Daar sprak men over terugtrekken.

De vijandelijke beschietingen volgden een vast patroon. Ze werden zorgvuldig gericht op de achterste linies, met weinig gevaar voor de frontlijn, en met tussen de middag een uur pauze. De Britse reactie hield zich aan dezelfde formaliteiten, dus kon Stephen rustig eten op de eerste dag dat hij weer aan het front was. Riley had wat stamppot uit blik opgewarmd, maar had een verse kool weten te vinden om er wat smaak aan te geven.

Cartwright, de officier van de genie, kwam ‘s middags bij hem op bezoek. Hoewel de infanterie hem als een slappeling beschouwde, had hij iets wrokkigs dat hem vasthoudend maakte in een debat.

“Zoals je weet,” zei hij, “hebben we een overeenkomst om elkaar te helpen, al komt er, voorzover ik kan zien, van wederkerigheid weinig terecht.” Hij had een bleek gezicht en een wijkende kin; hij gebruikte graag vertrouwde gezegden en spreekwoorden in de hoop dat zijn argumenten meer aanvaardbaar overkwamen.

“En nu heb ik de order gekregen dat mijn manschappen de luisterpost aan het eind van de hoofdtunnel groter moeten maken. Dat is allemaal goed en wel, maar de laatsten van mijn manschappen die daar zijn geweest, zeggen dat ze vijandelijke werkzaamheden boven zich meenden te horen.”

“Aha. Je bedoelt dus dat je wilt dat een paar van mijn manschappen mee naar beneden gaan.”

“Ja. Ik vind dat we daar recht op hebben.”

“Ik dacht dat al het graafwerk stopgezet was.”

“Je weet maar nooit met onze vrienden de Boches, nietwaar?”

“Nee, dat zal wel. Het lijkt me ietwat overbodig, maar…”

“Ik dacht dat jij, nu je een tijd weg geweest bent, zelf zou willen zien wat daar gedaan is. Per slot van rekening doen we dat ter bescherming van jouw manschappen.”

“Je bent al even erg als Weir. Waarom willen jullie ons altijd zo graag onder de grond hebben?”

“Omdat we hier voor jullie een behoorlijke afvoer hebben gegraven, en deze bunker hebben gemaakt.” Cartwright gebaarde naar de houten wanden en de boekenplank boven het bed. “Je denkt toch niet dat je eigen manschappen dat hadden kunnen doen?”

“Oké,” zei Stephen. “Ik zal de tunnel komen inspecteren, maar ik kan hier niet langer dan een uur weg. En een van jouw manschappen zal me weer terug moeten brengen.”

“Dat valt vast wel te regelen. Morgen, op het middaguur, gaan we naar beneden.”

In het herf stlicht waren de zwarte, versplinterde stompen te zien van wat ooit bomen waren geweest. De bodem van de loopgraaf was eindelijk eens redelijk droog toen de manschappen zich verzamelden bij de ingang van de tunnel.

Jack Firebrace, Evans en Jones behoorden tot de zes ervaren tunnelgravers die helmen, zaklantaarns en Proto-gasmaskers uitdeelden aan de infanteristen. Cartwright zei tegen Jack: “Firebrace, jij brengt kapitein Wraysford terug nadat hij het werk heeft geïnspecteerd.”

“Kom jij dan niet mee?” zei Stephen terwijl hij een elektrische zaklantaarn in zijn zak stopte.

“We kunnen toch niet allebei beneden zijn,” zei Cartwright.

Stephen keek omhoog naar de hemel. Die was van een helder lichtblauw, met een paar hoge wolken. De ingang van de tunnel, waar dekzeilen omheen hingen, was donker.

Hij dacht aan de eerste keer dat hij met Hunt en Byrne ondergronds was gegaan om Jack Firebrace te beschermen. Hij herinnerde zich het bleke licht van paniek in Hunts gezicht, en de pijn van zijn eigen verwondingen. Zelf was hij sindsdien veranderd; hij kon er niet meer zeker van zijn dat hij nog even kalm zou zijn in de smalle tunnels die hun wachtten. Hij leunde met zijn handen op de houten borstwering aan de voorste wand van de loopgraaf en haalde diep adem. Er waren geen afzonderlijke werelden, er was maar één schepping, en daaraan was hij gebonden door het kloppen van zijn bloed. Onder de grond zou dat net zo zijn als hier in de warme lucht, waar vogels zongen en lichte wolkjes boven hen dreven.

Hij klauterde achter de tunnelgravers aan naar binnen en voelde het versplinterende hout van de ladder tegen zijn handen. Het ging verticaal naar beneden, en de sporten waren ver uiteen. Stephen aarzelde toen hij zijn voeten in het donker liet zakken, maar moest wel verdergaan door de laarzen die aldoor vlak naast zijn vingers neerkwamen. Het licht boven aan de tunnel werd verduisterd door hun afdalende lichamen; vervolgens versmalde het tot iets als een raampje in de verte, en toen tot niets.

Onder zich hoorde hij Jacks stem die hem vertelde hoeveel verder hij nog moest gaan. Ten slotte sprong hij van de ladder af en kwam hij neer in de aarde, op een platform van zo’n tien vierkante meter, waar Jack en twee infanteristen wachtten met lampen. Toen de anderen beneden waren, werden een paar stutten neergelaten. Jones en Evans maakten ze los van het bengelende touw en begonnen ze voorwaarts mee te voeren, de tunnel in.

Drie mineurs gingen voorop, de rij werd gesloten door drie anderen, en de zes onwillige infanteristen bevonden zich tussen hen in. Eerst was de tunnel hoog genoeg om te staan, en ze schoten flink op over de droge, kalkhoudende bodem. Na ongeveer vijftig meter zei de hoofdmineur, een Schotse luitenant die Lorimer heette, dat ze vandaar af zacht moesten doen. Ze bereikten een lange zijgang vanwaar verscheidene tunnels naar de vijand leidden. Om te beginnen zouden ze allemaal door de hoofdtunnel gaan, naar de luisterpost; later, wanneer de manschappen aan het werk waren om die groter te maken, zou de infanterie naar een evenwijdige tunnel moeten gaan om hen te beschermen. Ze mochten een mineur meenemen om hun de weg te wijzen. Allen waren uitgerust met lampen.

Ze gingen op hun knieën zitten om in de hoofdtunnel te komen, en Stephen zag hoe zijn manschappen bezorgde blikken uitwisselden. De lucht was zwaar en vochtig. Ze kreunden en hijgden terwijl ze zich door een kleine opening wrongen, maar constateerden toen dat ze weer half overeind konden komen, en op hun hurken kropen ze voort. Stephen zag dat stevige horizontale planken bevestigd waren aan verticale stutten die op een afstand van telkens anderhalve meter stonden. Voorzover hij kon zien, was het uitstekend werk. De ervaren, snelle vorderingen van de tunnelgravers getuigden niet van angst of een gevoel dat er iets bijzonders aan de hand was.

De zes infanteristen, die onder bevel stonden van een luitenant die Crawshaw heette, hadden moeite de mannen vóór hen bij te houden. Stephen hoorde hen hijgen. Ze hadden geweren bij zich, en daardoor konden ze moeilijk hun handen gebruiken om overeind te blijven.

Het leek een vreemde manier, dacht Stephen, om de oorlog door te brengen, als knaagdieren in een ander element. Daardoor waren ze beschermd tegen de zware gevechten, ze hadden niet hoeven zien hoe de lijken zich opstapelden, maar de wereld waar de mineurs hadden gewoond, kende haar eigen gruwelen.

Hij zou net tot aan de hoofdruimte meegaan, en er dan op staan terug te keren naar zijn manschappen. Ze zouden dankbaar zijn voor zijn gebaar, want dat verzekerde hen van de hulp van de tunnelgravers bij de karweien die zij het vermoeiendst vonden.

De tunnel werd smaller, en ze moesten weer op handen en voeten kruipen. De mannen vooraan bleven plotseling op hun plaats, zodat de anderen tegen elkaar botsten, in het donker.

“Ik denk dat ze iets gehoord hebben,” fluisterde Crawshaw in Stephens oor. “Niemand mag zich verroeren.”

De manschappen lagen tegen elkaar aan in de langgerekte holte in de aarde, terwijl Evans in zijn rugzak tastte en zich tussen hen door worstelde naar zijn drie collega’s vooraan. Na gefluisterd overleg kroop Evans naar een stuk droge wand; daar plaatste hij een platte schijf tegen, en daarin bevestigde hij een stethoscoop. Crawshaw bracht een vinger naar zijn lippen en maakte met beide handen een neerdrukkend gebaar. De anderen gingen plat op de bodem liggen. Stephen voelde een steen tegen zijn wang en probeerde zijn hoofd te verleggen. Hij lag klem tegen het been van iemand die hij niet kon zien en moest bh’jven waar hij was. Hij kon voelen hoe zijn hart traag tegen zijn ribben klopte.

Evans lag tegen de wand van de tunnel gedrukt, als een ongewassen en onbevoegde arts die luisterde naar tekenen van vijandelijk leven.

Stephen sloot de ogen. Hij vroeg zich af of hij, als hij maar lang genoeg in deze houding bleef, ten slotte in slaap zou vallen. De onrustige bewegingen van de andere mannen verhinderden dat hij in zijn eigen gedachten wegzonk. Hij kon hun angst voelen in de spanning van de lichamen die tegen het zijne drukten. Die passiviteit maakte het extra moeilijk; zelfs tegen kanonnen konden ze nog iets terugdoen, maar onder deze druk waren ze hulpeloos.

Ten slotte trok Evans de stethoscoop uit zijn oren, hij vouwde hem op en stopte hem in zijn zak. Hij schudde zijn hoofd en klemde zijn lippen op elkaar. Hij fluisterde zijn luitenant iets toe, en die bracht zijn mond weer bij Stephens oor.

“Niets te horen. Misschien kanonvuur van boven. We gaan verder.”

De mannen op de bodem van de tunnel kwamen in beweging en namen weer hun gehurkte houding aan, zodat ze verder konden kruipen.

Stephen voelde hoe hij zweette. Uit de stank van de lichamen vlak tegen de zijne kon hij afleiden dat hij niet de enige was. De situatie in de loopgraven was verbeterd, maar niet zozeer dat de manschappen zich daar konden wassen, zelfs niet bij warm weer.

De zoldering van de tunnel begon iets hoger te worden, en de kleinste manschappen, Evans en Jones bijvoorbeeld, konden weer rechtop lopen. Ze kwamen bij een kruising, waar Lorimer, de luitenant van de mineurs, orders gaf. De eigenlijke gravers zouden rechtdoor gaan naar de luister-post. De anderen moesten naar een van de gevechtstunnels daarnaast, waarvan hij de ingang nu kon aanwijzen.

Stephen moest stiekem glimlachen toen hij de gezichten van zijn manschappen zag. Ze overdreven hun tegenzin met komische grimassen, maar hij wist uit eigen ervaring hoe oprecht hun gevoelens waren. Hij was blij dat hij verder zou gaan in wat, naar hij aannam, het breedste tunnelgedeelte was. Hij was niet bang om verder te kruipen, zolang hij maar het gevoel had dat hij terug kon. Wat hem ondergronds doodsangst had aangejaagd met Weir, dat was toen de aarde achter hen was ingestort, toen hij even gedacht had dat hij zich niet meer kon omdraaien.

Crawshaw controleerde of zijn manschappen hun handgranaten en geweren hadden. Zelf had hij een revolver, waarmee hij dreigend zwaaide naar de ingangen van de tunnels. Stephen nam aan dat hij hen probeerde te overtuigen van zijn onverschrokkenheid. Misschien geloofden ze hem.

Hij keek hen na toen ze vertrokken. Hij herinnerde zich de tedere gevoelens die hij vroeger had gehad voor de mannen wanneer ze ten strijde trokken of op patrouille gingen; hij had zich dan altijd hun levens voorgesteld, hun verwachtingen, hun huizen, hun familie, de kleine wereldjes die ze op hun rug en in hun hoofd meevoerden. Hij kon zich zijn medelijden met hen herinneren, maar voelen kon hij zoiets niet meer.

Zijn eigen groepje was een meter of vijfentwintig van de luisterpost verwijderd toen Lorimer opnieuw stopte en een vinger naar zijn lippen bracht.

Stephen haalde moeizaam adem. Hij begon er spijt van te krijgen dat hij was meegekomen. Of Lorimer was nerveus, zodat hij een routine-inspectie rekte en onaangenaam maakte, óf er dreigde werkelijk gevaar. Evans had zijn luisterapparatuur meegenomen naar de parallelle tunnel. Jack Firebrace werd er door Lorimer bij gehaald om zijn oor tegen de wand te houden.

Jack bedekte zijn andere oor met zijn hand en sloot zijn ogen om zich beter te kunnen concentreren. Een halve minuut lang stonden ze allemaal roerloos te wachten. In het licht van een mijnwerkerslamp staarde Stephen met intense aandacht naar de vlam in een stuk hout, zo’n vijftien centimeter voor zijn gezicht. Hij volgde de smalle lijnen en golfjes. Hij stelde zich voor hoe ze zouden omkrullen onder een schaaf.

Jack haalde zijn hoofd weg bij de wand en draaide zich om naar Lorimer. Zijn dringende fluistertoon was voor hen allen verstaanbaar.

“Er zijn voetstappen die teruggaan naar hun linies. Ze hebben een tunnel ten westen van ons, ongeveer drie meter hoger.”

Lorimers gezicht verstrakte. Even zweeg hij, toen zei hij: “Ze gingen terug, zei je?”

“Ja.”

“Dan geloof ik dat we moeten doorlopen en doen wat we moeten doen.”

“Ja,” zei Jack, “maar misschien hebben ze een bom gelegd. Ik bedoel, er zijn allerlei redenen waarom…”

“We wachten vijf minuten,” zei Lorimer, “en dan gaan we verder.”

“Goeie God,” zei Stephen. “Je riskeert toch niet het leven van al deze kerels om…”

De lucht werd uit zijn borstkas gedrukt voordat hij zijn zin kon afmaken: een explosie drukte hen achteruit tegen de wanden van de tunnel; het was of de aarde vóór hen was teruggesmeten door een of andere zware, samengebundelde aardbeving. Stephens hoofd sloeg tegen hout. Bij het flitsende licht dat in de aarde brandde zag hij schokkende ledematen en rondvliegende stukken uniform en uitrusting, helmen, handen en brokken kalk die heen en weer schoten door de holle tunnelbuis en menselijke resten meevoerden in een brullende, geconcentreerde razernij.

Hij lag op de bodem van de tunnel onder de akkers, en nog steeds was hij niet dood. Hij was zich bewust van aarde in zijn ogen en neus, en van een zware druk. Hij probeerde zich te bewegen, maar hij voelde dat hij werd vastgehouden, alsof de aarde hem in zware, aangename dekens had gewikkeld en erop aandrong dat hij ging slapen. Het lawaai van de ontploffing leek gevangen in de smalle tunnel. Hij stelde zich voor dat zijn terugweg afgesloten was, en hij voelde een lichte paniek opvlammen in zijn buik, maar die stierf weer weg onder de zware druk van zijn onbeweeglijke situatie. Het gevangen lawaai nam ten slotte af.

Hij luisterde of het vervangen werd door de vertrouwde geluiden van menselijk lijden, van mannen die ledematen hadden verloren of met hersens die uit hun schedel liepen. Eerst hoorde hij niets. Toen, terwijl de laatste brokken losgerukte aarde tot rust kwamen in de tunnel, hoorde hij een lange, gesmoorde zucht; het was een geluid dat hij nooit eerder had gehoord, maar hij wist: dat was de laatste ademtocht van mannen die tegelijkertijd stierven.

Hij benijdde hen om die vredige uitademing, omdat lucht en geest weg waren. Hij probeerde een van zijn benen te bewegen, en merkte dat het lukte. Hij bewoog de spieren in zijn schouders en armen en voelde een heftige, scherpe pijn in zijn rechterbovenarm. Hij probeerde te slikken, maar kon niet genoeg speeksel verzamelen in zijn droge, met aarde gevulde mond.

Na een paar minuten drong het tot hem door dat hij niet ernstig gewond was. Zijn benen leken ongedeerd. Zijn rechterarm was gewond, maar dat deed er niet toe, dacht hij, tenzij hij zich een weg naar buiten moest graven en de inspanningen van één arm onvoldoende zouden zijn. Hij moest al die rommel van zich af zien te krijgen, en dan kon hij zien of nog anderen het hadden overleefd. Hij boog zijn hoofd zo ver mogelijk achterover en zag dat de zoldering van de tunnel boven hem grotendeels intact was. Het was de bekende bof, de verachtelijke voodoo van de overleving.

Met zijn linkerhand begon hij te schrapen en te duwen aan de aarde die op zijn benen lag. Ten slotte had hij de druk zozeer verminderd dat hij een deel ervan kon wegschoppen. Hij boog en strekte zijn benen en constateerde dat ze, afgezien van pijnlijke plekken, niet gewond leken. Hij draaide zijn bovenlijf, als in een poging zich aan beddengoed te ontworstelen, en slaagde erin overeind te gaan zitten. Hij verstarde en ademde plotseling heftig van de pijn in zijn arm. Hij spuwde een paar keer om zijn mond leeg te maken. Langzaam kreeg hij genoeg speeksel om te kunnen slikken, en vervolgens om iets te kunnen zeggen. Hij riep in het duister. Er lag een omgevallen lamp: het glas was gebarsten, maar hij brandde nog.

Hij hoorde niets. Hij wist zich op handen en knieën te keren en begon naar voren te kruipen met die lamp. Hij had zich achter in het groepje bevonden toen de explosie kwam; eventuele overlevenden zouden zich dus vóór hem bevinden. Dat waren vier mineurs, die de luisterpost hadden moeten vergroten, en nog twee infanteristen. Stephen vroeg zich af hoe omvangrijk de ontploffing was geweest. Misschien waren een paar van de anderen in de parallelle tunnel verder van de klap vandaan geweest.

Toen hij naar voren kroop, stuitte hij op een vaste muur van aarde en rommel. Daarboven dropen nog brokjes aarde als regen neer, van waar de zoldering was opgeblazen. Het zag ernaar uit dat elk moment nog meer aarde naar beneden kon komen. Stephen draaide zich om en keek achter zich. Hoewel hij de eerste tien meter of zo op handen en knieën zou moeten afleggen, was hij er redelijk zeker van dat hij zich een weg terug kon banen naar de tweede zijgang, waar de manschappen uiteen waren gegaan. Vandaar zou het heel eenvoudig zijn, dacht hij, om weer in de hoofdgang te komen en vandaar naar de voet van de schacht.

Er bewoog iets in de aardmassa vlak voor hem. Zien kon hij niets. Toen hoorde hij een heel licht, schrapend geluid. Hij volgde dat met zijn handen en merkte dat hij een stuk stof aanraakte. Dat zat vast aan een arm of been. Er zat beweging in.

Met toenemende bezorgdheid begreep Stephen dat hij zou moeten proberen de man in kwestie te redden. Hij knielde en begon met de vingers van zijn linkerhand langs de zware aarde te scheppen.

Zijn rechterarm kon hij niet gebruiken. Hardnekkig zwoegde hij aan de neergestorte aarde, hij trok handenvol naar zich toe tot een bergje was ontstaan, dan trapte hij dat opzij en spreidde het met zijn been over de bodem.

Hij controleerde zijn vorderingen met de lamp. Eindelijk kon hij een opening maken rond het stuk stof, dat een mouw was. Hij stak zijn hand erin en kneep in de arm. Hij kon die in zijn geheel voelen, tot aan de schouder. Het geluid van een menselijke stem, van pijn of bij wijze van groet, bereikte hem van achter die muur van aarde.

Stephen schreeuwde bemoedigende woorden. Hij rustte even, en rukte toen zijn tuniek van zijn doorweekte hemd af. Toen hij zijn rechterarm vrijmaakte, zag hij de zwarte vlek van bloed.

Hij begon weer te graven. Hij maakte zich zorgen dat op de aarde die hij weghaalde, andere grond drukte, en dat die zou neervallen in de opening die hij maakte, zodat die nog definitiever zou worden afgesloten.

Na een uur had hij een ruimte vrijgemaakt rond schouders en hoofd van de man. Een stut was schuin over hem omgevallen, zodat het volle gewicht van de ingestorte zoldering was weggehouden van zijn hoofd, dat in een beschutte ruimte lag. Hij had enorm geboft. Stephen was nu zo dichtbij dat hij tegen hem kon praten. “Volhouden,” zei hij. “Blijf stilliggen. Ik kan je eruit halen.” Dat leek hem onwaarschijnlijk, gezien het gewicht dat kennelijk was neergekomen op de benen van de man, die hij voor zich uit gestrekt had, naar de oorspronkelijke wand van de tunnel, maar hij bleef graven en aarde wegschuiven, en daartussendoor hijgde hij automatische bemoedigende woorden.

Jack Firebrace, die daar in dat zware graf bedolven was, voelde zijn leven komen en gaan naarmate de lucht in de holte boven zijn hoofd ijler werd. De pijn van zijn verbrijzelde benen schoot op en neer door zijn ruggengraat, zodat hij een flauwte nabij was,- dan kwam hij, snakkend naar adem, bij kennis, en vervolgens zakte hij weer weg. Hij probeerde zijn benen te bewegen, want hij voelde dat die pijn zou voorkomen dat hij stierf. Als hij de pijn kon voelen, dan was hij bij bewustzijn, en dus nog in leven.

In die toestand herkende hij de stem van de man die zich ooit, naakt en wel, in zijn armen had laten vallen met een korte smeekbede, omdat hij zelf op de rand van de dood stond. Hij kon voelen hoe die zwakke hand plukte aan de aarde die hem gevangenhield, en hij kreeg het idee dat dit juist was, dat hij inderdaad gered hoorde te worden door iemand die hijzelf had gered; hij had er alle vertrouwen in dat Stephen hem zou bevrijden.

Jack had vooral met zichzelf te worstelen. Hij beperkte zijn inspanningen tot de strijd tegen de zacht aanrollende golven slaap, die de natuurlijke reactie van zijn lichaam waren op de pijn in zijn benen. Zijn hoofd kon tenminste bewegen, en hij gooide het heen en weer, in een poging de duisternis op afstand te houden.

Stephens geruststellende stem bereikte zijn oor. Jack voelde een hand die hem onder zijn oksel greep, om hem weg te trekken.

“Dat gaat niet,” zei hij. “Mijn benen zitten klem.”

“Kun je me verstaan?” zei Stephen.

“Ja.”

“Wie ben je?”

“Jack Firebrace. Die u veilig terug had moeten brengen.” Jack stond versteld dat hij zo goed kon praten. Hij was opgeleefd door het herstelde contact met een mens.

“Wat is er gebeurd?” vroeg Stephen.

Jack gromde. “Waarschijnlijk een rookbom. Ze zaten recht boven ons. Ze weten precies waar onze tunnel loopt. Ze moeten wekenlang hebben gewacht.”

“Komt er nog meer?”

“God mag het weten.”

“Hoe erg zit je vast?”

“Mijn benen doen niet meer mee. Ik kan ze niet bewegen. Mijn armen zijn oké. Ik kan u helpen als u voldoende ruimte maakt. Ik ben…”

“Wat is er? Voel je je niet goed?”

De inspanning van het spreken had Jack verzwakt. “Jawel. Laten we niet praten. Graaf door.”

“Stel dat er nog meer aarde naar beneden komt.”

“Dat risico moeten we nemen,” hijgde Jack.

Stephen trok zijn hemd uit en zwoegde verder. Jack voelde hoe hij naar binnen kroop in de ruimte die hij had uitgegraven. Hij zei tegen Stephen dat hij moest proberen de aarde boven hem te stutten met de stukken hout die in de neergestorte grond lagen. Urenlang werkte Stephen met één hand, volgens Jacks instructies. Hij slaagde erin een heel kleine veilige ruimte te maken binnen de neergestorte aarde. Jack hielp hem de stutten omhoog te duwen, boven hen,- hij gebruikte zijn handen om nog meer rommel weg te duwen, totdat zijn lichaam tot aan het middel was bevrijd.

Ten slotte zei Stephen: “Ik moet uitrusten. Al is het maar een paar minuten.”

Hij ging liggen in het hol dat ze hadden gemaakt en viel onmiddellijk in slaap, met zijn hoofd op Jacks borstkas. Jack kon zijn ademhaling op en neer horen gaan. Hij was afgunstig dat Stephen zo kon slapen, maar durfde niet hetzelfde te doen, uit vrees niet meer wakker te worden.

Hij had niets tegen Stephen gezegd, omdat hij niet te optimistisch wilde klinken, maar hij nam aan dat ze inmiddels uit de loopgraaf een reddingsploeg naar beneden hadden gestuurd. Zelfs als ze zo verstandig waren te wachten, om zeker te zijn dat er niet nog meer vijandelijke rookbommen afgingen, zou het niet lang duren voordat ze kwamen.

In de duisternis bestond geen tijd, maar Jack schatte dat ze ongeveer zes uur ondergronds waren, en dat hij vijf van die zes uur klem had gezeten, terwijl Stephen zwoegde om hem te bevrijden.

Hij stelde zich voor hoe Cartwright de reddingsploeg organiseerde in het heldere zonlicht van die herf stdag boven hen. Hij zwoer dat hij, als hij ooit nog boven de grond kwam, nooit meer ondergronds zou gaan. De rest van zijn leven zou hij doorbrengen in de lucht, met het gevoel van zon of regen op zijn gezicht. Hij merkte dat zijn bewustzijn weer vervaagde: zijn geest draaide achter zichzelf aan, in trage, dromerige kringen.

Hij kwam tot de beslissing dat hij Stephen moest wekken. Als hij dat niet deed, zou hij sterven. Hij pakte hem bij zijn schouders en schudde hem door elkaar, maar Stephen viel weer slap over hem heen. Hij gaf hem klappen in zijn gezicht, en Stephen kreunde, maar viel toen weer in slaap. Hij leek nu overvallen door vier jaar vermoeidheid.

Jack begon te vloeken. Hij bedacht de gemeenste dingen die hij kon zeggen en schreeuwde die tegen Stephen. Hij sloeg hem opnieuw in zijn gezicht. Niets wist door te dringen in die mateloze vermoeidheid.

En toen weerklonk van achter hem, in de richting van hun eigen linies, het geluid van een andere ontploffing. Jack sloot zijn ogen en drukte zich tegen de grond. Hij verwachtte dat een massa aarde en vuur door de tunnel zou komen schieten, door de kracht van de explosie.

Stephen was wakker geworden. “Jezus, wat was dat?”

In het licht van de lamp kon Jack Stephens bezorgde gezicht zien.

“Een tweede explosie. In de richting van onze linies. Ze weten inderdaad precies hoe onze tunnel loopt.”

“Wat wil dat zeggen?”

“Niets. We moeten proberen eruit te komen.”

Wat het eigenlijk wilde zeggen, dacht Jack, was dat een reddingsploeg hen nu wel eens niet meer zou kunnen bereiken. Dat was afhankelijk van de vraag waar die explosie precies had plaatsgevonden.

Het betekende ook dat Stephen, als hij was teruggegaan zonder te proberen hem te redden, al een paar uur eerder veilig boven de grond zou zijn geweest.

Hij zei op vriendelijke toon: “Probeer nou maar me hieruit te halen. Dan heb je meer aan me dan wanneer ik hier klem zit.”

Stephen hervatte zijn zorgvuldige arbeid en probeerde, op instructie van Jack, een houten tent over zijn benen te construeren. Dat herinnerde hem aan de kooi die ze hadden geplaatst boven de benen van die jongen in het ziekenhuis, dat gasslachtoffer dat tegenover hem had gelegen. Hij moest tegelijkertijd graven en bouwen. Jack hielp hem de aarde weg te duwen, achter hen.

Terwijl Stephen aan het werk was, dacht hij na over die tweede explosie en de schade die daardoor misschien was aangericht. Hij voelde hoe de dood, waarnaar hij zo verlangd had, dichterbij kwam. Maar nog steeds kon hij die niet aanvaarden.

Ten slotte was het gewicht dat op Jacks benen drukte, zo gering dat Stephen in staat was hem los te trekken. Hij schoot los als een kurk uit een fles, zij het ook met een bittere kreet van pijn toen het verbrijzelde vlees langs de neergevallen aarde schuurde.

Hij lag te huiveren op de vloer van de tunnel terwijl Stephen hem probeerde te troosten. Hadden ze maar wat water meegenomen. Hij had wel bij het vertrek bedacht dat een veldfles nuttig kon zijn, maar hij zou maar een uur ondergronds zijn gebleven.

“Hoe erg is het?” vroeg Stephen toen hij dacht dat Jack wel weer wat kon zeggen.

“Ik denk dat allebei mijn benen gebroken zijn. En mijn ribben. Ik heb hier vreselijke pijn.” Hij raakte zijn borstkas aan.

“Je hebt een diepe snee in je hoofd. Doet het daar pijn?”

“Niet erg. Maar ik voel me zwak. Duizelig, alsof ik een dreun heb gehad.”

“Ik zal je moeten dragen,” zei Stephen.

“Ja. Net als die keer dat ik je in mijn armen opving,” zei Jack.

“Ik zal mijn best voor je doen, dat beloof ik. Denk je dat we eruit kunnen komen?”

“Dat hangt ervan af waar de aarde is neergekomen.”

“Ik geloof dat ik eerst naar andere overlevenden moet zoeken.”

Jack zei: “Begrijp het nou toch. Dat wordt moeilijk. Er zal niemand anders zijn. We kunnen wel zoeken als je dat wilt, maar ik heb gezien wat er ondergronds kan gebeuren. Dat er twee overlevenden zijn, is al een wonder.”

Stephen trok zijn hemd en tuniek aan en nam voorzichtig Jack op zijn schouders. Hij was niet zwaar, maar zijn gewicht op Stephens rug terwijl hij op zijn knieën door de tunnel kroop was zodanig dat hij om de paar meter moest rusten. Jack moest in de stof van Stephens tuniek bijten om te voorkomen dat hij ging brullen.

Ze arriveerden bij de plek waar de tweede zijgang begon, en rustten uit tegen de wand. Jack sidderde over zijn hele lichaam. Koorts was komen opzetten, en hij voelde een sterke neiging tot slapen. Stephen haalde diep adem in de warme, ijle lucht en probeerde een positie aan te nemen waarin zijn rugspieren enige ontspanning konden vinden.

Toen ze even gerust hadden, zei hij: “Van welke kant zijn we gekomen? Ik weet het niet meer.”

“Het is heel eenvoudig. Ik kan het je beter nu uitleggen voor het geval…voor het geval dat je me kwijtraakt. Je moet je een vork met drie tanden voorstellen.” Jack deed zijn uiterste best om het duidelijk te vertellen. “De middelste tand gaat naar de luisterpost aan het uiteinde. Wij waren halverwege toen die rookbom ontplofte. De twee tanden aan weerszijden zijn gevechtstunnels. Een zijgang verbindt de drie tanden. Daar zijn we nu. Dit is de plaats waar Lorimer ons over de tunnels verdeelde.”

Stephen keek om zich heen naar de anonieme ondergrondse tunnel met al die stutten, al die aarde.

“Om terug te gaan,” zei Jack, “moeten we rechtdoor, door de steel van de vork. Halverwege die gang zijn we de eerste keer gestopt om te luisteren. Daar is het heel smal, weet je nog. En wanneer de steel van de vork eindigt, waar je hem in je hand zou houden, daar is de grote zijgang. Die steken we over, en dan is het nog maar een klein eindje naar de schacht.”

Hij leunde achterover tegen de wand, uitgeput van zijn verhaal.

Stephen zei: “Oké. Ik begrijp het. Wat ik nu ga doen, dat is jou hier achterlaten terwijl ik in de gevechtstunnels naar overlevenden ga zoeken.”

“Die daar kun je overslaan,” zei Jack, naar links wijzend. “Ze zijn allemaal de rechtertunnel in gegaan.”

“Weet je dat zeker? Ik geloof dat ik beter die andere ook kan inspecteren.”

Jack zoog lucht naar binnen tussen zijn opeengeklemde tanden. “Je moet me begrijpen. Ik heb nu koorts. Als je me hier lang laat liggen, overleef ik het niet.”

Stephen zag Jacks smartelijke gezicht. Dat was geen fysieke pijn: hij moest zijn eigen leven afwegen tegen de kansen van eventuele redding van vrienden. “Ik wil hier niet lang alleen zijn,” zei hij.

Stephen slikte. Instinctief wilde hij zo snel mogelijk terug naar de voet van de schacht, maar hij stelde zich voor wat de anderen in de tunnel zouden denken, als er overlevenden waren. Ze zouden hem smeken naar hen toe te komen. Het was niet eerlijk ze geen enkele kans te geven. En iets in Jacks blauwe gezicht stemde hem toch al weinig hoopvol.

Hij greep Jacks arm vast. “Ik zal heel snel even deze hier in gaan, de lege tunnel. Dan kom ik terug om te zien hoe jij eraantoe bent. En dan kijk ik snel in de andere. Ik beloof je dat ik niet langer dan tien minuten in elke tunnel zal blijven.” Hij zocht in zijn zakken om te zien of hij iets had waarmee hij Jack kon troosten. Hij vond een paar sigaretten en een stuk chocolade.

Jack glimlachte. “Vuur mag niet. Gas. Maar bedankt.”

Stephen liep weg en nam de lamp mee naar de linkergevechtstunnel. Die was niet zo goed afgewerkt als de hoofdtunnel. Hij kon zien waar ze hem hadden uitgehakt met hun houwelen. Eigenlijk was het meer een gang, een verkeersader die zou uitkomen in licht en inzicht.

Hij bewoog zich snel voort, gebukt, met kromme knieën, zoals hij de sappeurs had zien doen. Hij bereikte het einde en zag het effect van de explosie. Het was daar minder erg dan in de hoofdtunnel, maar er was heel wat aarde naar beneden gekomen. Hij kon niet nagaan hoeveel verderop het oorspronkelijke eind van deze tunnel had gelegen.

Hij bleef even staan. Er was geen gevaar. Alles was stil. Hij zuchtte en streek met zijn hand door zijn haar. Nu de directe imperatief om te handelen wegtrok, werd hij zich bewust van zichzelf, en van de situatie waarin hij verkeerde. Hij wilde niet teruggaan voordat hij er zeker van was dat hij en Jack de enige overlevenden waren. Als hij door verder zoeken de dood dichterbij bracht, zou dat er niet toe doen; het zou tamelijk gepast zijn te sterven, zo diep onder het land dat ze zo lang hadden verdedigd.

Hij riep naar het donker. Hij liep naar de instorting en schoof wat losse aarde weg. Hij bracht zijn mond bij het gat en riep opnieuw. De neergestorte aarde en de gebroken stutten waren zo in elkaar gedrukt dat het geluid er niet doorheen kon. Al het levende daarachter zou sinds lang zijn doodgedrukt.

Hij draaide zich om en liep terug naar de plaats waar Jack lag. Hij knielde naast hem neer. Jacks ogen waren gesloten, en even dacht Stephen dat hij dood was. Hij voelde naar zijn pols onder de grove manchet van zijn hemd. Hij moest zijn vingertoppen tussen de pezen drukken, maar hij vond inderdaad een lichte polsslag, hij leefde nog.

Hij tikte zacht tegen zijn gezicht om hem bij te brengen. Jack bewoog zich en keek op.

Hij zei: “Laat me niet weer alleen. Ga niet weg.” Zijn stem was nuchter, maar Stephen hoorde hoezeer hij het meende.

“Er zal niemand meer in leven zijn,” zei Jack. “De explosie was daar op zijn ergst, in die tunnel. Ons hebben ze getroffen via de tunnelwand.”

Stephen keek hem aan. Hij leed pijn en was bang om te sterven, maar er was geen reden hem niet te geloven. Hij wist alles van het werk onder de grond.

“Goed dan,” zei Stephen. “Laten we proberen eruit te komen. Voel je je sterk genoeg? Wil je soms nog wat rusten?”

“Laten we het nu maar proberen.”

Stephen rekte zich uit, en hurkte toen weer neer. Hij trok Jacks bovenlijf tegen zijn schouder en steunde hem onder de dijen met zijn linkerarm. Hij droeg hem zoals hij een slapend kind zou hebben gedragen.

Jack hield de lamp boven Stephens schouder.

Na een paar meter moest Stephen stoppen. Zijn eigen gewonde rechterarm kon het gewicht niet dragen, en zijn linkerarm, die van nature zwakker was, en ook nog vermoeid van het graafwerk, hield Jacks benen niet meer. Hij zette Jack tegen de wand van de tunnel, knielde toen voor hem neer en tilde hem over zijn linkerschouder. Met beide armen om hem heen geslagen kon hij hem telkens over een afstand van tien meter dragen. Jack viel flauw, elke keer dat Stephen hem op zijn benen zette, en daarom rustte Stephen na de eerste drie keer geknield, met Jack over zijn schouder, en zijn eigen gezicht tegen de aarde gedrukt. Hij sloot de ogen voor het zweet dat van zijn voorhoofd droop. Hij vervloekte zijn leven en de scherven kalk die in zijn knieën staken.

Na een uur van langzaam kruipen met tussenpozen bereikten ze het eind van de tunnel. Ze konden nergens heen; vóór hen lagen alleen duizenden tonnen Franse aarde.

Stephen vloekte tegen Jack. Hij had de woorden willen fluisteren, maar ze ontsnapten uit zijn mond. Jack bewoog zich op zijn schouder, en Stephen legde hem op de grond.

“Je hebt me verdomme de verkeerde kant uit gestuurd.” Hij was uitgeput. Hij lag voorover te hijgen.

Jack was uit zijn ijlkoorts gewekt doordat hij was neergelegd. Hij schudde zijn hoofd en probeerde zich te concentreren.

“We zijn toch rechtdoor gegaan?” Hij tuurde achterom. Er hing nog een lamp aan de zoldering, die Evans op de heenweg had opgehangen.

Dat was een afschuwelijk teken. Jack keek weer voor hen uit. Hij zei zacht: “Dit is de juiste weg. Dit is niet het einde van de tunnel, hier is de tweede explosie geweest. We zijn ongeveer twintig meter vóór de grote zijtunnel.”

Stephen kreunde en sloot zijn ogen. Nu had de dood hem in zijn klauwen, dacht hij; nu zou hij zich overgeven.

Ze bleven een uur op die plaats liggen. Ze hadden geen van beiden de energie om zich te bewegen. Er was maar één uitweg, en die was afgesloten. Jack zou binnenkort sterven aan zijn verwondingen; Stephen zou sterven van honger en dorst.

Om zijn middel droeg hij zijn revolver. Als hij ten slotte alle hoop moest laten varen, zou hij schieten: omhoog door zijn gehemelte, in de kronkelige massa van bewustzijn en geheugen. Er zat een perverse aantrekkingskracht in de gedachte dat hij zelf zou voltooien waar geen vijand in was geslaagd.

Toen ze aan hun wanhoop gewend waren, begonnen ze weer te praten. Stephen vroeg Jack of zijn compagnie zou proberen meer manschappen te sturen om hen te redden.

“Ik denk van niet,” zei Jack. “Zelfs als ze hier kwamen, zouden ze moeite hebben zoveel aarde te verplaatsen. Dat zouden ze met een springla-ding moeten proberen, en dan zou de zoldering kunnen instorten, waardoor het nog erger zou worden. En bovendien zitten we hier veel te dicht bij onze eigen linies. Ze zullen zondag bij de kerkdienst een gebed voor ons zeggen, en ons als vermist melden.”

“Je kunt het ze niet kwalijk nemen. De oorlog is bijna voorbij.”

Jack zei: “Ben jij bang om dood te gaan?”

“Ik geloof van wel,” hoorde Stephen zichzelf tot zijn verbazing zeggen. “Ik heb geboft dat ik boven de grond nooit angst voelde, afgezien van bepaalde momenten, natuurlijk. Maar nu voel ik me…alleen.”

Jack zei: “Maar je bent niet alleen. Ik ben er. Ik ben iemand.” Hij verschoof zijn lichaam over de hobbelige aarde. “Hoe heet je van je voornaam?”

“Stephen.”

“Mag ik je zo noemen?”

“Als je dat wilt.”

Er viel een stilte, toen zei Jack: “Eigenaardig, hè? Dat ik samen met jou ben nu ik doodga. Dat jij het moet zijn, van alle mensen die ik van mijn leven gekend heb.”

“Met wie zou je het liefst samen willen zijn?” Stephen merkte dat hij geïnteresseerd was in het antwoord, hoe somber de gedachte aan zijn eigen dood hem ook gestemd had. “Van alle mensen die je hebt ontmoet, wie zou je het liefst bij je hebben om je hand vast te houden, om tegen je aan te drukken wanneer de eeuwigheid begint?”

“Om voor altijd zo te blijven, bedoel je?”

“Ja. Je andere helft.”

“Mijn zoon,” zei Jack.

“Je zoon. Hoe oud is hij?”

“Hij is twee jaar geleden gestorven, aan difterie. Hij heette John.”

“Dat is erg.”

“Ik mis hem. Ik hield zoveel van hem.” In de duisternis van de tunnel klonk in Jacks stem onverwacht de weeklacht die hij zichzelf verboden had toen John gestorven was; nu hij zo dicht bij zijn eigen laatste ogenblikken was, voelde hij zich bevrijd van zijn reserve. “Ik hield zo van die jongen. Van elk haartje, elke porie van zijn huid. Als een man ook maar een hand naar hem had uitgestoken, zou ik hem gedood hebben. Mijn wereld lag in zijn gezicht. Ik was niet meer zo jong toen hij geboren werd. Ik vroeg me af waarvoor ik geleefd had voordat hij ter wereld kwam. Dat was niets geweest. Elk woord dat hij tegen me zei, heb ik als een schat bewaard. Ik dwong mezelf me alles te herinneren wat hij deed, de manier waarop hij zijn hoofd omdraaide, de manier waarop hij dingen zei. Het was of ik wist dat hij niet lang zou blijven. Hij kwam uit een andere wereld, hij was een zegen, en die was te groot voor mij.”

Stephen zei niets, maar liet Jack zachtjes snikken in zijn handen. Jack leek geen wrok te voelen, ondanks zijn verdriet. Zijn vlakke, naïeve gezicht met die smalle ogen stond perplex, ongelovig dat hem zo’n liefde was toegestaan.

Toen Jack wat gekalmeerd was, zei Stephen: “Je praat bijna alsof je verliefd op hem was.”

“Dat was ook zo, geloof ik,” zei Jack. “Ik denk dat het haast zoiets was. Ik waakte over hem. Ik wilde dat hij van mij hield. Ik keek toe hoe vrouwen met hem speelden. Ik was blij dat hij gelukkig was, maar ik wist dat ónze spelletjes het fijnst waren. Ik wist, de keren dat we met ons tweeën alleen waren, dat waren de beste, de zuiverste momenten ter wereld.”

Jack vertelde over de onschuld van de jongen, en hoe hij daardoor veranderd was. Hij kon de juiste woorden niet vinden, en begon weer te huilen.

Stephen sloeg zijn arm om zijn schouders. “Rustig maar,” zei hij. “Ik haal je hieruit. Op de een of andere manier haal ik je hieruit, en dan kun je andere kinderen krijgen. John zal niet de laatste zijn.”

“Nee. Margaret is nu te oud. Ze kan geen kinderen meer krijgen.”

“Dan zal ik jouw kinderen krijgen.”

Toen Jack zichzelf weer onder controle had, zei hij: “Jij zou er niet voor hebben gekozen om te sterven met mij aan je zijde. Aan mij heb je niet veel.”

“Ik ben met jou heel tevreden,” zei Stephen. “Wie kan zulke dingen weten? Onze eigen keuze is misschien minder goed dan de keuze die voor ons gemaakt wordt. Ik heb mannen leren kennen die ik zou vertrouwen in de poort van de hel. Byrne, of Douglas. Ik zou erop vertrouwen dat ze voor me ademhaalden, dat ze mijn bloed met hun eigen hart zouden rond-pompen.”

“Waren dat de mensen van wie je het meeste hield? Zou je voor die mannen hebben gekozen?”

“Om mee te sterven? Nee. De enige keer dat ik gevoeld heb wat jij beschrijft, dat was met een vrouw.”

“Een geliefde, bedoel je?” zei Jack. “Niet je eigen vlees en bloed?”

“Volgens mij was ze mijn eigen vlees en bloed. Dat geloof ik echt.”

Stephen leek in trance te gaan. Jack zei niets. Nadat minuten verstreken waren, probeerde hij zich te vermannen.

“We moeten een uitweg zien te vinden,” zei hij. “Terug naar de schacht zal niet gaan, dus moeten we omkeren.”

“Wat heeft dat voor zin? Het zijn allemaal tunnels die in een blinde muur eindigen.”

“Dan hebben we wat te doen, en dat is beter dan alleen maar wachten op de dood. We kunnen proberen lawaai te maken. Als jij me tenminste weer kan dragen. Leg je gasmasker neer. Dat zit alleen maar in de weg. En haal het mijne ook weg. Laat ze maar hier liggen.”

Stephen knielde neer en trok Jack op zijn schouders. Hij probeerde zijn wanhoop te verbergen. Het was duidelijk dat het geen zin had terug te gaan zoals ze gekomen waren. Ze hadden gezien dat twee van de drie tunnels voor hen uit geblokkeerd waren. De derde had, volgens Jack, de volle kracht van de explosie te verduren gekregen, dus was het onwaarschijnlijk dat die hen als door een wonder naar frisse lucht en zonlicht zou voeren.

Stephen had de indruk dat hun hoop iets lichtzinnigs had terwijl ze terugzwoegden, het duister in. Ze stonden oog in oog met de dood, en wisten niets beters te bedenken. Hij had het gevoel dat ze hun tijd meer constructief hadden moeten doorbrengen,- ze hadden zich op de een of andere manier moeten voorbereiden op het einde, in plaats van toe te geven aan deze jongensachtige verwachting.

Maar Jack leek het zo prettiger te vinden. Toen ze weer bij de kruising met de tweede zijgang kwamen, zette Stephen hem neer en liet hij zichzelf naast hem neervallen. Zijn borstkas ging op en neer terwijl hij lucht in zijn longen zoog. Jack had de ogen gesloten tegen de pijn van zijn benen die, zo merkte Stephen nu, een zoetige bloedgeur begonnen te verspreiden.

Jack glimlachte toen hij zijn ogen weer opendeed. “Er blijft ons maar één ding over. Probeer het met de derde tand van de vork. Waar die arme stakkers heen moesten.”

Stephen knikte. “Gun me even de tijd om op adem te komen. We moeten het maar proberen. Dan weten we tenminste…”

Hij maakte zijn zin niet af, hij was nog niet echt in staat het voor de hand liggende onder woorden te brengen.

Dat deed Jack voor hem: “Dat dit het einde is.”

Die gedachte verontrustte Jack niet. Hij begon te verlangen naar de dood. Hoewel in hem nog een primitieve angst leefde, verlangde hij door de pijn in zijn lichaam en de verloren illusies van zijn leven naar het einde. Hij hield nog steeds van Margaret, en had haar graag willen zien, maar zij hoorde bij een ander leven dan waar hij zich nu bevond, zo ongewenst heftig. Zij zou uiteindelijk ook sterven. De dingen waarop hij zijn geloof had gebaseerd, waren te wankel gebleken. Johns onschuld, de boodschap uit een betere wereld, dat was hem afgenomen. Elke eventuele ontmoeting met Margaret, elke herleving van de liefde die hij zou voelen, zou eveneens een illusie blijken. De liefde had hem verraden, en hij verlangde niet meer naar hereniging met zijn leven.

Hij voelde zich kalm op de momenten dat de pijn hem verliet. In de duisternis van de tunnel konden ze in hun gedachten niet het lichaam voorbijgaan; wat ze daar in de aarde deden met hun handen en benen en stemmen was de absolute grens. In Stephens lichamelijke inspanningen om hem te redden, in de manier waarop hij zich geduldig onderwierp aan het gewicht, aan het zinloze gesjouw, voelde Jack een zekere juistheid en rust.

Ze bereikten het begin van de rechtertunnel en Stephen moest op handen en knieën kruipen om met Jack door de kapotte ingang te komen. Bij het licht van de lamp, die minder fel begon te schijnen, keek Jack omhoog naar de onvoldoende gestutte zoldering, en zwijgend oefende hij kritiek op het werk van de mannen die deze tunnel hadden gegraven. Hij was niet zo hoog als een gevechtstunnel hoorde te zijn. Algauw moest Stephen kruipen. Na nog een paar meter moest hij weer uitrusten.

Het leek Jack het verstandigst als Stephen hem achterliet terwijl hij verder kroop, op zoek naar het wonder dat ze misschien verwachtten; maar Stephen stelde dat niet voor. Voor Jacks gevoel was Stephen vervuld van een zekere perverse vastberadenheid; hoe moeilijker hun vorderingen werden, des te meer nam hij zich voor zijn zware last te torsen.

De kracht van de explosie in de derde tunnel had nog een ander effect gehad. De tunnel leek versmald doordat de explosie de wanden van opzij naar binnen had gezogen. Toen Stephen op zijn knieën zakte om verder te gaan, tilde hij Jack op zijn rug, waar hij in staat was de lamp vast te houden. Daar bengelde de lantaren heen en weer, zodat hun voortgang door onregelmatige flitsen werd verlicht.

Jack gilde toen een koude hand over zijn gezicht streek. Stephen stopte en Jack draaide de lantaarn erheen om te kijken. Een arm stak uit de tun-nelwand. Het bijbehorende lichaam was daarachter bedolven.

Ze kropen verder. Jack zag een been met een broekspijp uit de aarde steken. Ze stopten om het te bekijken.

“Dat is Evans,” zei Jack. “Ik herken het naaiwerk in de stof, daar. Dat was mijn maat. We werkten altijd in dezelfde ploeg.”

“Dat is naar voor je. Maar we wisten al dat hij er geweest was, nietwaar?”

“Het geeft niet,” zei Jack. “Zo is het beter. Nu zijn we er allemaal geweest. Shaw, Tyson, Evans, Jones en ik. Ons hele groepje.”

Toen ze verder kropen, verloor Jack zijn zelfbeheersing. Hij begon te beven en veegde denkbeeldige handen weg van zijn gezicht. Hij voelde de koude greep van al zijn dode makkers.

Hij bevond zich in een gang vol geesten. De zielen van allen die gestorven waren, zijn vrienden en hun metgezellen; de geesten van de mannen die ze gedood hadden, de Duitse lijven die omhooggeslingerd waren in de exploderende aarde boven de zware mijnen die ze hadden geplaatst: al die nodeloze doden van de langdurige oorlog grepen met hun koude handen naar zijn gezicht. Ze verweten hem dat hij hen gedood had; ze dreven de spot met hem omdat hij nog leefde.

Hij beefde zo hevig dat Stephen hem moest neerleggen. Hij lag in het donker te zweten en te huiveren van angst, waarbij hij de pijn in zijn benen even vergat.

“We gaan nu sterven,” zei hij. Uit zijn stem klonk geen zelfbeheersing meer, alleen een erbarmelijke, kinderlijke angst.

Stephen zat tegenover hem, met zijn hoofd in zijn handen. “Ja,” zei hij. “Dit is het einde, denk ik.”

Jack sloot zijn ogen en rolde op zijn zij. Hij verlangde ernaar dat de koorts, die hij zo moeizaam op afstand had gehouden, nu zou komen zodat hij kon slapen.

Stephen zei: “Ik vind het niet erg om dood te gaan. Al die mannen zijn dood, dan mogen wij toch niets beters verwachten. Als ik één wens mocht doen voordat ik stierf, zou ik om een glaasje water vragen. Denken aan beekjes en plassen en kranen die wijd openstaan, dat is het enige dat me gaande houdt, alleen de gedachte daaraan.”

Jack begon zacht te kreunen. Stephen had dat geluid al heel vaak gehoord; het was de lage oerkreet die hij zelf had geslaakt toen hij naar de chirurg was gedragen. Jack riep om zijn moeder.

Stephen voelde Jacks huiverende lichaam en zijn drijfnatte hemd. Hij had niets dat droog was om hem mee toe te dekken: zijn eigen kleren waren doorweekt van het zweet van dragen en graven. Hij probeerde Jack in een gemakkelijke houding te leggen; toen liet hij hem liggen en kroop hij verder de tunnel in.

Hij wilde alleen zijn. Hij was van plan een plek te zoeken waar hij kon gaan liggen. Daar zou hij proberen in slaap te vallen, in de hoop niet meer wakker te worden.

Hij bleef doorkruipen tot hij een breder tunnelgedeelte bereikte, een ruimte die misschien door de ontploffing was ontstaan. Hij rolde zich op zijn zij en trok zijn knieën op naar zijn borstkas. Hij bad om vergetelheid, en ondanks de pijn in zijn arm viel hij in slaap.

Urenlang lagen beide mannen in de tunnel, gescheiden door enkele meters, elk in zijn eigen bewusteloosheid.

Toen Stephen weer wakker werd, dacht hij-door de geur van vocht en het donker-dat hij in zijn bunker was. Toen rekte hij zich uit, en daarbij ontmoette hij weer de wanden van zijn smalle graf. De lantaarn was uitgegaan.

Hij huilde zachtjes voor zich heen toen zijn herinnering terugkeerde. Hij bewoog zijn gewonde arm, en toen hij houvast zocht voor zijn linkerhand, zodat hij kon opstaan, raakte hij iets aan dat als stof aanvoelde.

Hij deinsde terug, want hij dacht dat hij, net als Jack, een lijk had gevonden, een of ander grimmig kadaver waar hij urenlang naast had gelegen, zonder het te weten. Maar de stof was nog grover dan die van een uniform. Hij voelde in zijn zak naar de elektrische zaklantaarn die hem bij de ingang van de schacht was uitgereikt. Bij dat zwakke licht inspecteerde hij die stof nader met zijn vingers. Het was een zandzak.

Hij ging zitten en trok eraan. Hij moest zijn benen schrap zetten tegen de wand van de tunnel om het gewicht te verplaatsen. Ten slotte slaagde hij erin het ding een paar decimeter naar zich toe te trekken. Hij zag dat er nog een zandzak achter zat. Dit deel van de tunnelwand leek te zijn opgebouwd uit zandzakken. Ze zaten zo regelmatig en dicht opeen dat ze daar niet door de explosie terecht hadden kunnen komen, dus waarschijnlijk waren ze daar op een gegeven moment geplaatst door mineurs.

Zandzakken hadden volgens hem maar één functie, namelijk het opvangen van luchtdruk, zowel van granaten als van kogels. Vermoedelijk hadden ze dit deel van de tunnel als extra kwetsbaar beschouwd. In dat geval moesten ze geweten hebben dat er een tegenmijn in de buurt was; en als dat zo was, waarom waren ze daar dan blijven doorwerken? Dat zou hij aan Jack moeten vragen.

In zijn achterhoofd had hij de vage gedachte dat er iets achter die zandzakken zou kunnen liggen. Hoewel het waarschijnlijk was dat ze daar als extra bescherming waren geplaatst, was er ook een kleine kans dat ze naar een andere tunnel leidden. Maar als dat zo was, waarom had Jack daar dan niets van geweten?

Stephen kroop terug naar de plaats waar hij Jack had achtergelaten. Toen hij Jack vond, bleek hij ineengekrompen te liggen rillen. Hij pakte hem bij zijn schouder en probeerde hem wakker te schudden. Jack slaakte onsamenhangende kreten. Stephen had de indruk dat hij iets over een schild zei.

Langzaam slaagde Stephen erin hem weer bij kennis te brengen. Hij wiegde hem zacht heen en weer en riep zijn naam. Hij vond het wreed van zichzelf dat hij hem terughaalde naar het bestaan,- elke ijlkoorts zou beter zijn dan dit.

Jack keek hem smekend aan, als om hem te vragen weg te gaan. Stephen wist dat zijn gezicht voor Jack een herinnering was aan het feit dat hij nog leefde.

“Moet je horen,” zei hij. “Ik heb daar verderop een zandzak gevonden. Wat betekent dat, denk je?”

“Een volle zandzak?”

“Ja.”

Jack schudde zwak met zijn hoofd. Antwoord gaf hij niet. Stephen greep zijn polsen vast en kneep erin. Hij bracht zijn gezicht vlak bij dat van Jack, waar hij de bedorven lucht kon ruiken die uit zijn longen kwam.

“Is dat alleen om de wand te steunen, of is het iets anders? Waar gebruiken jullie die dingen voor? Toe dan, geef eens antwoord. Zeg iets.” De klap van zijn hand tegen Jacks gezicht galmde versterkt in de kleine ruimte.

“Ik weet het niet…Ik weet het niet…Gewoon een zandzak. Die vulden we met aarde toen we de tunnel groeven. De Central Line. Binnen het grote schild. We stopten bij station Bank.”

“Jezus Christus, luister nou. Waarom zitten er zandzakken in de tunnel-wand? Hier in Frankrijk, in de oorlog, niet in de Underground.”

“In 1912, bereikten we Liverpool Street. Toen was ik uitgeput. Daarna heb ik geen werk meer gekregen.”

Jack praatte maar door over zijn werk in de Londense klei. Stephen liet zijn polsen los, zodat zijn armen neervielen op zijn levenloze benen. De pijn die dat veroorzaakte, leek Jack te overvallen.

Hij keek weer op, met een wilde uitdrukking in zijn ogen. “Achter de mijnruimte. Die hebben we ingebouwd achter de springlading.”

“Maar het is een gevechtstunnel,” zei Stephen. “En trouwens, ze gaan naar opzij.”

Jack snoof spottend. “Naar opzij? Je bent gek.”

Stephen greep weer naar Jacks handen. “Luister nou, Jack. Misschien ben ik gek. Misschien zijn we allebei gek. Maar we gaan heel gauw dood. En voordat je doodgaat, moet je heel goed nadenken. Doe het voor mij. Ik heb je dat hele eind gedragen. Doe me een plezier. Denk na over wat dat kan betekenen.”

Hij bleef Jack strak aankijken bij het licht van de lantaarn. Hij kon zien hoe Jack worstelde om zich van hem te bevrijden, zag dat hij wanhopig graag dit laatste contact met de levende wereld wilde verbreken. Jack schudde zijn hoofd heen en weer, of liever, hij liet het slap heen en weer gaan. Hij sloot zijn ogen en leunde weer tegen de wand van de tunnel.

Hij had speeksel en schuim in zijn mondhoeken. Zijn wezenloze, onaangedane gezicht leek zich nog verder terug te trekken. Toen viel het licht op zijn ooghoek.

“Tenzij…nee…tenzij het de Kiwi’s zijn. Het zouden de Kiwi’s kunnen zijn.”

“Waar heb je het over? Kiwi’s? Wat bedoel je?”

“Die leggen de zandzakken anders neer, die Nieuw-Zeelanders. Wij leggen ze in een rechte lijn achter de springlading, maar zij graven een kleine tunnel haaks op de hoofdtunnel, en daar plaatsen ze de springlading. Dan heb je minder zakken nodig.”

“Ik begrijp je niet. Bedoel je dat zij een springlading niet in de hoofdtunnel plaatsen, maar opzij ervan?”

“Precies. Dat heeft meer effect, zeggen ze. Minder werk, als je mij vraagt. Minder zandzakken.”

Stephen probeerde zijn opwinding te onderdrukken. “Bedoel je dat er misschien explosieven zitten, achter al die zandzakken?”

Eindelijk keek Jack hem recht aan. “Het kan. Wij gaan tegenwoordig niet meer zo vaak onder de grond, en ik weet dat er vóór ons een Kiwi-compagnie was.”

“Wil je beweren dat ze jullie niet verteld hebben dat ze een springlading hadden geplaatst?”

“Ze zullen het wel tegen de kapitein hebben gezegd, maar die had dat niet aan mij hoeven door te geven. Ze vertellen mij nooit wat. Ik ben maar twee keer onder de grond geweest sinds we hier zijn.”

“En omdat we geen mijnen meer laten ontploffen, gebruiken we deze gang alleen als gevechtstunnel ter bescherming van de luisterpost?”

“We hebben in geen maanden een mijn laten springen. We doen tegenwoordig alleen nog corvee.”

“Aha. Maar stel nou dat er explosieven zijn geplaatst, achter die zandzakken. Zouden wij die tot ontploffing kunnen brengen?”

“Dan zouden we ontstekingsdraden moeten hebben, of een lont. En dan zou het ervan afhangen hoeveel explosieven er liggen. Misschien stort dan het halve land in.”

“Het is het enige dat ons overblijft, dacht je niet?”

Jack keek weer de andere kant uit. “Ik wil alleen maar in vrede sterven.”

Stephen knielde neer en tilde Jack op tot hij gehurkt zat, en daarna tilde hij hem op zijn schouder, en hij begon terug te kruipen in de duisternis, met de zaklantaarn tussen zijn tanden geklemd. Hij had nieuwe energie gekregen, zodat hij zich niet bewust was van de pijn in zijn ledematen of het gewicht van Jack, of zelfs van de martelende dorst in zijn mond.

Toen ze bij het bredere gedeelte kwamen, waar hij die zandzakken had gevonden, legde hij Jack weer neer. Hij wilde Jack tot elke prijs in leven houden, zodat hij hem kon vertellen hoe hij de springlading tot ontploffing kon brengen.

Elke zandzak was een meter lang en een halve meter breed. Ze waren stevig opgevuld met uitgegraven tunnelaarde, om de luchtdruk zo goed mogelijk te kunnen weerstaan. Stephen had maar één hand om ze te verplaatsen, dus werkte hij heel langzaam: elke verschuiving van vijftien centimeter moest hij laten volgen door uitrusten.

Terwijl hij werkte, praatte hij tegen Jack, in de hoop dat zijn stern hem zou weerhouden van bewusteloosheid. Hij kreeg geen antwoord van de op de grond liggende gestalte. Hoewel hij per keer maar centimeters vorderde, werkte hij met een razernij die geïnspireerd was door hoop. Hij had een beeld in zijn hoofd van een grote krater in de akker boven hen, en dan zouden hij en Jack van achter hun schuilplaats van zandzakken tevoorschijn komen en naar de bodem van die krater lopen, een krater die weliswaar tien meter diep zou zijn, maar waar regen en wind konden doordringen.

Hij kon rechtop staan in dit ruimere stuk tunnel, en van tijd tot tijd zijn rug strekken. Elke keer dat hij uitrustte, boog hij zich over Jack en probeerde hij hem wakker te maken, met een mengeling van strengheid en overreding. Meestal kreeg hij wel enige reactie, zij het ook onwillig en onsamenhangend; Jack leek weer te ijlen.

Stephen ging weer aan het werk. Hij deed de lantaarn uit en zwoegde in het donker. Toen hij een twaalftal zakken had weggesjord en in de hoofdtunnel had opgestapeld, werd het werk minder zwaar, omdat hij meer ruimte om zich heen had. Hij had willen stoppen om te controleren of Jack nog leefde, maar hij was bang dat ze, hoe meer tijd hij verspilde door niet met zandzakken te sjouwen, steeds dichter bij het eind van Jacks leven zouden komen.

Hij werkte verder. Wanneer zijn linkerhand niet sterk genoeg was, pakte hij de punt van een zandzak tussen zijn tanden en rukte hij eraan als een terriër. Een brok kalk brak een van zijn voortanden af en drukte die in zijn kaak, zodat zijn mond vol bloed kwam. Hij was zich nauwelijks van pijn bewust, hij werkte door en bereikte eindelijk de laatste van de zandzakken die de Nieuw-Zeelanders zo keurig en stevig hadden opgestapeld.

Hij ging de tunnel weer in en pakte de zaklantaarn van de vloer. Hij kroop terug door de ruimte die hij had gemaakt en scheen met de lantaarn voor zich uit. Er waren een paar stapels kisten met het opschrift ‘Levensgevaar. Zware explosieven. Ammonium Nitraat⁄Aluminium’. Ze stonden tegen de andere wand van de kleine ruimte, in de richting van de vijand.

Hij voelde een lichte schok van opwinding. Hij bleef even staan en merkte dat zijn ogen vochtig werden. Hij stond zichzelf een gevoel van hoop toe. Hij zou eruit komen.

Hij kroop voorzichtig terug en greep Jacks hand vast.

“Wakker worden,” zei hij. “Ik ben erdoorheen. Ik heb de explosieven gevonden. We kunnen eruit komen. Je blijft leven.”

Jacks zware oogleden gingen open, en Stephen zag zijn smalle ogen, die geen blijk gaven van nieuwsgierigheid. “Wat ligt daar dan?”

“Kisten met ammonal.”

“Hoeveel?”

“Ik heb ze niet geteld. Tweehonderd misschien.”

Jack snoof. Hij begon te lachen, maar leek daar te zwak voor te zijn. “Dat is vijfduizend kilo. Eén pond van dat spul is al genoeg om Mansion House op te blazen.”

“Dan zullen we ze moeten verplaatsen, en zoveel laten staan als we nodig hebben.”

“Eén kist zou ze al laten weten dat wij hier zitten.”

“Je moet me helpen, Jack.”

“Ik kan niets doen. Ik kan mijn benen niet…”

“Dat weet ik. Je moet me alleen moed geven. Je moet zeggen dat het kan.”

“Goed dan. Doe het maar. Misschien lukt het je. Je bent er gek genoeg voor.”

Toen Stephen een halfuur had uitgerust, kroop hij weer terug.

De houten kisten hadden handvatten van touw. Ze wogen elk vijfentwintig kilo, het ideale gewicht om getild en opgestapeld te worden door een gezonde man met twee bruikbare armen. Stephen kon alleen zijn linkerarm gebruiken, en had het dus moeilijk. De bovenste kisten moesten losgetrokken worden, en dan tegengehouden om te voorkomen dat ze op de grond vielen.

Na een uur had hij zes kisten weggehaald en naar de gevechtstunnel gebracht, op een zodanige afstand dat ze niet mee zouden gaan bij de deto-natie. Hij haalde zijn horloge tevoorschijn en begon te rekenen. Het zou hem naar schatting dertig uur kosten. Naarmate zijn vermoeidheid en uitdroging toenamen, zou hij vaker moeten rusten. Hij zou moeten slapen.

Hij keek naar Jacks liggende gestalte op de tunnelbodem en vroeg zich af of het echt de moeite waard was. Hij verwachtte dat Jack zou sterven voordat hij klaar was. Hij kon er niet zeker van zijn dat hij het zelf zo lang zou uithouden. In elk geval had hij meer lucht gevonden in de ruimte van de explosieven. Het was geen frisse lucht, en er was ook niet zo veel van, maar ergens vandaan kwam wat lucht binnen. Misschien was een venti-latiebuis gebarsten door de explosie. Er stond een kleine plas water in de ene hoek van de vloer,- dat vocht zoog hij in zijn mond, hij hield het daar even en spuwde het dan weer uit op de kalkbodem. Het was te smerig om door te slikken, en trouwens, hij zou het nogmaals nodig hebben.

Tussen de kisten, in het midden, lag een dikke prop schietkatoen, bevestigd aan een ontstekingsdraad, en die dingen legde Stephen apart. Toen hij veertig kisten had versjouwd, ging hij naast Jack liggen om te slapen. Zijn horloge zei dat het tien over twee was, maar hij wist niet of het nacht of middag was, of hoe lang ze onder de grond waren geweest.

Hij maakte zo min mogelijk gebruik van de zaklantaarn. Hij werkte met het instinct van een dier, heftig, zinloos, blind. Hij dacht niet na over wat hij deed of waarom hij het deed. Zijn leven boven op aarde was voor hem afgesloten. Hij zou zich Gray of Weir niet hebben kunnen herinneren, zou zich de namen van Jeanne of Isabelle niet te binnen kunnen brengen. Die waren in zijn onbewuste verdwenen, en hij leefde nu in een dierlijke droom.

Soms struikelde hij over Jack als hij voorbijkwam, soms schopte hij hem zo hard dat hij reageerde. Af en toe liet hij zich op zijn knieën vallen om bij de plas op de vloer wat vocht op te zuigen.

Toen het eind van zijn werk naderde, werd hij bang dat hij zou sterven voordat het voltooid was. Hij vertraagde zijn tempo en rustte vaker uit.

Hij controleerde zijn eigen polsslag.

Het kostte hem drie dagen om de explosieruimte leeg te halen, en daarna was hij te uitgeput om na te denken over de manier waarop die ene resterende kist tot ontploffing gebracht kon worden. Hij ging liggen en viel in slaap. Toen hij wakker werd, ging hij meteen naar Jack, en hij scheen met de lantaarn in zijn gezicht. Zijn ogen waren open en staarden recht vooruit. Stephen schudde hem door elkaar, hoewel hij ervan overtuigd was dat hij dood was. Jack kreunde uit protest over het feit dat hij weer bij moest komen.

Stephen vertelde hem dat hij de explosieruimte had leeggehaald. Om hem te bemoedigen, kroop hij daar naar binnen, schepte een handvol water uit de plas, bracht dat voorzichtig terug naar Jack en gooide het in zijn gezicht.

“Als je me vertelt hoe ik dat spul kan opblazen, krijg je zo veel water als je wilt.”

Jacks stem was bijna onhoorbaar. Stephen moest zijn oor vlak bij de droge lippen houden. Jack vertelde dat ze elektrische draden gebruikten.

“Kan ik het ook met een lont doen?”

“Als je er een kunt maken. Moet wel lang zijn. Zodat we weg kunnen.”

“Stel dat ik de zandzakken gebruik. In repen scheuren, en dan aan elkaar knopen.”

“Als ze droog zijn. Maar zonder een slaghoedje zal het niet lukken. Am-monal brandt wel, maar explodeert niet zonder schietkatoen.”

Stephen ging naar de plaats waar hij de zandzakken had opgestapeld; ze waren redelijk droog. Hij ging terug naar de plek waar hij zijn tuniek had neergelegd en haalde zijn mes en een doosje lucifers tevoorschijn. Hij sneed het uiteinde van een zak open en leegde hem, en toen streek hij een lucifer af. De rafelige rand vlamde op, maar de rest brandde langzaam. Betrouwbaar was het niet.

“Stel dat ik een kist ammonal openbreek en een smal spoor van poeder over de bovenkant van de lont leg. Zou dat helpen?”

Jack glimlachte. “Als je maar voorzichtig bent.”

“Hoe ver moeten wij ervandaan zijn?”

“Honderd meter. Achter een stevige wand. En er komt gas vrij. Je zult de gasmaskers moeten ophalen.”

Stephen rekende uit hoeveel tijd het hem zou kosten om honderd meter zandzak te snijden en aan elkaar te knopen. Het was onmogelijk. De droge schietkatoen kon hij niet gebruiken, want zonder dat spul zou de ammonal niet exploderen. Hij zou een spoor van explosief poeder moeten leggen.

Eerst droeg hij Jack door de gevechtstunnel terug naar de zijgang. Hij legde hem een paar meter binnen de linkergevechtstunnel neer, omdat hij dacht dat hij daar het best beschermd zou zijn. Hij haalde de Proto-gas-maskers op bij de plaats van de tweede explosie en bracht ze naar Jack.

Vervolgens lichtte hij voorzichtig het deksel van een kist ammonal, eerst met het lemmet, toen met het heft van zijn mes. Hij haalde het grijze poeder er met handen vol uit en deed het in een zandzak tot die zwaar begon te worden. Hij droeg de zak naar de explosieruimte en schepte een bergje over het schietkatoen, dat hij in de ene resterende kist plaatste. Toen legde hij een spoor van ongeveer vijf centimeter breed via de verbindingsgang naar de gevechtstunnel. Tegen die tijd was de zak leeg, en hij moest terug om hem weer te vullen; hij keerde terug naar de plaats waar hij gestopt was en ging verder. Hij moest de zak nog tweemaal vullen voordat hij op de plek kwam waar de rest van de ammonal stond opgestapeld. Hij bleef er zo ver mogelijk vandaan met het spoor. Dat was een risico dat hij zou moeten nemen: hij kon niet alles opnieuw verplaatsen. Toen hij in het midden van de zijgang was, hield hij op met poeder strooien. Vervolgens gooide hij zes zandzakken leeg, om ze in repen te snijden, voor een lont die naar het begin van het ammonalspoor moest leiden.

Hij ging naast Jack zitten. Hij deed Jack zijn gasmasker voor, en vervolgens deed hij dat ook bij zichzelf. Zijn hart bonsde van absurde hoop.

“Nu gaat het gebeuren,” zei hij. “Ik ga de boel opblazen.”

Jack reageerde niet, dus ging Stephen de zijgang in. Hij knielde bij het uiteinde van de lont van zandzakken die ongeveer negen meter lang was. Hij wilde blijven kijken hoe die brandde tot aan de ammonal, en dan zou hij weten dat ze gered zouden worden.

Hij wachtte even en probeerde een of andere gedachte of een gebed te vinden, passend bij het eind van zijn leven, maar zijn hersens waren te moe en zijn hand te gretig.

Hij streek met de luciferskop over de zijkant van het doosje en zag de vlam. Geen seconde voelde hij enige voorzichtigheid of angst. Hij raakte de lont aan en zag hem opvlammen. Zijn hart ging mee met het vuur; hij wilde in leven blijven. Hij moest ervan lachen, met waanzinnige ogen en een baard, als een kluizenaar in zijn grot.

De stof sputterde en gloeide, vlamde op en verbleekte, en begon toen weer te branden. Zo ging het verder, tot ongeveer twee meter voor het einde, en toen leek het vuur te stoppen. Stephen vloekte luid. Hij kneep in zijn zaklantaarn. Jezus Christus. Een vonk schoot uit de gedoofde lont, als elektriciteit die oversprong in een luchtledig. De vonk kwam neer op de ammonal, en Stephen zag een hoge vlam oplaaien tot aan de zoldering van de tunnel. Hij draaide zich om en deed haastig drie stappen in de richting van Jack, maar voordat hij hem bereikte, sloeg hij voorover door de explosie die tunnels, wanden en aarde wegrukte en alles omhoogblies tot in de lucht boven de grond.

De golf van luchtdruk trof luitenant Levi op het banket in de loopgraaf, waar hij erwtensoep met worst en brood zat te eten, verstrekt door een veldkeuken die sinds zijn vertrek uit Saksen honderden kilometers had afgelegd.

Een Brits bombardement was al drie dagen op hun frontlinie neergekomen, vermoedelijk ter voorbereiding van een grote aanval. Levi had zich vagelijk afgevraagd hoe lang het zou duren voordat hij weer zijn eigenlijke beroep kon gaan uitoefenen, zijn medische praktijk in Hamburg waar hij al enige naam had verworven als kinderspecialist. Hij had zich zo lang mogelijk verzet tegen het leger, maar de zware verliezen die zijn land had geleden, hadden hem uiteindelijk gedwongen zich te melden. Hij had de kinderen in het ziekenhuis achtergelaten en was naar huis gegaan om afscheid van zijn vrouw te nemen.

“Ik wil niet tegen de Fransen vechten,” zei hij tegen haar, “en bovenal wil ik niet tegen de Engelsen vechten. Maar dit is ons land, hier wonen we. Ik moet mijn plicht doen.”

Ze had hem een davidster gegeven, een klein, gouden sieraad dat al generaties in haar familie was, en die aan een kettinkje om zijn hals gehangen. Niet alleen de joodse gemeenschap betreurde het vertrek van dokter Levi: op het station had zich een kleine menigte verzameld om afscheid van hem te nemen.

Aangezien het Duitse voorjaarsoffensief tot stilstand was gekomen en de vijand, inmiddels versterkt door de Amerikanen, talloze tanks naar zijn frontlinie had overgebracht, nam Levi aan, nu het bombardement was begonnen, dat het nog maar een paar weken zou duren voordat hij en zijn vrouw weer herenigd zouden zijn. De lichte schaamte die hij voelde bij het vooruitzicht van de Duitse nederlaag, werd ruimschoots goedgemaakt door de vreugde waarmee hij aan de vrede dacht.

“Jij bent in het burgerbestaan toch arts, Levi?” zei zijn compagniescommandant die door de loopgraaf kwam aanlopen terwijl de schok van de ammonalexplosie begon weg te ebben.

“Ik ben kinderarts, maar ik…”

“Doet er niet toe. Je kunt beter even gaan kijken. We hebben daar een patrouille onder de grond. Neem twee man mee. Kroger en Lamm. Beter kun je niet verlangen. Die kennen alle tunnels hier in de buurt.”

“Meestal zijn er toch twee explosies? Kunnen we niet beter even wachten?”

“Je kunt een uur wachten, en dan ga je naar beneden.”

Kroger en Lamm meldden zich een halfuur later bij hem. Kroger was een intelligent en ontwikkeld man die verscheidene malen promotie had geweigerd. Hij was van goede familie, maar had zekere principes over sociale rechtvaardigheid. Lamm kwam uit eenvoudiger milieu, Beierse boeren, een knappe, donkere mineur met een onverstoorbaar karakter.

Ze namen gasmaskers mee, voor het geval zich door de explosie gas had ontwikkeld in de tunnels. Ook hadden ze houwelen, touwen en andere dingen die volgens Lamm van pas zouden kunnen komen. Lamm nam zelf ook een kleine hoeveelheid explosieven mee.

“Hoeveel man waren er beneden?” vroeg Levi.

“Drie,” zei Lamm. “Ze waren gewoon op patrouille om te zien of ze vijandelijke activiteiten konden horen.”

“Ik dacht dat wij hun tunnel twee, drie dagen geleden hadden opgeblazen.”

“Waarschijnlijk wel. We luisteren om na te gaan wanneer ze tot de aanval overgaan. We verwachten niet dat ze hun eigen tunnel nog kunnen herstellen. Die hebben we op twee plaatsen opgeblazen. Ze hadden ons niet gehoord.”

Kroger zei: “Zullen we maar gaan? Ik zit liever onder de grond dan onder dit bombardement.”

Ze hoorden granaten over hun hoofden gieren, en daarna ontploffen in de aanvoerlinies achter hen. Levi volgde de anderen over een helling die hen langzaam naar een diepte van tien meter bracht. Hoewel hij zich veiliger voelde op een plaats waar granaten niet konden doordringen, was hij niet enthousiast over het idee zich door de aarde te laten omsluiten. Ze hadden voor drie dagen voedsel en water meegekregen, dus was er in elk geval iemand die aannam dat het lang kon gaan duren.

Ze liepen tien minuten door de hoofdtunnel. De zoldering daar was voorzien van elektrisch licht, hoewel de stroomvoorziening was afgesneden door de explosie. Het systeem was heel zorgvuldig en nauwkeurig aangelegd. Lamm en Kroger zongen onder het lopen. De tunnels volgden eenzelfde patroon als die van de Britten, hoewel de belangrijkste zijgang van het Duitse netwerk uitkwam op de riolering van de stad in de buurt. De luisterpost die ze hadden aangelegd in de buurt van de Britse frontlijn, werd beschermd door één gevechtstunnel, ongeveer drie meter boven de Britse tunnel; daarvandaan hadden ze naar beneden gegraven en de twee springladingen geplaatst die het systeem van de vijand grotendeels onbruikbaar hadden gemaakt.

Ze waren nog niet ver in hun eigen centrale tunnel gevorderd toen ze een omvangrijke instorting bereikten. Levi ging zitten, terwijl Lamm en Kroger met hun houwelen aan het werk gingen. Een afschuwelijke gedachte was opeens bij hem opgekomen. Zijn broer, een ingenieur die aan dezelfde compagnie verbonden was, had hem verteld dat hij van plan was af te dalen voor een inspectie van het systeem, om er zeker van te zijn dat de Britse tunnel definitief onklaar was. Normaal werkte hij niet ondergronds, maar van tijd tot tijd inspecteerde hij nieuwe constructies. Levi had hem al drie dagen niet meer gezien, wat op zichzelf niet ongewoon was, aangezien ze heel verschillend werk deden,- en hoewel hij niet wist of hij zich bij de patrouille had aangesloten, wist hij ook niet zeker of hij daar niet bij was.

“Het is een heel zware instorting,” zei Lamm. “We kunnen dit hier beter voorlopig met rust laten en gaan kijken wat er in de gevechtstunnel is gebeurd. Zo nodig kunnen we hierheen teruggaan.”

Levi zei: “Weet jij wie er aan die patrouille hadden deelgenomen?”

“Nee,” zei Lamm. “U wel?”

“Nee. Ik weet dat het er drie zijn. Ik vroeg me alleen af of een van hen mijn broer is.”

Kroger zei: “Dat zou de commandant vast wel hebben gezegd.”

“Dat betwijfel ik,” zei Levi. “Die heeft wel wat anders aan zijn hoofd. Die staat op het punt een grootscheepse aftocht te organiseren.”

“Dan moeten we blijven hopen,” zei Kroger. “Misschien zijn ze trouwens allemaal nog in leven, en gewoon aan het werk.”

Lamms gezicht stond nogal twijfelachtig toen hij zijn houweel in een lus opzij van zijn ransel hing en vooruitliep, terug naar het begin van de tunnel. Ze klommen door de smalle ingang de gevechtstunnel binnen en baanden zich een weg. Het was daar smaller en donkerder, en ze moesten hier en daar kruipen, totdat ze een gedeelte bereikten waar de zoldering hoger was, en gestut, overeenkomstig de normen die ze van hun sappeurs verwachtten.

Na vijftig meter vonden ze een compacte massa als gevolg van een explosie. De luchtdruk had de wanden van de tunnel weggeblazen, zodat die veel breder was geworden, al was de ruimte geheel gevuld met aarde en kalk. De drie Duitsers keken elkaar weifelend aan.

“De explosie was doorgedrongen tot in de hoofdtunnel,” zei Lamm. “Het is een en dezelfde explosie.”

“Wat ik niet begrijp,” zei Levi, “dat is wie die explosie hebben veroorzaakt. Wat is het eigenlijk? Ik dacht dat wij hen uitgeschakeld hadden, en wij kunnen het toch niet geweest zijn?”

“Volgens mij,” zei Kroger, “is het een ongeluk. Er moet een springlading zijn geweest die niet gebruikt was tegen hun tunnel. Die is achtergebleven en ontploft. Dat spul is erg onstabiel.”

“De andere mogelijkheid,” zei Lamm, “is dat de vijand erachter zit.”

“Maar hoe kunnen ze weer zo snel zijn teruggekomen nadat wij hun hele systeem hadden opgeblazen?” zei Levi.

“Omdat ze niet zijn teruggekomen, omdat ze nooit zijn weggegaan. Wij weten niet hoeveel man ze daar in de diepte hadden toen we die springla-dingen tot ontploffing brachten. Misschien hebben enkelen het overleefd.”

“Maar die zouden intussen toch gestikt zijn.”

“Hoeft niet,” zei Lamm. “Ze hebben ventilatiepijpen, luchttoevoer. Die zijn inmiddels waarschijnlijk wel kapot, maar dan heb je altijd nog lucht-zakken en hier en daar een verbinding met de oppervlakte. Een van ons heeft het acht dagen overleefd, met alleen een veldfles water.”

“God.” Levi was ontzet. “Dus achter deze instorting zitten misschien niet alleen drie van onze manschappen, dood dan wel levend, maar ook nog een onbekend aantal Britten, gewapend met explosieven, in holen of luchtzakken, als, als…”

“Als ratten,” zei Lamm.

Ze begonnen met hun houwelen op de aardstorting in te hakken. Twee van hen werkten terwijl de derde uitrustte of de weggehakte aarde verwijderde. Ze slaagden erin vijf uur door te werken tot ze alledrie op de grond neerzegen. Ze dronken zo min mogelijk water en aten wat kaakjes en gedroogd vlees.

Levi’s jongere broer heette Joseph. Hij was de knapste jongen van de school geweest, had altijd prijzen gewonnen voor Latijn en wiskunde. Hij was natuurwetenschappen gaan studeren in Heidelberg. Hij was daar met een doctorstitel vandaan gekomen, en talrijke bedrijven hadden hem een baan aangeboden, evenals de overheid. Levi had die gelauwerde, bebrilde gestalte, met zijn reserve tegenover lieden die hem met hun gunsten wilden overladen, altijd moeilijk kunnen associëren met de vastberaden, astmatische, maar in wezen komische figuur die hij als jongen had gekend. Joseph had fel met zijn oudere broer geconcurreerd, maar het leef tijdsverschil had hem meestal verslagen. Levi had sinds Josephs geboorte altijd een grote tederheid voor hem gevoeld, in hoofdzaak omdat hij het product was van degenen die hij het meest ter wereld liefhad, namelijk zijn ouders. Hij wilde graag dat Joseph snel leerde wat zijn ouders zo belangrijk maakte, waarom hun manier van leven zo bewonderenswaardig was. Zijn grootste angst was dat Joseph op de een of andere manier niets zou begrijpen van de familie-eer, of die zou verraden. Daarom had hij geen jaloezie gevoeld, alleen vreugde, toen de familie door Josephs prijzen de publieke roem veroverde waarop ze, volgens hem persoonlijk, altijd al recht had gehad.

Soms ergerde zijn jongere broer hem met wat Levi zag als eigenzinnigheid. Aangezien ze zoveel gemeen hadden, leek het onnodig dat hij zijn oudere broer niet in alles volgde, dat hij andere beslissingen nam, andere voorkeuren ontwikkelde-voor Levi’s gevoel om bijna perverse redenen. Hij dacht dat zijn broer het deed om hem te ergeren, maar hij liet zijn hartelijke gevoelens voor de jongen niet ondermijnen; hij leerde zijn ergernis ondergeschikt te maken aan zijn blijvend verlangen hem te beschermen.

In zekere zin zou het typisch Joseph zijn geweest als hij zich op het moment van de explosie in deze smalle tunnel had bevonden. Terwijl Levi met zijn houweel op de muur van aarde inhakte, kreeg hij een helder visioen van Josephs bleke, merkwaardig uitdrukkingloze gezicht, liggend, met gesloten ogen, verpletterd door het gewicht van de wereld op zijn astmatische borstkas.

Wanneer ze uitrustten van hun zwoegen, konden ze het lawaai van het bombardement boven hen horen.

“De aanval komt naderbij,” zei Kroger.

“We komen hier nooit doorheen,” zei Lamm. “Je kunt aan de geluiden horen hoe dik die laag aarde is. Ik zal moeten proberen of ik hem kan opblazen.”

“Dan stort de zoldering in,” zei Kroger. “Kijk maar.”

“Ik zal een heel lichte springlading gebruiken, en die zal ik zorgvuldig verpakken, zodat de luchtdruk de goede kant uit gaat. Maakt u zich geen zorgen, we trekken ons een heel eind terug. Wat denkt u ervan?”

“Goed,” zei Levi. “Als dat de enige oplossing is. Maar wees voorzichtig. Gebruik een zo licht mogelijke lading. We kunnen het altijd nog eens proberen.”

Hij wilde niet dat Joseph gedood werd door een instorting die door zijn eigen mensen was veroorzaakt.

Het kostte Lamm nogmaals twee uur voordat hij een gat had gegraven dat aan zijn eisen beantwoordde. Hij plaatste het ontstekingsmechanisme bij de lading en rolde de draden af tot aan het begin van de helling die terug naar boven leidde. Hij bevestigde ze aan de detonator die ze daar hadden achtergelaten, en toen Levi en Kroger veilig en wel achter hem waren, drukte hij de hendel in.

In zijn smalle graf, waar een opening met de doorsnede van een breinaald lucht doorliet, maar geen licht, galmde het lawaai in Stephens oren. Een hoopvolle huivering ging door hem heen. Ze hadden een reddingsploeg gestuurd. Weirs oude compagnie zou hen niet in de steek laten: het had lang geduurd voordat ze op weg waren gegaan, maar nu kwamen ze eraan. Hij verschoof zijn lichaam enigszins, al was daar nauwelijks plaats voor in de ruimte die hun nog restte. Aan de ene kant van zijn hoofd lag een groot brok kalk dat hen scheidde van de resten van de hoofdtunnel. Dat was het enige waarop hij zich kon oriënteren; de rest van de aarde die verplaatst was door de ammonal-explosie, had hen aan alle kanten ingesloten.

“Ben je daar nog, Jack?” vroeg hij. Hij stak zijn ene been uit en voelde Jacks schouder onder zijn laars. Hij hoorde een zwak gekreun.

Hij probeerde hem met praten wakker te maken. “Haat jij de Duitsers?” vroeg hij. “Haat je alles van de Duitsers en hun land?”

Jack was sinds de explosie niet echt bij bewustzijn geweest.

Stephen probeerde hem te provoceren. “Ze hebben je vrienden gedood. Wil je niet blijven leven om hun nederlaag te zien? Wil je niet zien hoe ze teruggedreven worden, en vernederd? Wil je hun land niet binnenrijden, zittend op een van onze tanks? En zien hoe de vrouwen in ontzag naar je opkijken?”

Jack antwoordde niet. Zolang hij leefde was er, voor Stephens gevoel, nog enige hoop. Als hij alleen achterbleef, zonder het excuus dat hij een ander hielp, zou hij bezwijken voor de wanhoop die hem, volgens elke redelijke beoordeling van de feiten, allang had moeten overvallen.

Hij wist niet zeker waar de lucht vandaan kwam, maar in het bovenste uiteinde van het hol waar ze lagen, was iets dat ingeademd kon worden. Van tijd tot tijd ruilde hij van plaats met Jack, zodat ze de lucht konden delen. Hij stelde zich voor dat een of andere luchttoevoer was omgebogen door een van de explosies, zodat er nog een heel kleine, maar uiterst belangrijke luchtstroom werd aangevoerd.

De meeste zorgen maakte hij zich over de duisternis. Sinds de ontplof—fing hadden ze niets meer gezien. De zaklantaarn was door de luchtdruk uit zijn hand gerukt en gebroken. Eerst waren ze overdekt geweest met aarde, maar die hadden ze langzaam kunnen verwijderen. De ruimte waarin ze lagen, was ongeveer viereneenhalve meter lang en niet breder dan het bereik van hun beide armen. Toen Stephen voor het eerst de omvang had afgetast, had hij een kreet van wanhoop geslaakt.

Wat ze nu moesten doen was stilliggen en wachten op de dood. Op een gegeven moment tijdens de inspanning van het graven was hij zijn hemd en zijn tuniek kwijtgeraakt, evenals zijn koppel met het pistool. Hij droeg nog zijn broek en zijn laarzen, maar hij had niets om zelfmoord te plegen, tenzij hij het mes uit zijn zak haalde en een slagader doorsneed.

Hij knipte het mes open in het donker en plaatste het tegen zijn hals. Hij genoot van het vertrouwde gevoel van dat gladde, zorgvuldig geslepen lemmet. Hij vond de ader van zijn hersens naar zijn lichaam, zachtjes kloppend onder de huid. Hij was klaar om het te doen, om een eind te maken aan de paniek van levend begraven zijn.

De lichte hartenklop tikte tegen de vingertoppen van zijn rechterhand. Die trok zich niets aan van de situatie waarin hij verkeerde. De ader klopte nog net zo als toen hij een jongen op de akkers was geweest, of een jongeman die zijn werk deed; het onveranderlijke ritme zag geen verschil tussen de verschillende omstandigheden waarin hij zo overtuigd en helder had geleefd. Hij werd getroffen door de brave onverschilligheid van zijn bloedsomloop, voor alles behalve het eigen ritme.

“Jack, kun je me verstaan? Ik wil je vertellen over de Duitsers en hoe vreselijk ik ze haat. Ik ga je vertellen waarom je moet blijven leven.”

Er kwam geen reactie. “Jack, je moet in leven willen blijven. Je moet erin geloven.”

Stephen trok Jacks lichaam dichter naar het zijne. Hij wist dat hij hem daardoor pijn zou doen.

“Waarom wil je niet blijven leven?” vroeg hij. “Waarom doe je geen moeite?”

Jack was door de pijn weer half bij kennis gekomen, en antwoordde eindelijk. “Wat ik allemaal gezien heb…Ik wil niet meer leven. Die dag dat jullie in de aanval gingen. Wij keken toe. Ik en Shaw. De aalmoezenier, die vent, ik weet niet meer hoe hij heette. Als je het had gezien, zou je het begrijpen. Hij rukte zijn kruis van zijn nek. Mijn jongen, ook dood. Wat een wereld hadden we voor hem geschapen. Ik ben blij dat hij dood is. Ik ben blij.”

“Je moet blijven hopen, Jack. En het leven gaat door. Met ons of zonder ons, het leven gaat door.”

“Niet voor mij. In een tehuis, zonder benen. Ik wil geen medelijden.”

“Ga je liever dood, hier in dit hol?”

“Godallemachtig, ja. Hun medelijden zou zo…hopeloos zijn.”

Stephen merkte dat Jack hem begon te overtuigen. Zijn eigen verlangen om verder te leven werd niet geïnspireerd door een beter argument, maar door een zekere primitieve lust of instinct.

“Als ik doodga,” zei Jack, “kom ik bij mannen die het begrijpen.”

“Maar je hebt liefde gekend, in Engeland. Je vrouw, je zoon, en voor die tijd je ouders. Er zouden nog steeds mensen zijn die van je hielden.”

“Mijn vader is gestorven toen ik nog heel klein was. Ik ben grootgebracht door mijn moeder. Ik was omringd door vrouwen. Die zijn nu allemaal dood. Alleen Margaret, en met haar zou ik niet meer kunnen praten. Er is te veel gebeurd.”

“Zou je niet willen zien hoe wij de oorlog winnen?” Nog terwijl hij de woorden uitsprak, merkte Stephen hoe hol ze klonken.

“Niemand kan winnen. Laat me nu met rust. Waar is Tyson?”

“Ik zal je een verhaal vertellen, Jack. Acht jaar geleden ben ik naar dit land gereisd. Ik ging naar een groot huis aan een brede straat in een stad, niet ver hiervandaan. Ik was nog jong. Ik was onbesuisd en nieuwsgierig en egoïstisch. Ik was ontvankelijk voor gevaarlijke dingen, dingen die je later in je leven wel ziet, maar negeert-omdat ze te riskant zijn. Op die leeftijd ken je geen angst. Je denkt dat je alles begrijpt, dat het je te zijner tijd duidelijk zal worden. Snap je wat ik bedoel? Niemand had ooit van me gehouden. Dat is echt waar, al was ik me er destijds niet van bewust. Ik was anders dan jij met je moeder. Het kon niemand wat schelen waar ik was, of ik bleef leven of doodging. Daarom heb ik mijn eigen redenen bedacht om te leven, daarom zal ik hieruit komen, op de een of andere manier, omdat niemand er ooit wat om heeft gegeven. Als het moet zal ik me met mijn tanden hieruit graven, als een rat.”

Jack was aan het ijlen. “Ik wil nog geen bier. Nog niet. Waar is Turner? Haal me van het kruis af.”

“Ik heb destijds een vrouw ontmoet. Ze was de echtgenote van de man in dat grote huis. Ik werd verliefd op haar en ik dacht dat zij ook van mij hield. Samen met haar heb ik iets gevonden waarvan ik niet wist dat het bestond. Misschien was ik alleen opgelucht, overweldigd door het gevoel dat iemand van me kon houden. Maar ik geloof niet dat het dat alléén was. Ik kreeg visioenen, ik had dromen. Nee, dat is niet waar. Ik had geen visioenen, dat was juist het vreemde. Het was alleen het vlees, het lichamelijke. De visioenen, die kwamen later.”

“Ze hebben de compressor nu naar binnen gehaald. Vraag maar aan Shaw. Haal me eraf.”

“Het is niet dat ik van haar hou, al doe ik dat wel, ik zal altijd van haar houden. Het is niet dat ik haar mis, of dat ik jaloers ben op haar Duitse minnaar. In wat zich tussen ons afspeelde, zat iets wat mij in staat stelde andere dingen in de wereld te horen. Het was of ik een deur doorging en daarachter geluiden en signalen van een of ander verder leven vond. Die dingen zijn onmogelijk te begrijpen, maar omdat ik ze gehoord heb, kan ik ze niet ontkennen. Zelfs niet hier.”

Stephen had de indruk dat Jack naar adem snakte. Hij wist niet of hij zijn lachen probeerde in te houden of lag te snikken.

“Til me op,” zei Jack toen hij weer lucht kreeg.

Stephen lichtte hem op in zijn armen en legde hem dwars over zijn schoot. Zijn slappe benen bengelden aan de ene kant en zijn hoofd viel zwaar neer op zijn schouder.

“Ik had van je kunnen houden.” Jacks stem was nu verstaanbaar geworden. Hij maakte opnieuw dat verstikte geluid, en nu zijn hoofd zo dichtbij was, kon Stephen horen dat hij lachte, een ijl, spottend geluid in de benauwde duisternis.

Toen dat lachen verflauwde, begon Stephen ritmisch met het heft van zijn mes te kloppen tegen de muur van kalk naast zijn hoofd, om het reddingsteam te laten weten waar hij was.

Lamms kleine explosie had een gat in de gevallen aarde geslagen dat groot genoeg was om doorheen te klauteren.

Levi volgde de twee anderen met een mengeling van gretigheid en angst. Ze vonden de hoofdtunnel van de Duitsers, maar konden aan het versplinterde houtwerk zien dat ook verderop schade was aangericht.

Kroger hield de twee anderen tegen en wees voor zich uit. De bodem van de tunnel leek in een gat te verdwijnen. Toen ze zich zo dichtbij mogelijk hadden gewaagd, haalde Lamm een touw uit zijn rugzak; het ene uiteinde bevestigde hij aan een van de stutten die nog overeind stonden.

“Ik laat me zakken om te kijken,” zei hij. “Houden jullie het touw vast, voor het geval die stut knapt.”

Ze keken toe hoe hij zich voorzichtig in de afgrond liet zakken. Om de twee, drie stappen riep hij naar hen. Ten slotte vond hij een ander vlak, waar hij kon staan. Hij bond het touw stevig om zich heen en schreeuwde naar boven dat ze stevig moesten vasthouden. Hij hield zijn lantaarn omhoog en keek om zich heen. Een metalen glans weerkaatste uit de schemer. Hij bukte zich om te kijken. Het was een helm. Op handen en knie-en doorzocht hij met zijn handen de aarde. Hij vond iets wat hard aanvoelde en niet op kalk leek. Het liet een kleverig gevoel achter in zijn hand. Het was een schouder, in feldgrau, de grijze stof van Duitse uniformen. De rest van het lichaam zat eraan vast, hoewel het vanaf het middel bedolven was. Het hoofd was nog min of meer intact, en aan de gelaatstrekken kon Lamm zien dat dit het lichaam van Levi’s broer was.

Hij ademde in en blies de lucht weer uit met bolle wangen. Hij wilde het nieuws de anderen niet toeschreeuwen, maar het leek oneerlijk het niet aan Levi te vertellen. Hij tilde zijn lantaarn op en keek nog een keer de ruimte rond. Hij zag verder geen lichamen of bewegingen. Hij voelde aan de handen van de dode, of hij misschien een ring droeg; hij haalde het identiteitsplaatje van zijn hals, maar bleef zoeken naar iets dat minder naargeestig was, maar waaraan zijn broer hem kon identificeren. Aan de vingers vond hij niets, maar hij voelde een horloge, en dat stopte hij in zijn zak.

Hij gaf twee rukken aan het touw en schreeuwde dat hij weer naar boven kwam. Hij voelde hoe het touw strak kwam te staan toen Kroger en Levi tegenwicht gaven. Het was een diepte van een meter of zes, en het kostte hun een paar minuten om hem omhoog te hijsen, terwijl zijn laarzen naar houvast zochten in de losse aarde van de zijkant.

“En?” zei Levi, toen ze allemaal weer op adem waren. Iets in het knappe gezicht van Lamm maakte hem ongerust: de man leek hem niet te willen aankijken.

“Ik heb een dode gevonden. Een van ons. Hij moet op slag gedood zijn.”

“Heb je zijn identiteitsplaatje?” vroeg Kroger. Levi zat er heel stil bij.

“Ik heb dit gevonden.” Lamm stak Levi het horloge toe, en hij nam het met tegenzin aan. Hij keek ernaar. Het was van Joseph. Hij had het bij een familiefeestje van hun vader cadeau gekregen: bij zijn bar mitswa, dacht hij, of toen hij zijn studieplaats aan de universiteit had gekregen.

Levi knikte. “Domme jongen,” zei hij. “Zo vlak voor het einde.”

Hij liep een eindje de tunnel in, weg van de anderen, om alleen te zijn.

Lamm en Kroger zaten op de bodem van de tunnel en aten nog wat van hun meegebrachte eten.

Een uur later kwam Levi terug van zijn gebeden. Zijn godsdienst verbood hem iets te eten van het voedsel dat Lamm hem aanbood.

Hij schudde zijn hoofd. “Ik moet vasten,” zei hij. “Intussen moeten we onze zoektocht voortzetten.”

Kroger schraapte zijn keel. Hij sprak met zachte stem. “Ik vraag me af of dat verstandig is. Lamm en ik hebben zitten praten. We hebben gezien wat een enorme ontploffing het is, en Lamm zegt dat het vrijwel onmogelijk is dat iemand die verder in de tunnel was dan uw broer, het heeft overleefd. We hebben onze plicht als reddingspatrouille gedaan. We zijn nagegaan wat er gebeurd is, en we kunnen uw broer mee naar boven nemen om hem een behoorlijke begrafenis te geven. Als we zelf langer onder de grond blijven, vrees ik dat we ons eigen leven in gevaar brengen, zonder dat daar eigenlijk reden voor is. We weten niet wat er boven gebeurd is. Hier beneden hebben we gedaan wat we kunnen. Ik vind dat we terug moeten gaan.”

Levi wreef met zijn hand over zijn kaak waar de baard begon te groeien. De rouwperiode zou betekenen dat zijn gezicht geheel begroeid zou zijn tegen de tijd dat hij zich weer mocht scheren.

Hij zei: “Ik kan je wel volgen, maar ik ben het niet met je eens. Twee van onze landgenoten liggen hier nog ergens onder de aarde. Als ze dood zijn, moeten we ze vinden om ze een behoorlijke begrafenis te geven. Als ze nog in leven zijn, moeten we ze redden.”

“Maar de kansen zijn…”

“De kansen doen er niet toe. We moeten onze taak uitvoeren.”

Kroger haalde zijn schouders op.

Lamm zag de praktische problemen van verder uitstel. “Het is hier in de diepte erg warm,” zei hij. “Zijn lichaam…”

“Het vlees is zwak. Wat van hem rest, is iets wat niet zal vergaan. Ik zal hem te zijner tijd zelf dragen.”

Lamm keek naar zijn schoenen.

“Wees niet bang,” zei Levi. “De mannen hier in de diepte komen uit ons eigen land. Ze willen niet achtergelaten worden onder deze vreemde aarde. Ze moeten teruggaan naar de plek die ze liefhadden en waarvoor ze gestorven zijn. Hou jij niet van je land?”

“Natuurlijk wel,” zei Lamm. Hij had zijn orders aanvaard. Hij zag geen reden tot verdere discussie. Hij stond op en begon het touw op te hijsen om verder te gaan.

“Ik houd van ons vaderland,” zei Levi. “Op een moment als dit, nu er een dode is in mijn familie, voel ik me meer dan ooit daarmee verbonden.” Hij keek uitdagend naar Kroger, die bezorgd knikte, alsof hij dacht dat Levi’s heftigheid voortkwam uit voorbijgaande agitatie.

Levi pakte hem bij zijn schouder. “Ben je het met me eens, Kroger?” Hij keek in Krogers intelligente, weifelende gezicht. Hij las daar geen oprechte instemming, maar in elk geval had hij zich erbij neergelegd. Kroger ging Lamm helpen met de voorbereidingen om opnieuw af te dalen.

Levi ging mee naar beneden, en ze lieten Kroger boven achter, zodat hij kon uitrusten. Zes meter onder de bodem van hun hoofdtunnel begonnen ze met hun houwelen in te hakken op de ingestorte aarde. Ze wisten niet wat ze zochten, maar door het verplaatsen van de aarde die het laatst was neergestort, hoopten ze meer duidelijkheid te krijgen over wat er gebeurd was.

Ze trokken hun hemden uit toen ze het warm kregen van hun gezwoeg. Hun houwelen maakten veel lawaai wanneer ze op brokken kalk stuitten.

Stephen verwijderde het glas van zijn horloge zodat hij in het donker kon voelen hoe laat het was. Het was tien voor vier toen hij opnieuw geluiden van graven hoorde, al wist hij niet of het vroeg in de ochtend was, of halverwege de middag. Hij schatte dat hij en Jack intussen vijf, of misschien zes dagen onder de grond waren.

Hij trok Jack nog een keer naar de minieme luchttoevoer, voor zijn beurt om adem te halen. Hij lag met zijn vingers op zijn horloge, om het halve uur af te meten dat hij in dit verstikkende uiteinde van het graf moest doorbrengen. Hij bewoog zich niet, want daardoor zou zijn behoefte aan zuurstof wellicht toenemen.

Hij leed nog steeds onder de paniek van opgesloten zijn. Hij zei bij zichzelf dat het ergste nu gebeurd was, dat hij nu levend begraven was zonder ruimte om zich om te keren, en dat hij dus niet meer bang hoefde te zijn. Angst had met verwachting te maken, niet met de werkelijkheid. Toch had de paniek hem nog niet verlaten. Soms moest hij zijn lichaam laten verstrakken om te voorkomen dat hij ging schreeuwen. Hij verlangde wanhopig naar het afstrijken van een lucifer. Al kon hij dan alleen maar de afmetingen van zijn gevangenis zien, dan was dat tenminste iets.

Dan weer kwamen er minuten van verminderd leven. Zijn verbeelding en zintuigen leken te doven, als lampen in een groot huis die een voor een werden uitgedaan. Ten slotte was er alleen nog een zekere vaagheid, doordat een restje wilskracht bleef branden.

Al die uren dat hij daar lag, bleef hij in zijn hoofd protesteren tegen wat hem overkwam. Hij vocht ertegen, met verbitterde wrok. Hoewel de heftigheid op en neer golfde naarmate zijn lichaam verslapte van dorst en uitputting, betekende de bitterheid van zijn woede dat ergens een lichtje, hoe zwak ook, was blijven branden.

Toen zijn halfuur erop zat, kroop hij terug en ging hij naast Jack liggen.

“Ben je er nog, Jack?”

Hij hoorde gekreun, toen rees Jacks stem omhoog door dikke lagen bewustzijn, en hij werd helderder dan sinds dagen.

“Ik ben blij met die sokken waar ik mijn hoofd op kan leggen. Elke week van de oorlog heb ik een nieuw paar van thuis gekregen.”

Stephen voelde de gebreide wol onder Jacks wang toen hij hem optilde.

“Ik heb nooit een pakje gekregen,” zei hij.

Jack begon weer te lachen. “Wat ben jij toch een grappenmaker. Niet één pakje in drie jaar tijd? Wij kregen er minstens twee per week. Iedereen trouwens. En wat brieven betreft…”

“Wees stil. Hoor je dat? Ze komen ons redden. Hoor je ze graven? Luister.”

Stephen verschoof Jack zodat zijn oor vlak tegen de kalk lag.

“Ze komen eraan,” zei Stephen. Hij kon uit de sterkte van de echo afleiden hoe ver weg ze nog waren, maar deed tegenover Jack alsof ze hen bijna hadden bereikt.

“Ze kunnen elk moment hier zijn, denk ik. Dan komen we hieruit.”

“Heb jij de hele oorlog legersokken moeten dragen? Arme kerel. Zelfs de armoedigste soldaat in onze sectie had…”

“Luister. Je wordt zo dadelijk bevrijd. We komen eruit.”

Jack lachte nog steeds. “Dat wil ik niet. Wil ik niet…”

Zijn lach veranderde in een hoestbui, en toen in een kramp waardoor zijn borstkas in Stephens armen omhoog werd getild. Het heftige, hijgende geluid vulde de smalle ruimte, en toen hield het op. Jack ademde ten slotte lang uit, alsof alle lucht hem verliet, en zijn lichaam zonk ineen-de dood die hij gewenst had.

Even hield Stephen het lichaam in zijn armen, uit respect voor hem, en vervolgens schoof hij het naar het benauwde uiteinde van de ruimte. Hij bracht zijn mond tot vlak bij de plaats waar de lucht binnendrong en haalde diep adem.

Hij strekte zijn benen uit en duwde het lichaam iets verder van zich vandaan. Hij voelde zich afschuwelijk alleen.

Toen had hij alleen nog het geluid van het graven, dat-zo moest hij nu wel toegeven-hopeloos ver weg was, en het gewicht van de aarde om hem gezelschap te houden. Hij vond lucifers in zijn zak. Er was niemand die hem zijn verlangen naar licht kon verbieden. Om de een of andere reden streek hij geen lucifer af.

Hij vervloekte Jack omdat hij gestorven was, omdat hij niet geloofd had in de mogelijkheid van redding. Toen trok zijn boosheid weg, en zijn geest concentreerde zich op het verre ritmische geluid van houwelen op kalk. Zolang hij dat geluid hoorde, was het als zijn eigen polsslag. Hij haalde zijn mes weer uit zijn zak en begon met het heft op de wand naast zijn hoofd te kloppen, zo hard als hij kon.

Na vier uur graven waren Levi en Lamm nog niet ver gevorderd. Levi riep naar Kroger dat hij naar beneden moest komen om Lamm te vervangen.

Terwijl Levi wachtte op Krogers komst, ging hij zitten om uit te rusten. Het was voor hem een erezaak geworden om de metgezellen van zijn broer te vinden. Joseph zou niet gewild hebben dat hij zich door persoonlijk verdriet liet afleiden. Het was niet zozeer zijn eigen eer, het was die van Joseph die op het spel stond. De dingen die hij deed, zouden enige eer kunnen teruggeven aan dat gebroken lichaam.

Boven het geluid van zijn hijgende ademhaling uit hoorde hij, heel vaag, een tikkend geluid. Hij drukte zijn hoofd tegen de wand en luisterde. Het kon een rat zijn geweest, dacht hij eerst, maar het was te ritmisch en te diep onder de grond. Het geluid had iets dat duidelijk maakte dat het van heel ver kwam: alleen een mens had kunnen beschikken over de kracht om zo luid te tikken.

Kroger kwam van het uiteinde van het touw gesprongen, en Levi riep hem. Kroger luisterde ook.

Hij knikte. “Daar is iemand. Iets hoger dan hier, denk ik, maar ongeveer evenwijdig met ons. Het klinkt minder luid dan van een houweel of een schop. Ik denk dat het komt van iemand die opgesloten zit.”

Levi glimlachte. “Ik zei toch dat we door moesten gaan.”

Kroger keek twijfelachtig. “De vraag is: hoe moeten we erdoor komen? Er zit heel wat kalk tussen ons in.”

“We zullen beginnen met opblazen. Een kleine, beperkte springlading. Ik zal naar boven gaan en Lamm naar je toe sturen. Hij weet alles van explosieven.”

Levi’s gezicht sprak van vastberaden enthousiasme. Kroger zei: “Stel dat dat geluid niet van onze manschappen afkomstig is, maar van een vijand die daar nog steeds klem zit?”

Levi zette grote ogen op. “Ik geloof niet dat een van hen nog in leven kan zijn, na al die tijd. En als het zo is, dan…” Hij spreidde zijn armen en haalde zijn schouders op.

“Dan wat?” zei Kroger kortaf.

“Dan zou het de man zijn die mijn broer en zijn twee makkers heeft gedood.”

Kroger keek hem bezorgd aan. “Oog om oog…U dacht toch niet aan wraak, is het wel?”

Levi’s glimlach trok weg. “Ik denk niet aan bepaalde handelingen. Mijn geloof geeft me goede raad voor alle omstandigheden. Maar ik ben niet bang om hem in het gezicht te zien, als je dat bedoelt. Ik zou weten wat ik moest doen.”

“We zouden hem gevangen moeten nemen,” zei Kroger.

“Dat is voldoende,” zei Levi. Hij liep naar het afhangende touw en riep naar Lamm dat hij hem moest ophijsen.

Lamm, die op het punt van inslapen was geweest, zei niets toen Levi zei wat hij van hem verlangde. Hij maakte een springlading klaar, deed die in zijn rugzak en gleed over het touw.

Het mengsel van kalk en aarde bleek hem en Kroger problemen op te leveren bij het graven. Het kostte hun vijf uur voordat ze een gat voor de springlading hadden waar Lamm tevreden over was. Levi wisselde hem af om Kroger te helpen. Ze vulden zandzakken en plaatsten die dicht opeen achter de explosieven.

Kroger stopte even om wat water te drinken en nog wat vlees en kaakjes te eten, van de voorraad die hij had meegebracht. Toen hij Levi wat aanbood, wees die dat af.

Hij begon licht in zijn hoofd te worden van rouw en vermoeidheid, maar hij was vastbesloten te blijven vasten. Hij werkte als een razende door, hij negeerde het zweet dat in zijn ogen prikte, en het beven van zijn vingers terwijl hij de zandzakken vulde.

Hij wist niet wat of wie hij achter die wand verwachtte te vinden; hij voelde alleen de drang om door te gaan. Zijn nieuwsgierigheid had te maken met zijn gevoel van verlies. De dood van Joseph kon alleen verklaard en goedgemaakt worden als hij die man nog levend aantrof en tegenover hem kon staan.

Ze legden de ontstekingsdraden en trokken zich terug naar hun schuilplaats aan de voet van de lange helling die naar de oppervlakte leidde. Van boven hoorden ze het geluid van zwaar granaatvuur, afgewisseld door mortieren en mitrailleurvuur. De aanval was begonnen. Lamm drukte de hendel van de detonator in, en de aarde schudde onder hun voeten. Ze hoorden een warm, hijgend geluid dat wegebde, en toen weer terugkwam. Even leek het erop dat massa’s aarde en kalk door de tunnel op hen af kwamen. Toen ebde het geluid opnieuw weg, en stierf weg tot stilte.

Ze liepen haastig terug door de lage, betimmerde ingang, kropen voort, schuifelden en holden terug naar de afgrond in de aarde. Een wolk van kalkstof maakte hen aan het hoesten, en ze trokken zich even terug tot het stof neergedaald was.

Levi zei tegen Kroger dat hij boven moest blijven terwijl Lamm met hem meeging. Hij wilde van Lamm horen hoe hij het effect van de explosie beoordeelde, en betwijfelde of Kroger wel van harte meedeed.

Ze klauterden door het gat dat de explosie had geslagen, terwijl ze het met hun schoppen groter maakten. Hierdoor kwamen ze rechtstreeks in de Britse luisterpost terecht. Ze inspecteerden het stutwerk van de anderen met spottende belangstelling.

“Luister.” Levi legde zijn hand op Lamms arm.

Het kloppen klonk als van een razende, en het was veel dichterbij dan eerst.

Levi was zo opgewonden dat hij een luchtsprongetje maakte en zijn hoofd tegen de zoldering van de ruimte stootte. “We zijn er,” zei hij. “Het is ons gelukt.”

Ze hadden opgeblazen wat hen van elkaar scheidde. Nu hoefden ze alleen nog door de wand heen te graven en hun handen uit te steken.

In zijn smalle ruimte was Stephen door elkaar geschud door deze nieuwe explosie. Hij rolde zich op zijn buik en beschermde zijn hoofd tegen wat hij zich voorstelde als de instorting van de wereld. Maar hoewel het geluid van de wanden weerkaatste, bleven ze op hun plaats.

Hij begon te schoppen en te trappen binnen de smalle cel waarin hij lag. De claustrofobie die hij met geweld had onderdrukt, had hem nu in de greep. De gedachte dat mannen vlakbij zich vrijelijk konden bewegen, en de vrees dat ze hem niet zouden horen, dat ze hem niet konden bereiken, bracht hem in paniek.

Met zijn schoppende bewegingen maakte hij aarde los die door de luchtdruk in beweging was gekomen. Een zware lading viel op zijn benen, zodat hij even stopte en zijn lichaam liet verstrakken in zelfbeheersing.

Hij hervatte het kloppen met het heft van zijn mes, en begon zo luid mogelijk te schreeuwen: “Ik ben hier. Hier moeten jullie zijn.”

Hij zag de mannen van Weirs compagnie voor zich, opgewekte gezichten die grijnsden van onder hun helmen terwijl ze zich een weg naar hem toe hakten. Wie zouden het zijn? Welke sappeurs hadden ze gestuurd om hem te redden? Hij kon zich geen namen of gezichten herinneren. Jack was een van hen geweest, maar die lag dood naast hem. Een man met blond haar en lege ogen, Tyson, maar die was al heel lang dood. En die kleinere mannen, die nooit rechtop leken te staan, zelfs niet in de openlucht, maar die waren misschien samen met hem ondergronds geweest bij de eerste explosie.

Stephen voelde hoe zijn hoofd buitengewoon helder werd. Het werd gevuld met beelden van de normale wereld, de wereld waar vrouwen woonden, waar mensen zich in vrede bewogen en de liefde bedreven en dronken, en er waren kinderen en transacties en er werd gelachen. Hij dacht aan Jeanne en aan de verbijsterende glimlach die als plotselinge zonneschijn uit haar ogen straalde. De afschuwelijke, benauwde wereld van aarde en zweet en dood was niet de enige werkelijkheid; dat was een krappe illusie, een ijle gevangenis waaruit hij elk moment te voorschijn kon schieten.

Zijn dorst en vermoeidheid waren vergeten; hij sidderde van hartstocht voor de wereld, voor de sterren en bomen, voor de mensen die daar bewogen en leefden. Als ze hem niet konden bereiken, zou hij de wanden van de aarde omverwerpen, hij zou zich een weg krabben, eten en slikken, omhoog naar het licht.

“Ga door,” lachte Levi, en zijn ogen vlamden. Zijn huid glom van zweet terwijl hij zijn houweel sloeg in de muur waarvan ze de betimmering hadden verwijderd.

Lamm verwrong zijn gezicht onder zijn verkleefde haren en tuurde naar hem omhoog uit het licht van de lantaarn.

“Ga door,” schreeuwde Levi, “ga door.”

Hij was bijna dolzinnig toen hij zijn houweel nogmaals in de aarde sloeg. Voor zijn ogen zag hij alleen het gezicht van zijn dierbare broer Jo-seph. Wat had hij van hem gehouden, wat had hij veel via hem geleefd; wat had hij graag gewild dat Joseph was als hijzelf, maar dan beter, dat hij zou profiteren van zijn ervaring en iets zou presteren dat de nobele aard van zijn ouders en van hun voorouders eer aandeed.

Lamm werkte verder in haastig ritme, en de zware spieren van zijn schouders gleden op en neer onder het doorweekte grijze onderhemd terwijl zijn houweel de tussenliggende aarde verwijderde.

Hij was tien meter verder dan Levi, en zijn houweel sloeg in lucht. Hij was erdoorheen. Hij slaakte een kreet. Levi duwde hem opzij en begon als een razende met zijn handen te graven, waarbij hij de aarde achter zich gooide als een hond. Hij riep naar de man in de diepte. Ze kwamen, ze waren bij hem.

Het was Levi, niet Lamm, die de aarde aan het uiteinde van Stephens graf zo ver had losgemaakt dat hij in staat was eruit te klauteren, over het liggende lijf van Jack Firebrace heen.

Op handen en knieën schoof hij achterwaarts door de aarde die door zijn eigen explosie was neergekomen. Ongeveer een meter verderop kon hij de tunnel zien, nog intact. Op die plek was Lamm erdoorheen gebroken. Levi duwde Lamm opzij en klauterde zelf de Britse tunnel in. De echo van Stephens tikken hield hem voor de gek, en hij liep de verkeerde kant uit, van hem vandaan.

Snakkend naar lucht en aarde uitspuwend klauwde Stephen zich naar voren, en hij schreeuwde. Hij kon licht zien van een of andere lantaarn, slingerend in de tunnel voor hem uit. Er was lucht. Hij kon ademhalen.

Levi hoorde hem. Hij draaide zich om en liep terug.

Toen de zoldering van de tunnel hoger werd, ging Stephen op zijn hurken zitten, en hij riep nogmaals. De lantaarn scheen op hem.

Hij keek op en zag de benen van zijn redder. Ze waren gehuld in het Duitse feldgrau, de kleur van zijn zwartste droom.

Hij wankelde overeind, en zijn hand tastte naar zijn revolver, maar daar was niets, alleen de gescheurde, doorweekte vodden van zijn broek.

Hij keek omhoog in het gezicht van de man die voor hem stond, en zijn vuisten kwamen omhoog, als bij een boerenjongen die wil gaan vechten.

Ergens in de diepte, ver voorbij alles wat zijn uitgeputte geest kon bereiken, sloeg zijn zielenstrijd door hem heen als golven die aan de opeengepakte kiezels van een strand rukten. Het geluid van zijn leven dat naar hem riep op een verre weg; de gezichten van de mannen die afgeslacht waren, de gesloten ogen van Michael Weir in zijn doodkist; zijn vurige haat voor de vijand, voor Max en al die andere mannen die hem hier hadden gebracht; het vlees en de liefde van Isabelle, en de ogen van haar zuster.

Ver voorbij zijn gedachten werd hij door een besluit overvallen, en hij merkte dat zijn armen, die hij nog steeds opgestoken hield, zich wijd openden.

Levi keek naar de gestalte met die wilde ogen, die halve waanzinnige, de man die zijn broer had gedood. Om een reden die hij niet kon verklaren bleek ook hij zijn armen gespreid te hebben, en de twee mannen vielen elkaar in de armen, huilend om de bittere vreemdheid van hun levens.

50

Ze hielpen Stephen naar het uiteinde van het touw en gaven hem water te drinken. Ze hesen hem op, en Levi liep met zijn arm om hem heen naar het einde van de tunnel, terwijl Lamm en Kroger teruggingen, de duisternis in, om het lichaam van Jack Firebrace op te halen.

Levi leidde Stephen, die traag tegen de helling op liep, in de richting van het licht. Ze moesten hun ogen bedekken tegen de krachtige zonnestralen. Ten slotte kwamen ze in de openlucht van de Duitse loopgraaf. Levi hielp Stephen over de ingang heen.

Stephen haalde telkens en telkens weer diep adem. Hij keek naar de blauwe, verre hemel met onregelmatige, veervormige wolken. Hij ging op het banket zitten, met zijn hoofd in zijn handen.

Ze konden geluiden van vogels horen. De loopgraaf was leeg.

Levi klauterde op de borstwering en bracht een kijker naar zijn ogen. De Britse loopgraaf was verlaten. Hij keek achter zich naar de Duitse linies, maar vóór de horizon, acht kilometer verderop, zag hij niets. De dijk was doorgebroken, het Duitse leger was weggespoeld.

Hij kwam weer naar beneden, de loopgraaf in, en ging naast Stephen zitten. Geen van beide mannen zei een woord. Ze luisterden elk naar de hemelse rust.

Ten slotte keerde Stephen zijn gezicht naar Levi. “Is het voorbij?” vroeg hij in het Engels.

“Ja,” zei Levi, eveneens in het Engels. “Het is over.”

Stephen keek neer op de bodem van de Duitse loopgraaf. Hij kon niet bevatten wat er gebeurd was. Vier jaren die zo lang hadden geduurd dat het geleken had of de tijd stilstond. Al die mannen die hij dood had gezien, hun lijken, hun verwondingen. Michael Weir. Zijn bleke gezicht dat uit de ondergrondse tunnel opdook. Byrne als een kraai zonder kop. De tienduizenden die samen met hem waren gesneuveld, op die zomerse ochtend.

Hij wist niet wat hij moest doen. Hij wist niet hoe hij zijn leven moest terugwinnen.

Hij voelde hoe zijn onderlip begon te trillen en hoe hete tranen in zijn ogen kwamen. Hij legde zijn hoofd tegen Levi’s borstkas en begon te snikken.

Ze brachten Jacks lichaam naar boven, en toen de mannen hadden gerust, groeven ze een graf voor hem en Joseph Levi. Het was een gezamenlijk graf, want de oorlog was voorbij. Stephen zei een gebed voor Jack, en Levi voor zijn broer. Ze plukten bloemen en strooiden die over het graf. Ze stonden alle vier te huilen.

Toen ging Lamm op zoek in de bunkers, en hij kwam terug met water en eten in blik. Ze aten in de openlucht. Toen gingen ze terug naar de bunker om te slapen.

De volgende dag zei Stephen dat hij zich weer bij zijn bataljon moest voegen. Hij schudde de hand van Kroger en Lamm, en vervolgens die van Levi. Van alle vlees dat hij gezien had en aangeraakt, was deze dokters-hand het symbool van zijn bevrijding geweest.

Levi wilde hem niet laten gaan. Hij liet hem beloven dat hij zou schrijven als hij weer in Engeland was. Hij haalde de gesp van zijn koppel en gaf die aan hem als souvenir. Gott mit uns. Stephen gaf hem zijn mes met dat ene lemmet. Ze omhelsden elkaar nogmaals en klampten zich aan elkaar vast.

Toen beklom Stephen de ladder, hij kwam uit de loopgraaf, liep het niemandsland in. Geen orkaan van kogels wachtte hem, geen verscheurende kus van metaal.

Hij voelde de droge, omgewoelde aarde onder zijn laarzen terwijl hij zijn weg terug zocht naar de Britse linies. Een leeuwerik zong in de ongedeerde lucht boven hem. Zijn lichaam en zijn geest waren uitgeput, onherstelbaar, voorbij woorden, maar niets kon de ingehouden opgetogenheid van zijn ziel tegenhouden.

Deel 7

Engeland 1979

51

Elizabeth maakte zich zorgen over wat haar moeder zou zeggen als ze vertelde dat ze zwanger was. Fran$oise was altijd erg streng geweest in dergelijke aangelegenheden, zozeer dat Elizabeth haar niet had verteld dat haar vriend getrouwd was. “Hij werkt in het buitenland,” had ze gelukkig kunnen zeggen, toen Françoise had willen weten waarom ze hem nooit aan haar had voorgesteld.

Ze stelde het moment uit waarop ze het haar zou moeten vertellen, maar omstreeks maart begon ze dikker te worden. Ze had niet veel zin om het terloops te verwerken in de conversatie bij de thee tijdens een van haar bezoekjes aan Twickenham, en daarom besloot ze haar moeder uit te nodigen voor een dineetje in Londen, zodat het nieuws een feestelijk tintje zou krijgen. Ze gaf voor zichzelf toe: de reden was voor een deel Fran$oise op het verkeerde been te zetten, haar in de verdediging te drijven,- maar ze hoopte dat haar moeder zou delen in haar blijdschap over dit vooruitzicht. Ze spraken een datum af en Elizabeth boekte een tafel in het restaurant.

Het was ook niet gemakkelijk geweest Erich en Irene ervan te vertellen, want haar zwangerschap betekende dat ze een tijdlang niet zou kunnen werken. Erich vatte het nieuws op als een persoonlijke belediging van hem en zijn zoon, die volgens zijn irrationele overtuiging de vader van Elizabeths kinderen had moeten worden, al was hij dan gelukkig getrouwd met een ander.

Irene was er ook niet blij mee. Dat begreep Elizabeth niet. Irene was een van haar beste vriendinnen: in alles koos ze partij voor haar. Maar bij dit hoogst belangrijke nieuws leek ze niet te kunnen delen in Elizabeths vreugde en opwinding. Ze mompelde nogal wat over huwelijk en familie. Een paar weken nadat Elizabeth het haar verteld had, kwam Irene op het werk naar haar kamer om zich te verontschuldigen.

“Ik weet niet waarom, maar ik was een beetje van mijn stuk toen je me van de baby vertelde. Het zal het bekende groenogige monster wel zijn geweest. Ik ben heel blij voor je, lieverd. Ik heb dit alvast gemaakt.” Ze overhandigde Elizabeth een papieren zak met een paar gebreide sokjes.

Elizabeth sloeg haar armen om haar heen. “Dank je wel. Sorry dat ik zo tactloos was. Ik had echt even moeten nadenken. Dank je, Irene.”

Als men Elizabeth vroeg wie de vader van het kind was, weigerde ze dat te zeggen. Eerst reageerden ze beledigd. “Het lekt toch ooit uit, weet je,” zeiden degenen die nog niet van Roberts bestaan hadden gehoord. “Je kunt niet verwachten dat het kind zonder vader opgroeit.” Elizabeth haalde haar schouders op en zei dat het haar heus wel zou lukken. Degenen die wel van Robert hadden gehoord, namen aan dat hij de verantwoordelijke was. Elizabeth zei: “Ik zeg niets. Het is een geheim.” Hun ergernis verdween geleidelijk, en daarmee ook hun nieuwsgierigheid. Ze hadden hun eigen zorgen, en als Elizabeth zo mal wilde doen, dan moest ze het zelf maar weten. Het was dus inderdaad, zoals ze al had gedacht, mogelijk een geheim te bewaren: nieuwsgierigheid werd uiteindelijk verdrongen door onverschilligheid; of vriendelijker uitgedrukt: je kreeg de kans je eigen leven te regelen.

Elizabeth zou haar moeder op een zaterdagavond ontmoeten. Die ochtend was ze klaar met het lezen van haar grootvaders aantekeningen, vertaald door het stekelige handschrift van Bob. Ze waren heel gedetailleerd. Er was een uitgebreid verslag over zijn onderaardse graf, waar hij gesprekken had gevoerd met Jack Firebrace.

Elizabeth was vooral getroffen door een passage, die in Bobs weergave enigszins onduidelijk was, waarin ze over kinderen gepraat leken te hebben, en of ze die na de oorlog nog zouden krijgen. ‘Ik zei dat ik de zijne zou krijgen’, zo leek dat gesprek te zijn geëindigd. Veel duidelijker was de alinea waarin Stephen beschreef hoeveel Jack had gehouden van een zoon die John heette.

Nu Elizabeth alle schriften had gelezen, evenals twee of drie andere boeken over de Eerste Wereldoorlog, had ze eindelijk een zeker beeld van hoe het toen was geweest. Jeanne, of Grand-mère zoals Elizabeth haar kende, was tegen het einde een paar maal voorgekomen, hoewel de tekst niets prijsgaf over Stephens eventuele gevoelens voor haar. ‘Vriendelijk’ was het lauwe woord dat het vaakst voor haar werd gebruikt in Bobs vertaling; af en toe stond er ook ‘zacht’. Dat was niet de taal van de hartstocht.

Elizabeth maakte een paar rekensommetjes op een stukje papier. Grand-mère geboren in 1878. Mam was geboren in…ze wist niet precies hoe oud haar moeder was. Tussen de vijfenzestig en de zeventig. Ik geboren in 1940. Ergens klopte iets niet in haar berekeningen, maar misschien lag dat aan haar. Eigenlijk deed het er niet toe.

Ze besteedde veel aandacht aan haar kleding en make–up voor die avond. Ze ruimde haar flat op en schonk zich wat te drinken in terwijl ze op haar moeder wachtte. Ze ging voor de open haard staan en ordende de dingen op de schoorsteenmantel: een paar kandelaars, een uitnodiging, een briefkaart en de koppelgesp die ze had schoongemaakt en gepoetst, zodat het ding glom met het glinsterend vuur dat het gehad moest hebben toen het net gegoten was: Gott mit uns.

Toen Françoise kwam, maakte ze een halve fles champagne open.

“Vieren we iets?” vroeg Françoise met een glimlach terwijl ze haar glas hief.

“Van alles. De lente. Jou. Mij.” Het kostte haar meer moeite haar nieuws te vertellen dan ze had verwacht.

Het restaurant dat ze gekozen had, was haar aanbevolen door een vriend van Robert. Het was een kleine, donkere gelegenheid aan Bromp-ton Road, gespecialiseerd in de Noord–Franse cuisine. De bankjes waren bekleed met rood pluche, en aan de bruine, rokerige wanden hingen olieverfschilderijen van Normandische vissershavens. Elizabeth was teleurgesteld toen ze binnenkwamen. Ze had iets verwacht waar het lichter was, met luidruchtige gasten, beter passend bij een avond met goed nieuws.

Ze bestudeerden het menu terwijl de ober met zijn potlood op zijn bloc-nootje tikte. Françoise bestelde een artisjok en sole dieppoise, Elizabeth champignons om mee te beginnen, en dan een entrecote. Ze bestelde dure wijn, Gevrey Chambertin, zonder precies te weten of dat rode of witte wijn was. Ze dronken beiden een gin-fizz toen ze wachtten. Elizabeth snakte naar een sigaret.

“Ben je helemaal gestopt met roken?” vroeg Françoise, toen ze de nerveuze handen van haar dochter zag.

“Helemaal. Niet één,” antwoordde Elizabeth met een glimlach.

“En ben je daardoor wat dikker geworden?”

“Ik…nou, een beetje wel, geloof ik.”

De ober kwam met de voorgerechten. “Voor u, madame? De artisjok? En de champignons voor u? Wie van de dames wil de wijn proeven?”

Toen hij eindelijk vertrokken was en ze waren begonnen te eten, zei Elizabeth verlegen: “Ik ben geloof ik wel wat aangekomen, maar dat komt niet doordat ik gestopt ben met roken. Het komt doordat ik een baby verwacht.” Ze zette zich schrap voor de reactie.

Françoise greep naar haar hand. “Goed zo. Ik ben erg blij voor je.”

Elizabeth kreeg tranen in haar ogen en zei: “Ik dacht dat je boos zou zijn. Je snapt wel-omdat ik niet getrouwd ben.”

“Ik ben alleen maar blij voor je, als jij het kind ook wilt.”

“O ja. O ja. Dat wil ik inderdaad heel graag.” Elizabeth glimlachte. “Je lijkt helemaal niet zo verbaasd.”

“Nee, dat geloof ik ook. Ik had gemerkt dat je wat zwaarder werd. En dat je gestopt was met roken. Je zei tegen me dat dat een van je voornemens voor het nieuwe jaar was, maar vroeger zou je je daar nooit aan hebben gehouden.”

Elizabeth lachte. “Oké. En-moet je nu niet vragen wie de vader is?”

“Moet dat dan? Doet het er iets toe?”

“Volgens mij niet. Hij is er blij mee-nou ja, redelijk blij. Hij zal me financieel helpen, al heb ik daar niet om gevraagd. Ik denk dat het allemaal goed zal gaan. Hij is een heel aardige man.”

“Dat is dan prima. Meer zal ik niet vragen.”

Elizabeth was verrast over de kalmte waarmee Françoise het nieuws had opgenomen, al had ze het al geraden en had ze dus de tijd gehad om zich erop voor te bereiden. “Je vindt het niet erg dat je kleinkind een moeder krijgt die niet getrouwd is?”

“Hoe zou ik dat erg kunnen vinden?” zei Françoise. “Mijn eigen moeder was ook niet getrouwd met mijn vader.”

“Grand-mère?” Elizabeth was stomverbaasd.

“Nee. Grand-mère was niet mijn echte moeder.” Françoise keek Elizabeth aan met tedere ogen. “Ik heb het je vaak genoeg willen vertellen, maar om de een of andere reden leek het niet nodig. Het is eigenlijk zo onbelangrijk. Je grootvader is in 1919, na de oorlog, getrouwd met Grand-mère, met Jeanne. Maar ik was toen al zeven. Ik was vijf toen ze elkaar voor het eerst ontmoetten!”

“Ik dacht al dat er iets niet klopte! Ik heb een paar rekensommetjes gemaakt nadat ik zijn schriften had gelezen. Ik dacht dat het kwam doordat ik zo slecht kan rekenen.”

“Wordt er in die schriften ooit verwezen naar iemand die Isabelle heet?”

“Een paar keer, ja. Een oude vriendin, nam ik aan.”

“Dat was mijn moeder. De jongere zuster van Jeanne.”

Elizabeth keek Françoise met grote ogen aan. “Dus was Grand-mère niet echt mijn grootmoeder?”

“Niet lijfelijk, nee. Maar eigenlijk weer wel. Ze heeft mij grootgebracht en ze hield van me alsof ik haar eigen kind was. Je grootvader was vóór de oorlog gaan logeren bij een familie. Hij had een verhouding met Isabelle en ze zijn er samen vandoor gegaan. Toen ze ontdekte dat ze zwanger was, heeft ze hem verlaten, en uiteindelijk is ze teruggegaan naar haar man. Jaren later, tijdens de oorlog, is je grootvader in Amiens Jeanne tegen het lijf gelopen. Zij heeft hem meegenomen om Isabelle te bezoeken, maar Isabelle had Grand-mère laten beloven dat ze hem niets van de baby zou vertellen.”

“En die baby, dat was jij?”

“Precies. Het was een vreemd soort uitvlucht. Ik weet het niet. Ze wilde gewoon zijn gevoelens ontzien. Hij is er pas achter gekomen toen hij op het punt stond met Jeanne te trouwen. Ik was uit Duitsland, waar ik gewoond had, naar Jeanne gestuurd omdat mijn eigen moeder dood was. Die was aan influenza gestorven.”

“Aan influenza? Dat kan toch niet.”

Françoise knikte. “Jawel. Er was een griepepidemie. Miljoenen mensen in Europa zijn daaraan gestorven, vlak na het einde van de oorlog. Isabelle had altijd gezegd: als er iets met haar mocht gebeuren, dan moest Grand-mère me grootbrengen. Dat hadden ze afgesproken toen ze naar Duitsland vertrok met de man op wie ze verliefd was geworden. Dat was een Duitser, en hij heette Max.”

“Maar wilde die je dan niet houden?”

“Ik denk het niet. Hij was ernstig gewond geraakt in de oorlog. Niet veel later is hij zelf gestorven. En per slot van rekening was ik zijn kind niet.”

“En jij bent dus grootgebracht alsof je het kind van Stephen en Jeanne was?”

“Precies. Grand-mère was een schat. Het was of ik een tweede moeder had. We waren een heel gelukkig gezin.”

De ober bracht de volgende gerechten.

“Vind je het erg?” zei Françoise even later. “Maakt het jou iets uit? Ik hoop van niet, want mij maakt het niets uit. Waar echte liefde tussen mensen bestaat, zoals bij ons allemaal, doen de details er niet toe. Liefde is belangrijker dan wie eigenlijk wie gebaard heeft.”

Elizabeth dacht even na. “Je hebt vast en zeker gelijk,” zei ze. “Ik moet het nog even verwerken, maar ik vind het helemaal niet erg. Vertel me over je vader. Was hij een opgewekte man?”

Françoise trok haar wenkbrauwen op en haalde diep adem. “Tja, het was…moeilijk. Na de oorlog heeft hij twee jaar lang niets gezegd.”

“Wat, geen woord?”

“Nee, geen woord. Ik weet het niet zeker, ik neem aan dat hij op zijn minst ‘Ja’ heeft moeten zeggen toen ze trouwden. Hij moet wel een paar woorden hebben gezegd, om te overleven. Maar ik heb hem destijds nooit horen praten. En Grand-mère zei dat hij twee jaar heeft gezwegen. Ze zei dat ze zich kon herinneren wanneer hij voor het eerst weer ging praten. Dat was op een ochtend. Aan de ontbijttafel stond hij opeens op, met een glimlach. Hij zei: “Vanavond gaan we naar de schouwburg in Londen. Om twaalf uur stappen we in de trein.” Ik kon mijn oren niet geloven. Ik was pas negen.”

“En jullie woonden toen in Engeland?”

“Ja. In Norfolk.”

“En was hij daarna weer in orde?”

“Nou…hij was beter. Hij praatte en hij was erg vriendelijk voor mij. Eigenlijk verwende hij me. Maar hij had geen goede gezondheid.”

“En praatte hij over de oorlog?”

“Nooit. Met geen woord. Vanaf die dag was het of die oorlog er nooit was geweest, volgens Grand-mère.”

“Wanneer is hij gestorven?”

“Vlak voordat ik met je vader trouwde. Hij was pas achtenveertig. Als veel mannen van die generatie heeft hij zich nooit helemaal hersteld.”

Elizabeth knikte. “Maar een paar jaar voordat ik ben geboren.”

“Ja,” zei Fran$oise treurig. “Ik wou dat hij je had kunnen zien. Ik had zo graag gewild dat hij je had kunnen zien. Dan zou hij…zoveel gelukkiger zijn geweest.”

Elizabeth keek naar haar bord. “En Grand-mère? Wat heeft die voor leven gehad?”

“Dat was een schat van een vrouw. Ze hield heel veel van hem. Ze heeft hem verpleegd als een moeder. Zij is de eigenlijke heldin van dat hele verhaal. Jij kunt je haar toch nog wel herinneren?”

“Ja zeker,” loog Elizabeth. “Natuurlijk.”

“Neem me niet kwalijk,” zei Françoise. Ze bracht haar servet naar haar gezicht. Even kon ze niets uitbrengen. “Ik was niet van plan en plein public te gaan huilen. Ik wil jouw feestelijke dag niet bederven, Elizabeth. Het zou voor haar ook zoveel hebben betekend.”

“Maak je geen zorgen,” zei Elizabeth. “Het is goed zo. Alles is nu in orde.”

In de loop van die zomer bezocht Elizabeth de kliniek voor aanstaande moeders in het dichtstbijzijnde ziekenhuis. Men maakte zich enigszins bezorgd over haar leeftijd; ze constateerde dat ze door de staf als ‘oude moeder’ werd aangeduid. De bezorgdheid veranderde echter nooit in echte zorg, want ze werd nooit tweemaal door dezelfde persoon onderzocht.

“Dank u, mevrouw Bembridge,” zei de dokter die haar onderzocht toen ze acht maanden zwanger was. “U kent het klappen van de zweep nu zeker wel.”

“Pardon?”

“Nou, nummertje vier, dan gaat het intussen vanzelf.”

Hij bleek het verkeerde dossier in handen te hebben. Elizabeth vroeg zich af wie aan de hand van haar eigen dossier was onderzocht. Ze reserveerden een bed voor de datum waarop het kind verwacht werd en zeiden dat ze in die tussentijd niet in een vliegtuig moest stappen.

“U moet goed onthouden,” zei de zuster, “de eerste keer duurt het meestal lang. U moet het ziekenhuis pas opbellen als de weeën regelmatig en pijnlijk worden. Als u te vroeg hierheen komt, moeten we u gewoon weer naar huis sturen.”

Irene had verteld van zwangerschapslessen die de dochter van een vriendin van haar had gevolgd. Elizabeth schreef zich in en ging naar een flat in Kilburn, waar een felle vrouw een stuk of zes aanstaande moeders vertelde over de verschillende fasen van de bevalling en over de beschikbare pijnstillers. Elizabeth knoopte in haar oor dat ze zo vroeg mogelijk om een ruggenprik moest vragen.

Het kind rolde zich om en trapte in haar buik. De huid van haar buik vertoonde plotselinge uitpuilingen en golvende bewegingen terwijl het zich uitrekte en omdraaide. Ze had pijn in haar rug, en naarmate de zomer vorderde, verlangde ze naar koude winterdagen, wanneer het allemaal voorbij zou zijn en zij weer adem kon halen.

Soms zat ze naakt op de rand van haar bed met de ramen wijdopen om een eventueel briesje op te vangen. Ze hield het gewicht van het kind in haar handpalmen onder haar uitpuilende buik, waarop een smalle bruine streep was ontstaan, aflopend tot in haar lies. Boven de heupbenen vertoonde de huid kleine witte littekens, al waren die lang niet zo erg als wat ze wel eens had gezien op de buiken van vrouwen in de paskamers van kledingwinkels. De meeste vragen bij de cursus waren gegaan over wat de vrouwen ‘het terugkrijgen van hun figuur’ noemden, en over het tijdstip waarop ze weer aan seks konden doen met hun man. Elizabeth constateerde dat dit soort vragen haar niet direct bezighield.

Zij werd vooral in beslag genomen door een intense nieuwsgierigheid naar haar kind. Hoewel ze het kind wilde beschermen, en moederlijke gevoelens koesterde, voelde ze ook een zeker respect dat soms aan ontzag grensde. Het was een afzonderlijk wezen met een eigen karakter en een eigen bestemming; het had ervoor gekozen in haar te wonen en uit haar geboren te worden, maar het kostte haar moeite zich niet voor te stellen dat het in zekere zin al vóór haar had bestaan. Ze kon eigenlijk niet geloven dat Robert en zij een autonoom menselijk leven uit het niets hadden geschapen.

Na een aantal dagen van ingewikkeld bedrog, valse sporen en sluw gebruik van zijn antwoordapparaat was Robert erin geslaagd de zaken zo te regelen dat hij in de week voor de bevalling bij Elizabeth kon zijn. Hij was van plan daarna bij haar te blijven tot ze zover was dat ze bij haar moeder kon gaan logeren. Zijn vrouw dacht dat hij voor een conferentie naar Duitsland was vertrokken.

Hij koesterde geen verlangen om bij de bevalling zelf aanwezig te zijn, maar wilde in de buurt zijn voor het geval ze hem nodig had. Hij huurde een vakantiehuisje in Dorset, vlak aan zee, waar Elizabeth zich de laatste paar dagen kon ontspannen terwijl hij voor haar zorgde. Ze waren van plan drie dagen voor de datum waarop de geboorte werd verwacht, terug te keren naar Londen.

Robert was nog ongerust over deze regeling terwijl ze met de auto van Elizabeth door het landschap van Hampshire reden. “Stel dat het kind te vroeg komt?” zei hij. “Wat moet ik dan doen?”

“Niets,” zei Elizabeth, terwijl ze zich moeizaam van de passagiersstoel naar hem omdraaide. “Gewoon de baby warm toedekken. En trouwens, bij een eerste kind duurt het meestal een uur of twaalf, dus zelfs in jouw tempo halen we dan gemakkelijk het ziekenhuis in Poole of Bourne-mouth. Bovendien komt een eerste kind heel zelden te vroeg. Dus laten we ons geen zorgen maken.”

“Jij bent een hele deskundige geworden, geloof ik,” zei hij, en hij trapte het gaspedaal wat meer in, een reactie op haar kritiek op zijn rijstijl.

“Ik heb een paar boeken gelezen. Veel anders had ik van de zomer niet te doen.”

Het huisje lag aan een karrenspoor, op een helling. Het had een heel landelijk uitzicht; het dichtstbijzijnde stadje was ongeveer een kwartier rijden daarvandaan. De voordeur kwam rechtstreeks uit in de woonkamer, met een grote open haard van natuursteen en versleten, met gebloemde stof beklede zitmeubels. Er was een ouderwetse keuken met een vettig fornuis dat op propaangas werkte, en kastjes met glazen schuif deurtjes. De achterdeur leidde naar een vrij grote tuin, waar achterin een grote kastanje stond.

Elizabeth was verrukt. “Zie je die kleine appelboom?” vroeg ze. “Daar ga ik mijn stoel neerzetten.”

“Dat doe ik wel,” zei Robert. “Ik kan beter wat te eten gaan halen voordat de winkels dichtgaan. Ga je mee?”

“Nee. Ik heb een lijstje gemaakt. Ik vertrouw het jou wel toe.”

“Ik dacht-voor het geval de bevalling begint.”

Elizabeth glimlachte. “Maak je geen zorgen. Ik ben pas over acht dagen uitgerekend. Als je daar alleen een stoel voor me neerzet, dan rust ik even uit.”

Toen het laatste geluid van de auto over het karrenspoor wegstierf, begon ze korte, scherpe weeën te voelen. Ze leken op de krampen die ze soms ‘s nachts in haar benen had, maar de pijn zat nu in of vlak bij haar schoot.

Ze haalde diep adem. Ze weigerde in paniek te raken. Ze was gewaarschuwd dat er vaak vals alarm kon zijn, gedurende een periode van weken. Die krampen waren genoemd naar de dokter die ze geïdentificeerd had. Braxton en nog wat. Toch kon het geen kwaad een telefoongids op te zoeken en het nummer van het dichtstbijzijnde ziekenhuis te noteren.

Ze ging de woonkamer binnen en vond wat ze zocht. Er stond een lijstje van ‘Nuttige telefoonnummers’ op een papier dat aan de voorkant van de telefoongids was vastgeniet. Zowel het ziekenhuis als een plaatselijke arts, binnen een afstand van acht kilometer, stond daarop vermeld.

Opgelucht ging Elizabeth terug naar de tuin, waar ze onder de appelboom ging zitten. Er kwam weer een gemene scheut, zodat ze moest hijgen, en ze legde haar hand op haar buik. Toen nam de pijn af. Het gevoel trok langzaam weg, en zij bleef achter met een kalm en merkwaardig machtig gevoel. Het leven klopte aan in haar binnenste. Met eigen inspanning zou ze een kind voortbrengen dat de vreemde geschiedenis van haar familie zou voortzetten. Ze dacht aan haar grootmoeder, Isabelle, en vroeg zich af wanneer en hoe die haar kind had gebaard. Was ze alleen geweest, en angstig in haar schande, of was er iemand—Jeanne misschien—bij haar geweest om te helpen? Elizabeth voelde zich heel bezorgd toen ze dacht aan Isabelle, alleen met deze angstaanjagende pijn. Nee, zei ze bij zichzelf. Ze zou plannen hebben gemaakt. Jeanne was vast en zeker bij haar geweest.

Robert kwam een uur later terug met de boodschappen, en hij bracht haar wat te drinken onder de boom. Hij ging aan haar voeten zitten en ze streek met haar hand door zijn dichte, verwarde haardos.

De benauwde augustushitte was verdwenen, en het was een warme septemberavond. “Over een paar dagen is alles voorgoed anders,” zei Elizabeth. “Ik kan het me gewoon niet voorstellen.”

Robert pakte haar hand. “Je speelt het wel klaar. Ik zal je helpen.”

Hij kookte het avondeten, op instructies die zij hem vanuit de zitkamer toeriep. Het was donker tegen de tijd dat ze aan tafel gingen, en de lucht was zo fris dat ze het vuur aanstaken. De geur van houtrook vulde de kamer, opwellend uit de haard. Door de voordeur op een kier te zetten slaagden ze erin de rook weer de schoorsteen in te jagen, maar de resulterende tocht deed de warmte van het vuur weer teniet.

Elizabeth ging een vest halen, en toen ze de smalle trap opliep, kreeg ze opnieuw een wee. Ze zei niets tegen Robert. Die zou haar vast en zeker naar het ziekenhuis brengen, waar ze haar óf dagenlang zouden houden, óf-en dat was waarschijnlijker-haar weer zouden wegsturen. Ze vond het huisje leuk en ze was zuinig op de paar dagen die ze alleen met Robert kon zijn.

Ze sliep die nacht slecht. Het kostte haar moeite een houding te vinden waarin ze gemakkelijk lag. Het bed in het huisje was diep en zacht, met een zwaar dekbed. Ze was blij toen het licht werd, met luide, dissoneren-de vogelgeluiden. Later viel ze in slaap.

Robert keek naar haar slapende gezicht toen hij haar thee op bed bracht. Wat een mooie vrouw was ze toch, dacht hij. Hij streek een lok donker haar weg van haar wang. Hij had medelijden met haar om de beproeving die haar te wachten stond. Haar dwingende zelfvertrouwen had haar verhinderd te begrijpen hoe pijnlijk en uitputtend het zou zijn. Hij liet de thee naast het bed staan en ging zacht weer naar beneden.

Hij wandelde in de tuin, tot aan de kastanje, en toen weer terug naar het huisje. Het was een zonnige ochtend, en van een akker in de buurt kwam het geluid van een tractor. Hoewel hij zich kalm voelde, had hij de indruk dat zijn leven was begonnen aan een korte periode waarover hij geen controle zou hebben; het was of het op rails stond, en zelf het tempo bepaalde. Hij zou op de proef gesteld worden.

Die avond kreeg Elizabeth opnieuw weeën. Hij zag haar dubbelgebogen in de woonkamer toen hij uit de keuken binnenkwam.

“Het is niets,” zei ze. “Het is weer zo’n Braxton-dinges.”

“Weet je het zeker? Je ziet erg bleek.”

“Ik voel me best.” Ze praatte met opeengeklemde tanden.

Omstreeks middernacht gingen ze naar bed, en Robert viel in slaap. Om een uur of drie in de ochtend werd hij wakker van Elizabeth, die naar adem snakte van de pijn.

Ze zat op de rand van het bed. In het maanlicht dat door het gordijn scheen, kon hij net haar gezicht zien.

“Nu is het echt begonnen, geloof ik,” zei hij.

“Ik weet het niet zeker,” zei ze. “De weeën zijn pijnlijk, maar ik weet niet hoe regelmatig ze zijn. Heb jij een horloge? Dan moet jij ze timen.”

Robert deed het licht aan en keek hoe de secondewijzer rond de wijzerplaat van zijn horloge kroop. Hij hoorde Elizabeth opnieuw kreunen. Er waren zes minuten verstreken.

“En?” zei hij.

“Ik weet het niet. Misschien is het echt begonnen. Misschien.” Haar stem klonk bezorgd. Robert vroeg zich af op welk punt pijn en angst haar kennis en instinct onbetrouwbaar zouden maken, zodat hij gedwongen was zelf een beslissing te nemen.

“Laat maar even,” zei ze. “Ik wil niet naar het ziekenhuis.”

“Dat is onzin, Elizabeth. Als je…”

“Hou op!”

Ze had hem gewaarschuwd dat ze waarschijnlijk prikkelbaar zou worden. Veel vrouwen gebruikten woorden die ze voordien nauwelijks hadden gehoord.

Er verstreek een uur, en de weeën werden sterker en kwamen korter na elkaar. Elizabeth liep rond, en hij liet haar met rust. Hij nam aan dat ze probeerde een gemakkelijke houding te vinden om zich schrap te zetten tegen de pijn, en dat ze hem niet in de buurt wilde hebben. Hij kon horen hoe ze door de kamers van het huisje liep.

Hij hoorde haar zijn naam roepen, en hij rende naar haar toe. Ze was in de zitkamer, met haar hoofd op de sofa. “Ik ben bang,” snikte ze. “Ik wil niet dat het gebeurt. Ik ben zo bang. Het doet zo’n pijn.”

“Goed. Ik ga de dokter bellen. En de ambulance.”

“Nee. Niet doen.”

“Het spijt me, maar ik doe het toch.”

“Niet de ambulance.”

“Goed.”

Bij de dokter antwoordde een mannenstem. “Dan moet u mijn vrouw hebben. Het spijt me, maar die is naar een patiënt. Ik zal het haar zeggen zodra ze thuiskomt.”

“Dank u.” Robert vloekte toen hij de hoorn neerlegde.

“Het komt! Ik kan het hoofdje voelen. O God, het komt. Help me, Robert, help me.”

Robert haalde diep adem. Onder de druk van de paniek werd zijn hoofd opeens heel helder. Het kind was slechts vlees en bloed; het was gebouwd op overleving.

“Ik kom eraan, schat, ik kom eraan.” Hij liep de keuken in, en vervolgens omhoog naar de badkamer. Hij greep een armvol badhanddoeken, en die bracht hij naar beneden. Hij legde ze op het kleed onder Elizabeths knieën, waar ze over de sofa geleund zat.

“Die handdoeken,” snikte ze, “daar komen vlekken in.”

Hij pakte een stapeltje kranten van bij de haard en legde die op de handdoeken.

Hij knielde neer naast Elizabeth. Ze had haar nachtpon opgerold tot haar middel. Terwijl ze haar ogen stijf dichtkneep en opnieuw kreunde, zag hij hoe bloed en slijm tussen haar benen vandaan kwamen.

“Jezus, het komt, het komt,” zei ze. Ze begon weer te huilen. Haar bovenlijf trok zich opnieuw samen, maar produceerde slechts bloed.

“Ga weg,” schreeuwde ze tegen hem. “Ga weg. Ik wil alleen zijn.”

Robert stond op en liep naar de keuken, waar hij een glas water voor Elizabeth haalde. Buiten begon het licht te worden. Door het raam zag hij beneden in het dal een klein huisje liggen. Hij was jaloers op de bewoners. Hij vroeg zich af hoe het zou zijn een normaal leven te leiden, niet op de rand van dood en drama, maar rustig slapend, met het vooruitzicht van ontbijt en een gewone dag.

“Robert!” gilde Elizabeth, en hij rende naar haar toe.

Hij knielde naast haar in het bloed.

“Ik weet het niet meer,” jammerde ze. “Ik weet niet of ik nou moet persen of niet. Ik weet het niet meer.”

Hij sloeg zijn arm om haar heen. “Ik geloof dat je, als je wilt, gewoon moet persen. Toe maar, lieverd, ik ben er. Toe maar, nu. Persen.”

Opnieuw ging een grote siddering door haar heen, en Robert zag hoe het vlees tussen haar benen uiteenging. Bloed spoot naar beneden, en in het lamplicht van de woonkamer zag hij de bovenkant van een grijs schedel-tje dat begon te duwen en te drukken tegen de ontsluitende ingang van haar lichaam.

“Ik kan het hoofdje zien, ik zie het. Je doet het goed, je doet het geweldig. Het is er bijna.”

Even gebeurde er niets terwijl Elizabeth vooroverleunde op de sofa, wachtend op de volgende perswee. Robert keek neer op de kranten onder haar; een ervan lag open, heel toepasselijk dacht hij, bij de familieberich-ten.

Elizabeth kreunde en hij keek naar het schedeltje dat weer naar beneden drukte, toegelaten wenste te worden. Het lichaam ging daarvoor uiteen,- het hoofdje verscheen in zijn geheel, met vlekken bloed en slijm, rond de nek gevangen door Elizabeths vlees.

“Vooruit,” zei hij, “vooruit, nog één keer persen en het is er.”

“Ik kan niet meer,” zei ze. “Ik moet wachten op een…” Haar stem kon niet verder. Hij legde zijn gezicht vlak bij het hare en kuste haar. Lokken haar kleefden aan haar wang, plakkerig van zweet, terwijl zij haar gezicht in het gebloemde kussen van de sofa drukte.

Hij nam het hoofdje van de baby tussen zijn handen.

“Niet trekken,” hijgde ze. “Probeer te voelen of de navelstreng om de nek zit.”

Robert voelde voorzichtig met zijn vinger, maar was bang om het gespannen vlees nog verder te rekken. “Niets aan de hand,” zei hij.

Toen deed Elizabeth haar ogen open, en hij zag daar een vastberadenheid verschijnen die hij nooit eerder in een menselijk gezicht had gezien. Ze gooide haar hoofd achterover en hij kon zien hoe de spieren van haar nek verstrakten als botten. Haar wilde blik herinnerde hem aan een paard dat eindelijk de haver ruikt en met zijn tanden op het metalen bit bijt: geen macht ter wereld kon op tegen de gecombineerde kracht van spieren, instinct en wilskracht nu het einde naderde.

Elizabeth gilde. Hij keek naar beneden en zag hoe de schouders van de baby achter het hoofd naar buiten kwamen. Hij bukte zich en nam ze in zijn handen. Nu kon hij trekken.

De schouders van de baby waren glibberig tussen zijn handpalmen, maar toen hij de druk vergrootte, schoot het kind er opeens uit, met het geluid van een reuzenkurk die uit een fles kwam. In een stroom van bloed gleed het in zijn handen, en het liet één kreetje horen. De huid was grijs en bedekt met een wittige substantie, dik en vettig op borst en rug. Hij keek naar de gemeen paars gekleurde navelstreng die in een lus afhing tussen Elizabeths met bloed besmeurde benen, en toen naar de geslachtsdelen van de baby, nog gezwollen van zijn moeders hormonen. Hij blies in het gezicht van het kind. Het huilde, een onregelmatige, stotterende kreet. Het was een jongen.

Hij kon niets zeggen, maar hij vond een handdoek die minder onder het bloed zat dan de andere, en daar wikkelde hij het kind in. Hij gaf het tussen Elizabeths knieën door in haar handen. Ze ging op haar hielen zitten, tussen de kranten en het bloed, en drukte het kind tegen zich aan.

“Het is een jongen,” zei Robert schor.

“Ik weet het. Het is…” moeizaam zei ze het woord “…John.”

“John? Ja, ja…dat is goed.”

“Dat was de belofte,” zei ze. Ze zat mateloos te huilen. “Een belofte…van mijn grootvader.”

“Best, dat is best.” Robert zat geknield naast Elizabeth en de jongen; hij sloeg zijn arm om hen tweeën heen. Zo bleven ze zitten tot ze gestoord werden door een klop op de deur. Ze keken op. Een vrouw met een aktetas had zichzelf binnengelaten, en toen geklopt omdat ze haar niet hadden gehoord.

“Ik kom te laat, geloof ik,” zei ze met een glimlach. “Maakt iedereen het goed?”

“Ja,” hijgde Elizabeth. Ze liet haar de baby zien.

“Beeldschoon,” zei de dokter. “Ik zal de navelstreng doorknippen.”

Ze knielde op de vloer. Ze keek omhoog naar Robert. “Waarschijnlijk is het beter als u even een luchtje gaat scheppen.”

“Ja. Goed.” Hij streelde Elizabeth over haar haar en legde zijn vingers tegen Johns wang.

Buiten was de zon opgekomen. Het was een frisse, heldere ochtend, overweldigend licht na de duisternis en de paniek van het huisje.

Bevrijd van de dwang om kalm te blijven trok Robert zijn schouders op en neer, en hij ademde een paar maal uit, langdurig en snikkend.

Hij deed een paar stappen de tuin in, en toen werd hij overvallen door vreugde.

Hij voelde het overal in zijn armen en benen; zijn schedeldak begon te kriebelen en te kloppen alsof het van zijn hoofd los wilde. Het gevoel dat in hem oprees, leek op vliegen; zijn geest kreeg vleugels, en toen zijn lichaam hem niet kon vasthouden, leek hij hoog de lucht in te klimmen.

Hij merkte dat hij in zijn verrukking naar het eind van de tuin was gelopen. Hij bleef staan en keek naar de grond. Zijn voeten stonden tot aan de enkels in de kastanjes die gedurende de nacht uit de boom waren ge-vallen-glimmende bruine vruchten die uit hun stekelige groene bolsters barstten. Hij knielde en nam twee, drie van die prachtige, glanzende dingen in zijn hand. Toen hij een jongen was, had hij elk jaar op die dag gewacht. Nu was er John, zijn zoon, een nieuwe kans.

In zijn overweldigende geluksgevoelens gooide hij de kastanjes de lucht in. In de boom boven hem verstoorden ze een slapende kraai, die met een explosief wieken uit de takken brak, en toen boven hem de hemel in steeg, terwijl zijn schorre, dubbelzinnige roep in lange, krassende golven terugkeerde naar de aarde, hoorbaar voor allen die nog leefden.

EINDE

Table of Contents

Cover

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51