De slag van de Somme

Van Koen Koch en Wim van de Hulst verscheen

eveneens bij uitgeverij Anthos

Ooggetuigen van de Eerste Wereldoorlog

De derde slag bij Ieper 1917

Koen Koch

De slag van de Somme

Ambo|Manteau

Eerste druk Tweede druk isbn 978 90 263 222 3 5 (Voor Nederland) isbn 978 90 223 2000 6 (Voor België)

© 2006 Koen Koch

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagillustratie privécollectie Wim van de Hulst Verspreiding voor België:

Uitgeverij Manteau, Antwerpen

Inhoud

Voorwoord 7

De Somme: het oerbeeld van de moderne oorlog 13 De planning van een bloedige ramp 36 1 juli: ‘So ends the Golden Age’ 76 De uitzichtloze zomer aan de Somme 114 Tanks en modder 146

‘Nicht ärgern, nur wundern!’ 165

Een tocht langs de slagvelden van de Somme: ‘You will be going over the ground again …’1 186 Beknopte chronologie 197

Noten 201

Bibliografie 213

Deze bladzijde is met opzet leeg gelaten

Voor woord

De Eerste Wereldoorlog wordt herinnerd om zijn even futiele als langdurige en bloedige veldslagen. Honderdduizenden soldaten namen aan die slagen deel, vele tienduizenden sneuvelden. Na maanden vechten waren de legers vaak weer in hun eigen stellin- gen terug, of was er slechts een paar kilometer terreinwinst ge- boekt. De beelden van soldaten die moeizaam voortploeteren door de modder, zijn ingebrand in het Europese bewustzijn. Met de on- voorstelbare slachtpartijen van de Grote Oorlog, zoals de Eerste Wereldoorlog in België, Frankrijk en Groot-Brittannië wordt ge- noemd, zijn de namen van de Somme, van Verdun en van Ieper onverbrekelijk verbonden.

In dit boek wil ik het verhaal van de slag van de Somme vertel- len, van de eerste dag, 1 juli 1916, tot en met de laatste dag, 18 no- vember. Van de fameuze nachtaanval op 14 juli en van de eerste in- zet van tanks op 15 september, van de gevechten om Mametz Wood en Delville Wood, om Pozières en Guillemont. Het is het verhaal van de generaals die hun plannen maakten en hun gepunte lijnen op de stafkaarten tekenden, en van de politici die toezagen hoe hun burgers sneuvelden zonder in te grijpen. Maar het is ook en juist het verhaal van de soldaten die vermalen werden door de oorlogs- machine die ze zelf in stand hielden. Soldaten zijn daders en slacht- offers tegelijk.

De slag van de Somme was het eerste grootscheepse Britse offen-

sief aan het westelijk front, al was de campagne aanvankelijk opge- zet als een gezamenlijke Frans-Britse onderneming. Door de Duit- se aanval bij Verdun was de Franse inbreng echter steeds geringer geworden. Omdat het om een vooral Brits offensief gaat, ligt het voor de hand het verhaal van de slag van de Somme vanuit Brits perspectief te vertellen, zonder daarbij de Duitse reacties en erva- ringen te verwaarlozen.

Voor de meeste Britse soldaten was de slag van de Somme hun eerste kennismaking met de moderne oorlog. Het kleine beroeps- leger van regulars waarover de Britten aan het begin van de oorlog beschikten, bij elkaar nog geen 200.000 man, was aan het eind van 1914 eigenlijk al ‘opgebruikt’, zoals de generaals dat noemen. Aan- vulling en versterking kwam aanvankelijk van territorials, burgers die in hun vrije tijd soldaat waren. Ook hadden in augustus 1914 en in de maanden daarna honderdduizenden vrijwilligers gehoor ge- geven aan de oproep van de minister van Oorlog, Lord Kitchener: ‘Your country needs you.’ Uit plichtsgevoel, solidariteit en zucht

naar avontuur, maar ook gedreven door economische noodzaak of angst voor sociale uitsluiting gingen zij naar de oorlog, waarvan ze de gruwelen niet konden bevroeden. Zij vormden hun eigen batal- jons, die tezamen werden aangeduid als New Army of als Kitche- ner’s Army.1 Hoewel al eerder New Army-eenheden aan het front

waren gekomen, als versterking van regular of territorial divisies, zijn het vooral de vrijwilligers van 1914 geweest die de slag van de Somme hebben uitgevochten. Dit geeft aan de Somme nog een ex- tra betekenis.

Deze burgersoldaten, nieuwkomers op het gebied van de mo- derne oorlogvoering, werden aangevoerd door vier generaals, die in zekere zin ook novieten waren. Zij hadden namelijk nog nooit eerder een offensief van dergelijke omvang geleid. Sir Douglas Haig (1861-1928) had het opperbevel over de Britse Expeditie- macht, Sir Henry Rawlinson (1864-1925) was bevelhebber van het

Vierde Leger, dat het grootste deel van de strijd voor zijn rekening

zou nemen, en Sir Hubert Gough (1870-1963) voerde het Reserve Leger aan, dat vooral tijdens het tweede deel van de slag in actie zou komen. Sir William Robertson (1860-1933) was als Chief of the Imperial General Staff de belangrijkste militaire adviseur van het

Britse oorlogskabinet en zo de belangrijkste schakel tussen de po- litici in Londen en de generaals in Frankrijk. Dit viertal had eind 1915 deze hoge posten veroverd door een politieke intrige te voeren tegen de toenmalige opperbevelhebber Sir John French (1852-1925). Zij hadden French ervan beschuldigd bij de slag van Loos in september 1915 ernstig gefaald te hebben. Dat werd de reden voor het ontslag van French. Voor dit viertal was de slag van de Somme dus de eerste vuurproef. Met minder dan een overwinning konden ze geen genoegen nemen, als ze althans hun baan wilden houden. Voor Haig en Rawlinson mocht de Som- me geen Loos worden. Ook dat verhaal van politieke en militaire ambitie en intrige moet verteld worden.

De slag van de Somme begon op 1 juli en eindigde, zoals gezegd, op 18 november, maar woedt tot op de dag van vandaag op een bijzon- dere manier voort. Negentig jaar later worden nog steeds duizen- den mensen door een vreemde kracht naar dat stille en lege gebied in Noord-Frankrijk getrokken. Ze dwalen over de voormalige slag- velden alsof ze de plaats van een groteske misdaad bezoeken. Ze volgen de frontlijn die door de talloze Britse begraafplaatsen wordt gemarkeerd. De Britten begroeven immers hun doden zoveel mo- gelijk daar waar ze gesneuveld waren. Ze stellen zich steeds dezelf- de onvermijdelijke vragen: hoe en waarom kon het gebeuren, zo veel duizenden doden op één dag, en ook had het niet anders ge- kund? Ze denken na over het moorddadige karakter van de mens en de menselijke samenleving. Maar ze worstelen misschien nog het meest met de vraag of het ook henzelf had kunnen overkomen. Het is immers niet moeilijk om zich te identificeren met de solda-

ten van de Somme, Britten, Fransen, Duitsers, Canadezen, Zuid-

Afrikanen, Australiërs, Nieuw-Zeelanders. Het waren burgers die soldaat werden omdat ze geleerd hadden dat dit hun plicht en ver- antwoordelijkheid was.

Als mensen in de eenentwintigste eeuw nog oorlog vrezen, is het vaak omdat juist de beelden van de Eerste Wereldoorlog afkeer en walging oproepen. Het is de nachtmerrie van de soldaten die uit hun loopgraven klimmen, over het prikkeldraad stappen en zonder aarzeling schouder aan schouder het niemandsland in wandelen om neergeschoten te worden. Kanonnenvoer. De kwetsbaarheid en machteloosheid van de mens tegenover de geweldsmiddelen die hij zelf geproduceerd heeft, worden in die beelden van hopeloze bur- germansmoed samengebald. De slag van de Somme symboliseert het oerbeeld van de moderne oorlog. Met de beschrijving van dat oerbeeld begint dit verhaal van de slag van de Somme. Nog op een andere manier woedt de slag van de Somme voort. De doden zijn geteld, de omvang van het veroverde gebied is nageme- ten en gecontroleerd. Hoeveel doden er nodig waren om het front één meter op te schuiven is nauwkeurig vastgesteld. Maar toch vechten vooral Britse historici door over de vraag hoe de slag van de Somme gewaardeerd moet worden, als een bloe- dige tragedie, of als een geallieerde, en vooral Britse overwinning, of althans als een even noodzakelijke als succesvolle inspanning die de uiteindelijke overwinning in 1918 mogelijk maakte. Revi- sionistische historici, zoals John Terraine, John Bourne en Gary Sheffield, proberen zo, negentig jaar later, alsnog de Duitsers aan de Somme te verslaan. Aan de andere kant zoeken historici zoals de Canadees Tim Travers en de Australiërs Robin Prior en Trevor Wil- son naar de diepere oorzaken van falen en succes van de Britse troepen. Zij relativeren niet alleen het traditionele beeld van de slag van de Somme, maar weerleggen ook de overspannen bewe- ringen van de revisionistische historici. Wanneer het verhaal van

de slag zelf verteld is, zal deze Historikerstreit behandeld worden in

het hoofdstuk ‘Nicht ärgern, nur wundern!’. Voor dit boek heb ik gebruikgemaakt van het werk van de zojuist genoemde militaire historici, maar ook van canonieke werken over de Eerste Wereldoorlog, zoals van Basil Liddell Hart, die als jonge luitenant op 1 juli 1916 bij Fricourt meevocht met het 9de bataljon King’s Own Yorkshire Light Infantry. Ik heb daarnaast geput uit de

verzamelingen van persoonlijke getuigenissen die Martin Middle- brook, Lyn Macdonald, Peter Hart en Jack Sheldon hebben samen- gesteld. De befaamde oorlogsschrijvers Siegfried Sassoon, Ed- mund Blunden, Robert Graves, Wilfred Owen en Ernst Jünger, die allen aan de Somme gevochten hebben, waren ook nu weer bijna persoonlijke gidsen bij mijn reis terug in de tijd naar de slagvelden aan de Somme.

Nu vrijwel alle directe getuigen, de veteranen van de oorlog, zijn gestorven, moeten we het doen met de oorlogsdagboeken van de bataljons, met de brieven en memoires van generaals en soldaten, met de analyses van de historici. De enig overgebleven authentieke getuige van de oorlog is het landschap waar de strijd zich heeft af- gespeeld. Maar deze getuige kan alleen tot leven worden gebracht door de woorden van de mensen die toen in datzelfde landschap gevochten, gemoord en geleden hebben. Ik ben ervan overtuigd dat we alleen iets van de slag van de Somme kunnen begrijpen, of van om het even welke slag dan ook, wanneer we in dat landschap staan en proberen te zien wat al die soldaten toen ook zagen. Suc- ces of falen, leven of dood, werd dikwijls bepaald door een kleine welving in het terrein, een bochtje in een holle weg, een onver- wacht ravijn. Juist het landschap van de Somme brengt ons dicht bij de essentie van wat er toen is gebeurd. Dit boek besluit ik daar- om met de beschrijving van een reisroute die de lezer langs alle be- langrijke plaatsen van de slag van de Somme voert.

Mijn reizen door tijd en ruimte terug naar de Eerste Wereldoorlog,

terug naar de Somme, heb ik altijd samen gemaakt met mijn echt- genote Dory Ezechiels. Ik wil haar bedanken voor haar liefdevolle steun en verdraagzaamheid die het me mogelijk maakten te blijven ronddwalen in een van de meest lugubere gruwelkamers van de menselijke geschiedenis. Melle en Romke Koch en Tjitske Wijzen- beek waren trouwe chauffeurs. De Eerste Wereldoorlog, zoals elke oorlog, heeft ontelbare levens vernietigd, maar brengt jaren later mensen in hechte vriendschap samen die elkaar zonder die oorlog nooit ontmoet zouden hebben. Verenigd door een afkeer van de oorlog, gedreven door het verlangen naar humaniteit en vrede. Het is een voorrecht om zo Piet Chielens, de coördinator van het In Flanders Fields Museum in Ieper, te hebben leren kennen. Haye Koningsveld van uitgeverij Anthos verdient ten slotte dank voor het aanbod om dit boek te schrijven. Het was zo’n aan- bod dat je niet kunt weigeren.

Koen Koch

Amsterdam, december 2005-februari 2006

De Somme: het oerbeeld van

de moderne oorlog

Op 1 juli 1916 begon de slag van de Somme, de rivier in het aange- naam glooiende Noord-Franse Picardië. De slag zou 141 dagen du- ren. Op de ochtend van die eerste dag, om 7.30 uur om precies te zijn, op de Duitse horloges was het al een uur later, bliezen de offi- cieren op hun fluitjes en klommen de Britse en Franse soldaten uit hun loopgraven. Van achter hun machinegeweren zagen de Duitse soldaten hun aanvallers door het niemandsland naderen, diep ge- bogen onder hun bepakking van soms wel dertig kilo. De Britse opperbevelhebber Sir Douglas Haig was vol vertrou- wen, geholpen als hij zich wist door een hogere Macht. Hij ging er- van uit dat zijn troepen in enkele dagen door de Duitse linies heen zouden breken, en dat binnen enkele weken de oorlog feitelijk be- eindigd zou zijn. Zijn soldaten hoopten dat de Big Push hen snel thuis zou brengen. Haigs dagboeknotitie voor 1 juli begon met het weerbericht. De luchtdruk was gestegen, een zonnige ochtend zou het worden met een aangenaam briesje uit het zuidwesten. Er was wat ochtendmist, maar dat was juist gunstig omdat de concentra- tie van de Britse troepen erdoor gecamoufleerd zou worden.1 Maar als Haig werkelijk van dit tactisch voordeel had willen profiteren, had hij de operatie een paar uur eerder moeten laten beginnen. Nu zou de zon de ochtendmist snel wegbranden. Ook dat kleine beet- je bescherming was de aanvallers niet gegund. 1 juli werd een stralende zomerdag. De Britse schrijver en dich-

ter Siegfried Sassoon, die toekeek hoe zijn strijdmakkers Fricourt

bestormden, beschreef later het weer als the kind commonly called heavenly.2 Zulk mooi weer hebben we in het Nederlands niet.

De Franse soldaten bereikten hun doelen voor die dag vrij gemak- kelijk. De zes Franse divisies namen in één ruk de Duitse frontlijn tussen Curlu en Fay in. Er werden maar liefst 4500 Duitsers krijgs- gevangen gemaakt.3 De Franse commandant Emile-Marie Fayolle mocht op bezoek bij een stralende Joseph Joffre, de Franse opper- bevelhebber, die na de ellende bij Verdun wel een succes kon ge- bruiken.

Maar helaas faalden de Britse troepen. Aan het zuidelijk deel van het front werden nog wel de dorpjes Mametz en Montauban veroverd, maar meer noordwaarts tekende zich al in de eerste uren van de aanval een afschuwelijk debacle af. Van de gehoopte door- braak was geen sprake.

Zelfs een zeven dagen durende artilleriebeschieting die aan de aanval op 1 juli vooraf was gegaan, had de Duitse loopgraven en bunkers en het prikkeldraad voor hun stellingen niet kunnen ver- woesten. Toen de aanvallers uit hun loopgraven klommen, namen de Duitsers achter hun machinegeweren plaats en decimeerden de oprukkende Britse soldaten. Reginald Glenn van het Sheffield City-Battalion herinnerde zich later hoe de eerste aanvalsgolf in zijn geheel op de grond lag: ‘Ik dacht dat zij andere orders hadden gekregen omdat ze ons hadden gezegd op te rukken. Het bleek dat zij op de grond lagen omdat zij geraakt waren, hetzij dood, hetzij gewond. Zij waren gewoon als koren neergemaaid. Onze linie ging ook voorwaarts en hetzelfde gebeurde.’ In tientallen getuigenissen komt datzelfde beeld van in hun rij- en neergemaaide soldaten terug, het is het beeld van de slag van de Somme.

Elf Britse divisies, dertien als we ook de twee meetellen die een

afleidingsaanval op Gommecourt uitvoerden, hadden aan de strijd deelgenomen.5 Aan het einde van de dag bedroegen de Britse ver- liezen 57.470 man. Er raakten er 35.493 gewond, 19.240 sneuvelden, de meesten in het eerste uur van de strijd. En daar moeten dan nog de vermisten en krijgsgevangen soldaten bij geteld worden. Aan Duitse zijde beliepen de verliezen nog geen tiende daarvan. Het armzalige dorpje Bapaume, nog geen vijftien kilometer van de Britse frontlijn verwijderd en het doel van de eerste dag, werd in 1916 door de Britse troepen niet meer bereikt. Een kilometer of vijf ervoor, in het gehucht Le Sars, bleven ze steken. Toen was het half november.

De eerste dag van de slag van de Somme wordt nog steeds als de bloedigste, en daarom ook als de zwartste dag van de Britse militai- re geschiedenis aangeduid. 1 juli staat voor een nog steeds onver- werkt Brits trauma. De Britse opperbevelhebber Sir Douglas Haig dacht er toen anders over. Hij noteerde op 2 juli in zijn dagboek dat de geschatte verliezen, toen al meer dan 40.000, bepaald niet als ernstig konden worden beschouwd, gezien het aantal ingezette troepen, meer dan 100.000, en de lengte van de aangevallen front- lijn, meer dan 20 kilometer. De gewonden die hij in de veldhospi- talen had bezocht, waren volgens Haig bovendien in wonderbaar- lijk goede stemming.6 Zij zouden het overleven. Dat kon niet worden gezegd van de zwaargewonde soldaten die in het niemandsland moesten achterblijven. Tijdige medische ver- zorging zou in de meeste gevallen, gezien de aard van hun verwon- dingen, hun leven hebben kunnen redden. Toen de Britten ’s mid- dags hun hopeloze aanvallen hadden gestaakt, stonden de Duitsers op enkele plaatsen toe dat tijdens informele bestanden de gewon- den in veiligheid werden gebracht. Maar meestal bleven de gewon- den in het niemandsland liggen, om in de dagen na 1 juli langzaam te creperen. De overlevenden berichtten ons hoe zij nog dagen hun

gekerm en hulpgeroep moesten aanhoren, zonder dat ze in staat

waren te hulp te komen. Luitenant Hornshaw van het 6de bataljon van het West Yorkshire Regiment, dat als aflossing naar de frontlijn bij Thiepval was gekomen, bleef zich dit zenuwslopende geluid zijn hele leven lang herinneren als dat van ‘enorme natte vingers die over een enorme natte ruit krassen’. De Britse historicus John Keegan schat dat ongeveer 7000 Brit- ten, meer dan een derde van het totale aantal gesneuvelden, zo aan hun eind zijn gekomen. Hij schrijft dit toe aan de gebrekkige orga- nisatie van de medische hulpverlening. Een bataljon beschikte slechts over 32 brancardiers, precies genoeg om 16 soldaten per uur van het slagveld te halen. De meeste bataljons die op 1 juli ten aan- val trokken, 800 man sterk, telden meer dan 300 gewonden. Op 18 november eindigde de slag van de Somme. Vijf divisies wor- stelden zich op die dag nog eens voorwaarts door het moeras aan weerszijden van de Ancre, een zijriviertje van de Somme. ’s Nachts had het gesneeuwd, er woei een harde wind met natte sneeuw die overging in ijskoude regen. De jongens van het achtste bataljon East Surreys, die op 1 juli nog zo enthousiast Montauban hadden bezet, waren er weer bij, voor zover ze natuurlijk niet al eerder ge- sneuveld waren. De lijn werd hier en daar een paar honderd meter opgeschoven, terreinwinst die niet opwoog tegen het verlies van nog eens 10.000 man. Volgens L.W. Kentish, een officier die deze aanval meemaakte, was deze aanval het afschuwelijkste voorbeeld van wrede, zinloze opoffering van mensenlevens dat hij ooit was tegengekomen: ‘Alleen al de weersomstandigheden maakten zelfs aan de grootste imbeciel duidelijk dat succes niet mogelijk was.’ Zelfs de auteur van de Official History verliest zijn gebruikelijke terughoudendheid als het gaat om de beschrijving van de omstan- digheden waarin de soldaten moesten zien te overleven: ‘Hier in een woestenij van modder, met water volgelopen loopgraven en granaattrechters, alleen ’s nachts toegankelijk, verkeerde de infan-

terie in omstandigheden die eerder deden denken aan die van

aardwormen dan van mensen. Onze woordenschat schiet tekort om zo’n bestaan te beschrijven. Voor de mannen in de voorste lijn was modder niet gewoon een dood obstakel. De modder werd een agressief wolfachtig wezen, en als een wolf kon de modder een een- zame wandelaar in het duister naar beneden trekken en verzwel- gen.’ In deze rampzalige omstandigheden waren de Britse troepen aan het einde van hun Latijn geraakt. Op 13 november had de 51ste (Highland) divisie Beaumont-Hamel nog bereikt, het dorpje een paar honderd meter achter de frontlijn dat al op 1 juli ingenomen had moeten zijn. Arthur Wrench, gewoon soldaat in diezelfde 51ste divisie, noteerde op 18 november in zijn dagboek dat al die jongens die daar voor Beaumont-Hamel koud en stijf en dood lagen, mis- schien wel geluk hadden gehad, en beter af waren dan zij die het overleefd hadden: ‘Dit is wat sterven voor het vaderland wordt ge- noemd, maar het komt erop neer dat je je ziel voor een stuiver aan een paar profiteurs verkoopt, en afgeslacht wordt om hun zelf- zuchtige belangen te dienen. En dat noemen zij oorlog – zoge- naamd een gerechtvaardigde zaak.’ Voor Sir Douglas Haig was het nu ook genoeg geweest. Hij zag na 18 november van verdere grootscheepse aanvallen af. Niet zozeer uit bekommernis om het lot van zijn soldaten, maar eerder uit mi- litair-strategische noodzaak. De kosten in mensen en materieel om een nieuw offensief voor te bereiden wogen niet meer tegen de ba- ten op. Zijn eerste ondergeschikte, generaal Henry Rawlinson, die het Vierde Leger aanvoerde, had hem gewaarschuwd dat er geen Brits leger meer over zou zijn om in het voorjaar van 1917 de strijd voort te zetten als Haig zo mensenverslindend door zou gaan. De Big Push was mislukt, een beslissende doorbraak was er niet ge- komen. Dat stelde Haig voor het probleem hoe hij de grote aantal-

len slachtoffers tegenover regering en bevolking moest verant-

woorden nu er geen aansprekend resultaat was behaald. Daartoe veranderde hij achteraf het verklaarde doel van de slag van de Somme, een bekende truc van beleidsmakers die met een misluk- king geconfronteerd worden. Was tijdens de slag Haigs doel een be- slissende doorbraak, na de slag werd het uitputten van de vijand, wearing-out the enemy, het verklaarde doel van het Somme-offen-

sief. In zijn Final Despatch uit 1919, waarin Haig zijn beleid achter- af rechtvaardigde, benadrukte hij dat de slag van de Somme als deel van het proces van ‘wearing-out the enemy’ opgevat moest worden.13 Pas als de vijand voldoende uitgeput was, zou tot de be- slissende aanval kunnen worden overgegaan. Hoe groot waren de verliezen in vijf maanden vechten aan de Som- me geworden? En, nog belangrijker, hoe verhielden de verliezen van de geallieerden zich tot die van de Duitsers? Juist als de slag van de Somme beschouwd moet worden als een fase in de uitputtings- oorlog, dan is het antwoord op deze vraag essentieel. De logica van de uitputtingsoorlog stelt immers dat het erom gaat zoveel moge- lijk vijandelijke soldaten te doden en daarbij zelf zo min mogelijk eigen soldaten te verliezen. De oorlog gaat door tot de vijand geen soldaat meer over heeft. De overwinning valt die partij ten deel die nog enkele tienduizenden soldaten ter beschikking heeft. Tot op de dag van vandaag woedt de discussie over de vraag hoe de slag van de Somme gewaardeerd moet worden: als een pijnlijke maar onvermijdelijke stap op weg naar de overwinning of als een infame massaslachting waarbij het leven van duizenden soldaten verspild werd. De vraag naar de verhouding tussen de Britse en Duitse verliescijfers aan de Somme maakt van die discussie een even sinister als noodzakelijk onderdeel uit. Hoe meer de Duitse verliescijfers immers die van de geallieerden zouden benaderen – laat staan als ze ze zouden overtreffen – des te sterker is het argu-

ment dat de slag van de Somme toch nog ergens goed voor is ge-

weest. De beslissende doorbraak die de oorlog in 1916 zou beëindi- gen, is er dan wel niet van gekomen, maar het Duitse leger was toch zodanig verzwakt dat de voorwaarden voor de uiteindelijke gealli- eerde overwinning in de uitputtingsoorlog die de Eerste Wereld- oorlog was, aan de Somme gecreëerd zijn. John Terraine, de bio- graaf en verdediger van de reputatie van Douglas Haig, beschouwt zo de slag van de Somme zonder meer als een geallieerde, en voor- namelijk een Britse overwinning.14 Met trots citeren Terraine en zijn medestanders een uitspraak van de Duitse kapitein von Hen- tig dat de Somme het modderige graf van het Duitse veldleger was. Indien daarentegen de Duitse verliezen veel lager zouden zijn, dan zou de slag van de Somme op een dubbel debacle neerkomen: geen doorbraak en ook geen succesvolle poging om de vijand uit te putten. Dan zou de uitspraak van Winston Churchill juist zijn. Hij omschreef de slagvelden van de Somme als het graf van Kitchener’s Army. Dan zouden al die burgersoldaten die zich in augustus als vrijwilliger hadden aangemeld om deel te nemen aan de oorlog die aan oorlog een einde zou maken, voor niets zijn gesneuveld. De respectieve posities van von Hentig en van Churchill marke- ren de extremen in het debat over de slag van de Somme. Was Dou- glas Haig, de Britse opperbevelhebber, een meedogenloze slager die zijn soldaten over de kling joeg, Butcher Haig, of een koelbloe- dige generaal die zijn legers in uiterst moeilijke omstandigheden naar de overwinning voerde? Moeten de politici die tenslotte het beleid van Haig steunden en goedkeurden, beschouwd worden als architecten van de overwinning, of als medeverantwoordelijk voor de zinloze dood van zovelen van hun burgers? De vraag naar de omvang van de geallieerde en de Duitse verliezen betrof en betreft dus niet alleen een rekenkundige kwestie, maar vormde en vormt vooral ook de inzet van een politiek, historisch en moreel debat.

Eerst geef ik de cijfers voor de geallieerden. Van 1 juli tot en met november zouden volgens de opgave van de Official History de Britse en Franse verliezen (doden, gewonden, vermisten en krijgs- gevangenen samen) respectievelijk 419.654 en 204.451 man hebben bedragen. Voor de Britten alleen al berekenen Martin en Mary Middlebrook een dodental van 127.751; dat komt neer op 893 per dag.16 De Australische historici Prior en Wilson komen uit op 150.000 Britse doden, en ook hun totale verliescijfer voor de Brit- ten is hoger, 432.000. Hun schatting lijkt aannemelijk, zij hebben gewoon de verliescijfers van elk van de in totaal 52 deelnemende divisies geanalyseerd en opgeteld.17 Bij hun 150.000 doden moeten de 100.000 soldaten opgeteld worden die te ernstig gewond waren geraakt om nog aan het front terug te kunnen keren. Eén op de twee Britse soldaten die aan de Somme hadden gevochten, zou nooit meer vechten.

In absolute zin betekent dit dat de slag van de Somme voor het Britse leger een afschuwelijke aderlating is geweest. Zo bezien heeft Churchill zeker gelijk. Maar in relatieve zin zou toch van een posi- tief resultaat gesproken kunnen worden wanneer de Duitse verlie- zen veel hoger dan die van de geallieerden zouden uitvallen. Laat dat nou ook het cijfer zijn dat de Official History ons uiteindelijk aanbiedt, 680.000. Zelfs verdedigers van Haig, zoals Gary Sheffield, weigeren dit cijfer nog als realistisch te aanvaarden.18 Holger Her- wig schroeft het drastisch omlaag, 465.000.19 Prior en Wilson hou- den het op basis van gegevens van het Duitse Reichsarchiv, ‘Zur Slacht an der Somme 1916’, op 230.000 aan Duitse verliezen, tegen- over de 432.000 aan Britse kant.20 Om één Duitse soldaat te doden, moesten er drie geallieerde soldaten, twee Britse en één Franse, sneuvelen. Het is een lugubere bevestiging van de stelling van de Britse militaire theoreticus Maude, die al in 1905 op grond van het verloop van de Russisch-Japanse oorlog had geconcludeerd dat in de toekomst de overwinning naar het leger zou gaan dat geleerd had te sterven in plaats van het sterven te vermijden.

Winston Churchill constateerde al op 1 augustus 1916, een maand

na het begin van de slag, deze verontrustende wanverhouding tus- sen de Britse en de Duitse verliezen. Hij schreef een memorandum over het Somme-offensief, dat in regeringskringen ging circuleren. Churchill was de oorlog begonnen als minister van Marine. Na het debacle van de mede door hem bedachte Gallipoli-campagne had hij het kabinet echter moeten verlaten.22 Begin 1916 diende hij een paar maanden als bataljonscommandant aan het westelijk front, maar daarna was hij als onafhankelijke backbencher in het parle- ment teruggekeerd.

Het is de moeite waard wat uitgebreider op dit memorandum van 1 augustus in te gaan. Dat maakt duidelijk dat reeds na een maand in de hoogste politieke kringen getwijfeld werd over het voortzetten van de campagne. Het laat zien hoe de generaals op deze politieke aarzelingen reageerden en hoe het Britse oorlogska- binet vervolgens Haig bleef steunen.

Churchills analyse van de eerste maand van de slag was vernie- tigend. Van terreinwinst was geen sprake, de Britse verliezen waren zeer hoog, de Duitse waren gering. Er was geen enkele kans op een doorbraak, op een mogelijkheid om de cavalerie te gebruiken of om de Duitse legers in het westen tot een algemene terugtocht te dwingen. Samenvattend: ‘Wat mensen betreft zijn de resultaten van de operatie rampzalig geweest; wat terrein betreft heeft zij absoluut niets opgeleverd […] Vanuit elk gezichtspunt bekeken is het Britse offensief per se een grote mislukking geweest. Met twintig keer zo- veel granaten, en vijf keer zoveel kanonnen, en meer dan twee keer zoveel verliezen, is de terreinwinst maar amper iets groter dan die bij Loos. En hoe werd Loos achteraf gezien?’ Dat was een retorische vraag, want iedereen in Engeland wist destijds dat de slag bij Loos een debacle was geweest. Bovendien bevatte Churchills verwijzing naar Loos een messcherpe implica- tie. Als gevolg van de slag bij Loos was de toenmalige opperbevel- hebber van het Britse expeditieleger, Sir John French, ontslagen, en

waarom zou Haig, die verantwoordelijk was voor een veel groter

fiasco, nu niet datzelfde lot ondergaan? Extra pikant was het ten slotte dat juist Haig in belangrijke mate de hand had gehad in het ontslag van French. Churchills memorandum was dus explosief materiaal, zowel voor de regering als voor Haig. Beide moesten voor hun positie vrezen als Churchill gelijk had. Loos was inderdaad een debacle geweest. Op 25 september 1915 was een zestal divisies van het Eerste Leger, waarvan Haig toen bevel- hebber en Rawlinson korpscommandant was, in het steenkoolge- bied ten noorden van Lens ten aanval getrokken. Om het tekort aan artillerie te compenseren werd voor het eerst op grote schaal door de Britten chloorgas gebruikt.24 Op sommige plaatsen had dit enig effect, op andere in het geheel niet. Gebrek aan wind en wind uit een ongunstige richting noopten generaal Horne, com- mandant van de 2de divisie, tot het dringende verzoek om de gas- aanval af te mogen blazen. Het verzoek werd genegeerd en het gas bleef aan het front van zijn divisie in de loopgraven hangen of werd erin teruggeblazen. Terreinwinst was er nauwelijks, de verlie- zen waren groot. Op 26 september werden nog eens twee divisies in de strijd geworpen, de 21ste en de 24ste, beide voornamelijk sa- mengesteld uit vrijwilligers die zich in augustus 1914 hadden aan- gemeld. Het werd een slachting. De 21ste divisie, 10.000 man sterk, verloor in drieënhalf uur 385 officieren en 7861 manschappen. Later zou de Britse Official History bitter vaststellen dat het offen- sief de algemene situatie absoluut niet verbeterd had en slechts een zinloze slachting van de infanterie had opgeleverd. Het fiasco van Loos leidde in Engeland direct tot grote publieke en politieke opwinding. In het parlement werd er heftig over gedebat- teerd. Leden van het kabinet spraken gewoon over een vreselijke nederlaag. Haig en Rawlinson, die beiden verantwoordelijkheid droegen voor de planning en uitvoering van Loos, zochten uit

puur lijfsbehoud naar een zondebok en vonden die in hun superi-

eur, Sir John French, de toenmalige opperbevelhebber. Hij zou de inzet van de reserves niet goed hebben geregeld, waardoor aanvan- kelijk succes in een nederlaag omsloeg.

Haig en Rawlinson begonnen een politieke intrige, die uiteinde- lijk tot de val van French zou leiden. Vooral Haig liet er geen gras over groeien. Al op 29 september 1915 schreef hij een brief aan de minister van Oorlog Lord Kitchener, waarin hij het vertrouwen in zijn opperbevelhebber opzegt. Tegenover Lord Haldane, die een onderzoekscommissie naar het debacle van Loos leidde, kraakte Haig French af. Haig fluisterde Sir William Robertson, de chef-staf van French, in dat geen enkele korpscommandant nog vertrouwen had in de opperbevelhebber. Robertson liet vervolgens desge- vraagd aan de koning, George v, weten dat het onmogelijk was met French samen te werken.

Op 24 oktober bezocht de koning Haigs hoofdkwartier. Haig vertelde hem dat hij ervan overtuigd was dat French verwijderd moest worden. Hij verklaarde zich bereid om in iedere positie zijn plicht te doen en om te dienen onder iedere opperbevelhebber die gekozen was om zijn militaire capaciteiten.26 Velen zien hierin, waarschijnlijk niet ten onrechte, een openlijke sollicitatie naar de baan van French.

Rawlinson liet zich ook niet onbetuigd. Begin november vertel- de hij Lloyd George, een van de machtigste ministers in het kabi- net, dat het fiasco van Loos helemaal de schuld van French was en dat volgens hem Haig een uitstekende opvolger zou zijn. In een brief aan Lord Derby, de minister verantwoordelijk voor de rekru- tering van nieuwe soldaten, waarschuwde Rawlinson dat als er geen verandering in het opperbevel in Frankrijk kwam de kans op het verliezen van de oorlog zeer groot was. Hij prees nog een keer Haig als opvolger van French aan. French voelde dat hij steeds meer in het nauw gedreven werd en probeerde het tij te keren door de aanval te kiezen. Hij liet in The

Times zijn versie van het verhaal over Loos publiceren. Een voor

zijn positie suïcidale actie, omdat hij, zoals Haig en Rawlinson een- voudig konden aantonen, daarbij de waarheid al te zeer geweld aandeed. Dit bezegelde uiteindelijk zijn lot. Op zaterdag 6 novem- ber kreeg French bovendien nog een hartaanval. Haig vroeg zich ogenschijnlijk bezorgd af of dit misschien het gevolg van zijn actie tegen French was. Op 10 december ontving Haig de brief van premier Asquith waarin aangekondigd werd dat French zijn ontslag had aangebo- den en dat hij was voorgedragen als diens opvolger. Op 19 decem- ber nam Haig daadwerkelijk het commando van het Britse expedi- tieleger in Frankrijk op zich. Sir William Robertson werd benoemd tot Chief of the Imperial General Staff en werd daarmee de belang- rijkste militaire adviseur van het Britse kabinet. Kort daarna werd Sir Henry Rawlinson benoemd tot bevelhebber van het Vierde Le- ger.

Zo had hun gezamenlijke en gecoördineerde actie tegen French Haig, Robertson en Rawlinson in de belangrijkste militaire func- ties van het Britse Rijk gebracht. Zij zouden de sleutelposities tijdens de slag van de Somme innemen – Robertson als de invloed- rijkste militair in Londen, Haig als opperbevelhebber en Rawlin- son als commandant van het Vierde Leger, dat het merendeel van de gevechten zou leveren –, en de Somme zou hun eerste grote proeve van bekwaamheid moeten worden. Met minder dan een overwinning konden zij geen genoegen nemen. Voor hen mocht de Somme geen Loos worden. Churchills verwijzing naar Loos in zijn memorandum over de eerste weken van het Somme-offensief was dus zeer bedreigend. Haig en Robertson moesten de regering er- van overtuigen dat het juist goed ging met het offensief, en het ma- nipuleren met de verliescijfers hoorde daarbij. Vanuit Londen waarschuwde Robertson Haig dat men zich in de regering al direct na 1 juli wat ongemakkelijk was gaan voelen.

De militairen verklaarden dan wel aan de winnende hand te zijn,

de hoge verliescijfers en de schamele terreinwinst spraken een an- dere taal. ‘Men vraagt zich af of we voor al die oplopende verliezen wel genoeg terugkrijgen. Zij blijven me maar vragen of ik denk dat een verlies van 300.000 man tot iets werkelijk groots zal leiden, omdat als dat niet zo is, we ons maar tevreden moeten stellen met wat minder dan we nu doen.’ Robertson vreesde dat de regering de campagne wilde beëindi- gen, zonder dat er een briljante overwinning was behaald. Met alle consequenties van dien voor hem en Haig. Loos was niet vergeten. En daar kwam dan dat ‘verdomde’ memorandum van Churchill nog bij. Hij haastte zich voor de regering een antwoord op dat me- morandum te schrijven. Daarin gaf hij toe dat de Britse verliezen zwaar zijn geweest (160.000), maar dat de Duitsers wel 1,25 miljoen man verloren hadden. Hoe hij aan dit bizarre getal is gekomen, is niet duidelijk.30 Ook probeerde Robertson de publieke opinie te beïnvloeden en de groeiende ongerustheid over de lange verlies- lijsten weg te nemen. Hij sprak met kolonel Repington, de militai- re correspondent van de invloedrijke Times. Zeker, gaf hij toe, de Britse verliezen waren zwaar, nu opeens gesteld op 150.000, maar die van de Duitsers waren nog veel zwaarder, 750.000 man in twee maanden op alle fronten. Ook Haig verdedigde in een rapport aan de regering het offen- sief zoals dat zich de afgelopen weken had ontwikkeld. Aange- toond was volgens hem dat de geallieerden een krachtig offensief konden uitvoeren. Ze hebben de beste troepen van de vijand uit de sterkste posities verdreven. De wereld was onder de indruk van En- gelands kracht en vastbeslotenheid en van de vechtlust van het Britse ras. En, vervolgde Haig: ‘Onze verliezen bedragen 120. man méér dan wanneer we niet zouden hebben aangevallen. Er is geen enkele aanleiding om te veronderstellen dat deze verliezen zo ernstig zouden zijn dat wij het offensief niet langer zouden kun- nen voortzetten. We hebben de vijand zeer zware verliezen toege-

bracht. In één maand tijd zijn 30 van zijn divisies opgebruikt, tegen

35 bij Verdun in 5 maanden. Door de offensieve druk te handhaven komt de uiteindelijke overwinning in zicht. Het voornemen is om het offensief tot ver in de herfst voort te zetten en mijn verwach- ting is dat het verzet van de vijand pas volgend jaar gebroken zal kunnen worden.’ Wat hier opvalt, is dat Haig aan zijn politieke superieuren in Lon- den geen enkele gedetailleerde informatie verschaft over de gang van zaken, dat hij de verliezen van de vijand op het bizarre aantal van dertig divisies stelt, dat hij de ernst van de eigen verliezen ba- gatelliseert en dat hij een onverwoestbaar optimisme aan den dag legt terwijl hij toch ook aankondigt de hoop op een beslissende overwinning in 1916 te hebben opgegeven. De verschuiving van verklaarde doelen, van een beslissende doorbraak naar het uitput- ten van de vijand – het doel waarmee hij later zijn beleid zou recht- vaardigen –, is hier al zichtbaar. Haig werkte zorgvuldig aan zijn alibi. Tegenover de regering in Londen dekte hij zich in augustus al in tegen het uitblijven van een beslissende doorbraak en betracht- te hij behoedzaamheid, maar aan het front bereidde hij toch nog weer grootscheepse offensieven voor.

Wat nog meer opvalt, is dat het War Committee, het kernkabinet dat in Londen de besluiten over de oorlog nam, zich door dit rap- port geheel tevredengesteld toonde. De vaagheid noch de tegen- strijdigheid erin scheen de ministers zorgen te baren of tot het stellen van nadere vragen te stimuleren. De steeds wisselende ver- liescijfers wekten geen achterdocht. Robertson kreeg van premier Asquith opdracht Haig te laten weten dat hij op de volledige steun van het thuisfront kon rekenen. Het kabinet aanvaardde dus geheel en al de verantwoordelijk- heid voor het voortzetten van het Somme-offensief, op een mo- ment dat het in de gelegenheid was om een andere richting in te slaan. Op 6 augustus noteerde Haig in zijn dagboek tevreden het

bericht van Robertson over de instemming van het kabinet met

zijn beleid. De Somme zou voor Haig, Robertson en Rawlinson geen Loos worden, al zouden ook na begin augustus nog honderd- duizenden Britse soldaten gewond raken en sneuvelen. Op diezelfde 6 augustus kreeg Haig bezoek van de Franse op- perbevelhebber Joffre, die hem als presentje een doos met vijftig Croix de Guerre, een hoge Franse onderscheiding, kwam brengen.

Haig zocht wat officieren bij elkaar die Joffre dan zelf kon decore- ren. Een leuk gebaar, generaals onder elkaar. Sommige historici, vooral de verdedigers van Haig, ergeren zich aan de nadruk op de immense aantallen slachtoffers die in de Eer- ste Wereldoorlog zijn gevallen. Maar deze oorlog, als eerste voor- beeld van industriële oorlogvoering, is nu eenmaal uniek in dit op- zicht. Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië en zelfs de Verenigde Staten hadden per dag tijdens de Eerste Wereldoorlog gemiddeld meer doden te betreuren dan tijdens de Tweede.35 We kunnen niet om die gruwelijke slachtingen heen. De Somme, Verdun en Ieper zijn de symbolen van die slachtingen en van de vragen die ze tot op de dag van vandaag oproepen. Vragen naar de aard van onze mo- derne samenlevingen en hun kennelijk zelfvernietigend karakter, maar ook vragen naar het hoe en waarom van deze specifieke sla- gen.

Tijdens deze drie slagen vielen overigens niet eens de meeste slachtoffers. Het Franse leger leed zijn grootste verliezen in de eer- ste maanden van de oorlog, toen de Franse soldaten, nog gekleed in hun traditionele rode pantalons en blauwe jassen, in suïcidale stormaanvallen de verloren gebieden van Elzas en Lotharingen probeerden terug te winnen. Op 22 augustus alleen al sneuvelden daarbij 27.000 soldaten, ruim meer dan op de eerste dag van de slag van de Somme. Maar dat is een vergeten slachting. De Britse verliezen waren tijdens de slag van de Somme met gemiddeld slachtoffers per dag aanzienlijk lager dan de verliezen tijdens het

slotoffensief van 1918, dat de geallieerden uiteindelijk de overwin-

ning bezorgde. Toen lag het daggemiddelde van de Britse verliezen op 3645.36 Maar in het geval van een overwinning telt men de do- den niet. Het Duitse leger leed zijn grootste verliezen tijdens het voorjaarsoffensief van 1918. Op 21 maart alleen al 76.000 man, in de maanden daarna zou dat aantal oplopen tot 1,3 miljoen man, een veelvoud van de verliezen bij Verdun en de Somme samen. Waarom zijn de Somme, Verdun en Ieper dan toch de symbolen van de Eerste Wereldoorlog geworden? Een eerste antwoord ligt misschien hierin dat deze slagen gekarakteriseerd worden door het maandenlang herhalen van ogenschijnlijk zinloze aanvallen op een zeer beperkt grondgebied. De slag van Verdun begon op 21 fe- bruari 1916 en eindigde half december, toen de Fransen het gerin- ge gebied dat de Duitsers hadden veroverd, nagenoeg geheel had- den heroverd. Tijdens de derde slag van Ieper in 1917 schoten de Britten in honderd dagen vechten nauwelijks vijf kilometer op. Een paar maanden later moesten ze noodgedwongen in één dag het gewonnen terrein weer opgeven. De terreinwinst aan de Som- me bleef ook uiterst gering, en ook die winst ging een jaar later weer verloren.

Precies de geografische geconcentreerdheid van deze slagen symboliseert de Eerste Wereldoorlog als de uitputtingsoorlog die hij is. De vijandelijke legers houden elkaar in een dodelijke omar- ming, die tot niets anders leidt dan tot wederzijdse vernietiging. Wie de slagvelden van de Somme, Verdun en Ieper bezoekt, heeft het gevoel alsof hij over de plaats van een grotesk misdrijf dwaalt, waarvan de oplossing nog altijd niet gevonden is. Het is juist dit as- pect dat ook nu nog mensen naar deze slagvelden trekt. De Somme, Verdun en Ieper staan ook symbool voor de ontluiste- ring van de idee van menselijke vooruitgang. De soldaten werden in een anoniem, gemechaniseerd proces gedood, het resultaat van

de industrialisering van de oorlog. Ook aan de Somme sneuvelden

de meeste soldaten zonder hun vijand gezien te hebben, verpul- verd door artillerievuur of neergemaaid door machinegeweren. De ultieme kwetsbaarheid van het menselijk lichaam voor de re- sultaten van de technologische ontwikkeling die de mensheid ook zoveel profijt heeft gebracht, werd erdoor aangetoond. Van de heroïek van de traditionele oorlog waarbij man tegen man vocht, was niets meer over. De oorlog was een vernietigingsmachine ge- worden, die in stand werd gehouden door de vastbeslotenheid van de strijdende samenlevingen om maar steeds nieuwe soldaten ter beschikking te stellen om de honger van de oorlog te voeden, door het onvermogen van de politici om het conflict te beëindigen, door de fantasieloosheid van de generaals die steeds weer tot nieuwe aanvallen besloten, en door het raadselachtige vermogen van de mens om elk lijden te verdragen, en dus ook mogelijk te maken. Dat alles symboliseert de machteloosheid van de individuele mens tegenover een systeem van menselijke makelij dat zich aan iedere controle onttrokken heeft.

Edmund Blunden, de oorlogsdichter die met zijn Royal Sussex van augustus tot november aan de Somme vocht, heeft deze mach- teloosheid subliem verwoord: ‘Na de eerste dag zagen beide partij- en in de trieste rotzooi van kapotgeschoten aarde en van vermoor- de mannen het antwoord [op de vraag of de Somme het einde van de oorlog zou betekenen – KK]. Geen weg. Geen doorbraak. Nie- mand had de Oorlog gewonnen, of zou de Oorlog kunnen winnen. De Oorlog had gewonnen, en zou blijven winnen […] De Slag van de Somme zou doorgaan van de zomer tot de winter […] de Som- me zou een noodlottig drijfzand worden waarin divisie na divisie zou verdwijnen.’37 De oorlog zou doorgaan totdat er geen soldaten meer zouden zijn om dood te gaan. Het is het verschrikkelijke visi- oen van Philip Pilditch, kapitein bij de artillerie van de 47ste divi- sie. Tegen het eind van de Somme-campagne schreef hij: ‘Ik denk niet dat we ook maar iets dichter bij de eindstreep zijn gekomen

dan een jaar geleden, behalve dan dat er aan beide zijden honderd-

duizenden mannen meer dood zijn. Ik ben ervan overtuigd dat het einde alleen maar op deze manier kan komen en dat er op het eind een enorm bombardement met enorme granaten zal zijn en dat die partij zal winnen die dan nog een paar infanteristen over heeft.’38 Dat is iets anders dan het forceren van een doorbraak, die dan door een glorieuze opmars van de cavalerie in een snelle over- winning wordt omgezet, het droombeeld van Haig en zijn gene- raals toen zij aan de slag van de Somme begonnen. De Eerste Wereldoorlog staat ook voor desillusie, voor de vernieti- ging van het naïeve politieke idealisme van de negentiende eeuw. De beloften van het vooruitgangsgeloof, het vertrouwen in de re- delijkheid van de mens, de hoop op democratie en internationale harmonie zijn op de slagvelden van de Somme, Verdun en Ieper aan flarden gescheurd. Sindsdien weten we wat de moderne oorlog met mensen kan doen en dat er tot op de dag van vandaag niets is dat daar verandering in heeft gebracht. Sindsdien weten we ook dat het optimisme dat oorlog aan de oorlog een eind zou kunnen maken, zoals H.G. Wells in augustus 1914 profeteerde, een leugen is. De ouders van A.C. Young, een van die talloze jongens die niet oud zijn geworden, lieten op de grafsteen van hun gesneuvelde zoon beitelen: ‘Opgeofferd aan de misvatting dat oorlog aan oor- log een eind kan maken’. Voor hen was er geen troost in de officië- le bezwering dat hun zoon het hoogst denkbare offer had gebracht. De Eerste Wereldoorlog was de opmaat voor de bloedigste eeuw die de mensheid gekend heeft.

Er zijn nauwelijks nog veteranen van de Eerste Wereldoorlog in le- ven, de directe getuigen zijn nu bijna allemaal verdwenen. Toch lijkt het niet moeilijk ons met hen te identificeren en dat geldt wel- licht nog het meest voor de soldaten die aan de Somme vochten. Al die soldaten waren immers voor het overgrote deel gewone

burgers, dienstplichtigen of vrijwilligers, zoals in de eerste oor-

logsjaren in Engeland. Arbeiders, vissers, mijnwerkers, landarbei- ders, winkelbedienden, leraren, beroepsvoetballers, studenten, professoren. Zij gingen naar de oorlog, niet uit moordlust of haat, maar uit een soort vanzelfsprekend plichtsgevoel, uit vaderlands- liefde, uit zucht naar avontuur, omdat alle collega’s en vrienden ook gingen, omdat ze niet alleen thuis durfden te blijven, bang als ze waren door hun vrouwen en moeders als lafaard veracht te wor- den, omdat ze werkloos waren en geen ander middel zagen om aan de kost te komen, omdat ze de sancties van de militaire justitie vreesden, omdat ze niet wisten wat hun in de oorlog zou overko- men. Ze waren zo gewoon, we hadden het zelf kunnen zijn. Ze stonden netjes in de rij bij het rekruteringsbureau, alsof ze naar een voetbalwedstrijd gingen, of naar cricket. In augustus 1914 en in de maanden daarna hadden ze zich in En- geland, Ierland, Schotland en Wales, maar ook in Canada, Austra- lië, Nieuw-Zeeland en Zuid-Afrika, met honderdduizenden te- gelijk aangemeld. Lord Kitchener, de Britse minister van Oorlog, had hen met zijn priemende vinger op hun plicht gewezen: Your Country Needs You. Hij had eraan toegevoegd: Join Together, Train

Together, Fight Together. Als jullie je als vrienden, collega’s, dorps-

genoten, scholieren gezamenlijk melden, dan beloof ik dat jullie samenblijven in hetzelfde bataljon. Het was een extra argument om te gaan, je was tenminste onder vrienden. Zo ontstonden de Pals Battalions, de bataljons van vrienden. Naast de officiële naam

die ze kregen, het 14de Royal Irish, het 16de of 18de King’s Royal Rifles, het 16de of 17de Middlesex, het 26ste Royal Fusiliers, gaven ze zichzelf trots namen die naar hun gezamenlijke achtergrond verwezen: Young Citizens, Church Lads, Arts and Crafts, Public Schools, 1st Footballers, Bankers. Met zovelen hadden ze zich aange-

meld dat er maandenlang geen uniformen beschikbaar waren. Heel lang moesten ze met houten geweren oefenen. Ernstiger was het feit dat er nauwelijks voldoende instructeurs waren, noch com-

petente officieren die hen in de strijd zouden kunnen aanvoeren.

Het Britse leger dat op 1 juli de slag van de Somme begon, be- stond voor het grootste deel uit Pals Battalions die nog niet eerder aan een grote slag hadden deelgenomen. De generaals vertrouw- den, ondanks het enthousiasme en de onderlinge solidariteit die deze burgersoldaten aan den dag legden, niet al te zeer op hun ge- vechtskracht. Eind maart had Haig Kitchener en de Franse premier Briand tijdens een conferentie in Parijs nog laten weten dat hij ei- genlijk in Frankrijk geen leger had, maar een verzameling divisies die niet getraind waren voor het gevecht.39 Toch gaat hij dat leger een paar maanden later gebruiken om een beslissende doorbraak te forceren en de oorlog te winnen.

De eerste dag van de slag van de Somme is een Brits trauma, juist en vooral omdat zovelen van de burgersoldaten van de Pals Batta- lions sneuvelden. Hele gemeenschappen werden op die ene dag van hun vaders en zonen beroofd. Mijnwerkersdorpjes werden even hard getroffen als de gegoede buurten van Sheffield. Die had- den het Sheffield City Battalion opgericht, officieel het 12de Yorks and Lancs. Ze werden benijd door de andere bataljons van de bri- gade, ze vormden de elite van Sheffield, met hun witte zakdoeken in hun mouwen en hun polshorloges. Maar hun lot was op 1 juli hetzelfde als dat van de andere Pals. Twee jaar trainen, in tien mi- nuten was het over en uit. Two years in the making. Ten minutes in the destroying. Het is de ondertitel van de roman van J. Harris,

Covenant with Death, die gewijd is aan de geschiedenis van het

Sheffield City Battalion. Het zou het grafschrift van tienduizenden kunnen zijn.

Engeland verloor op die dag zijn onschuld. Het Pals-systeem werd daarna afgeschaft omdat de ondergang van de Pals Battalions het Britse moreel te zeer had aangetast.

Maar de Somme is niet alleen een Brits, maar ook een universeel

drama. Iedereen die de slagvelden van de Somme bezoekt, kan zich voorstellen dat hij een van die soldaten was. De mannen van Sheffield behoorden tot de 31ste divisie, een typische Kitchener-di- visie uit het industriële noorden van Engeland. We weten heel pre- cies waar die divisie op 1 juli vocht. Dat was bij het dorpje Serre. Iets ten westen van Serre kruist de frontlijn de weg naar Mailly- Mallet. Aan de kant van de weg staan de groene borden van de Commonwealth War Graves Commission, die zo perfect de Britse begraafplaatsen onderhoudt. De borden wijzen naar de Chemin des Cimetières, die precies de frontlijn van 1 juli volgt. We volgen dat landweggetje en we lopen daar waar ook de jongens van de 31ste divisie liepen. Rechts achter de zacht glooiende heuvel is Ser- re weer te zien, dat destijds door de Duitsers tot een stevige for- tificatie was omgebouwd. Links, in het iets dalende veld, begonnen de Leeds Pals (15de West Yorkshire) hun aanval. Ver kwamen ze niet: aan het pad ligt een klein begraafplaatsje, Serre Road Cemete- ry nr. 3, met 81 graven, de meeste van 1 juli, de meeste van de West Yorks. Als we doorlopen, komen we bij een bosje dat nu Sheffield Memorial Park heet. Ervoor ligt een ondiepe greppel, maar we zien er de contouren in van de aanvalslijn van de Accrington Pals (11de East Yorkshire). Iets verderop zag de eerder geciteerde Reginald Glenn hoe zijn strijdmakkers van het Sheffield City Battalion als koren werden neergemaaid.

We staan met onze rug naar het park, en we kijken naar Queens Cemetery, precies in het midden van het niemandsland, 311 graven, voornamelijk Accringtons. Zo ver zijn ze in ieder geval gekomen. De Britten begroeven hun doden waar ze gesneuveld waren. We stellen ons voor hoe iets onder de heuveltop de Duitse machinege- weren beginnen te vuren. We zien hier de essentie van de slag van de Somme, en we voelen verdriet en woede. De 31ste divisie verloor op die dag 4300 man. Haig noteerde op 1 juli in zijn dagboek dat hij op grond van bepaalde rapporten ge-

neigd was te geloven dat de meeste soldaten van viii Corps, waar-

toe de 31ste divisie behoorde, niet eens hun eigen loopgraven hadden verlaten, en dat ze maar eens flink aangepakt moesten wor- den.40 Dat was een aperte leugen, maar voor de jongens uit Brad- ford (16de West Yorkshire) was het de trieste waarheid. Nog voor ze hun eigen frontlijn hadden gepasseerd, waren ze al door de Duitse artillerie vernietigd, 537 man aan verliezen, en ook hun comman- dant majoor Gyon sneuvelde.

Niettemin bracht deze onuitgesproken beschuldiging van laf- heid de commandant van viii Corps, Hunter-Weston, er wellicht toe om een viertal van zijn ondergeschikten te laten executeren we- gens lafheid in het aanschijn van de vijand. Dat het ging om solda- ten die door shellshock niet meer verantwoordelijk voor hun da- den waren, interesseerde hem weinig: ‘Lafaards van dit soort zijn een ernstig gevaar voor het leger. De doodstraf is ingevoerd om de manschappen het weglopen meer te laten vrezen dan de vijand.’ We staan nog steeds bij het Sheffield Memorial Park en we turen nog steeds naar Queens Cemetery en de heuveltop daarachter. En we stellen ons nog steeds dezelfde vragen. Hoe kon het gebeuren, hoe kon het dat gewone burgers, rij na rij na rij, hun loopgraven verlieten om na een paar meter door machinegeweervuur gedood te worden? Konden de generaals niets anders bedenken? En waar- om gebeurde het, waarom moest de slag geleverd worden, en had het niet anders gekund, en kan het ook ons overkomen, of kan het ons niet meer overkomen, juist omdat het al die jongens toen wel is overkomen? Ook de burger van de eenentwintigste eeuw huivert wanneer hij zich realiseert wat er aan de Somme gebeurd is. Hij ziet voor een moment het spiegelbeeld van de mens, een grijnzende doodskop.

We worden aangetrokken door de Somme, we keren er steeds terug omdat de Eerste Wereldoorlog, meer nog dan de Tweede, met zijn

loopgraven, modder en massale slachtpartijen, staat voor wat de

moderne oorlog betekent. De beelden van de Somme, die in ons netvlies zijn gebrand, vormen het oerbeeld van de moderne oor- log. De soldaat die over het prikkeldraad stapt en iets verderop wordt neergeschoten. De angstige blik in de ogen van de brancar- dier die een gewonde in veiligheid brengt. De gigantische ont- ploffing van de mijn die de Hawthorn Redoubt opblaast. De jon- gens van de Royal Warwicks, die vrolijk zwaaiend voor de camera opstappen naar het front. We weten dat ze er bij Serre op 1 juli aan zijn gegaan. De nonchalant rokende Lancashire Fusiliers, ze had- den op Gallipoli de Turken te pakken genomen, nu was het de beurt aan de Duitsers. Verdwenen in het niemandsland. ‘Maar begrijpen zullen zij het nooit,’ schreef Edmund Blunden in de inleiding van zijn oorlogsmemoires, Undertones of War. En die zij, dat zijn wij die het niet hebben meegemaakt. Maar we moe- ten het toch proberen, al was het maar uit eerbied voor al die jon- gens die het niet gehaald hebben. We beginnen bij het begin, bij de besluiten die tot de slag van de Somme hebben geleid, en bij de plannen van de generaals. Daarna ontrolt het kluwen zich vanzelf: van de eerste tot en met de laatste dag van het offensief. We zullen zien waarom het zo vaak zo afschuwelijk misging, en waarom het af en toe goed afliep. We zullen ten slotte stilstaan bij de discussies tussen historici die nog steeds vechten over de vraag of de Somme nu een diepe tragedie was of een briljant succes van het Britse le- ger. Maar echt begrijpen zullen we het nooit.

De planning

van een bloedige ramp

Het begin van het Somme-offensief ligt in de besluiten van de con- ferentie van Chantilly. Daar, op het hoofdkwartier van de Franse opperbevelhebber Joseph Joffre, waren van 6 tot 8 december de bevelhebbers van de geallieerde legers bijeengekomen om de strategie voor het volgende jaar te bespreken. De stemming zal niet al te goed zijn geweest. Het jaar 1915 was voor de geallieerden toch eigenlijk wel dramatisch verlopen.

Toen de Duitse opmars aan de Marne in september 1914 was ge- stuit en de Duitse troepen zich hadden teruggetrokken op de Aisne en de Chemin des Dames, probeerden beide legers tijdens de eerste slag van Ieper eind oktober, begin november nog één keer, tever- geefs, een doorbraak te forceren. Daarna begon de stellingenoorlog. Van Nieuwpoort aan de Belgische kust tot aan de Vogezen aan de Zwitserse grens ontwikkelde zich een aaneengesloten stelsel van loopgraven. De Duitse opperbevelhebber Erich von Falkenhayn concludeerde in november al dat Duitsland, gezien de machtsver- houdingen, de oorlog niet meer zou kunnen winnen. Voortzetting ervan zou uiteindelijk tot zelfvernietiging leiden. Zijn politieke su- perieuren, de Duitse keizer Wilhelm ii en de kanselier Bethmann Hollweg, voelden echter niets voor de compromisvrede waarop Falkenhayn wilde aansturen.1 Het ontruimen van de bezette gebie- den, waarvoor zoveel Duitse soldaten waren gesneuveld, was ge- woon niet aan de orde.

Arras

Gommecourt

Achiet-le-Petit

Puisieux

Bapaume Caimbrai

Serre

Beau-

mont-

Hamel

Grandcourt

Pys

Ligny-Tilloy

(13/11)

Le

Le Sars (7/10)

Thiepval

Transloy

(26/9)

Flers (15/9)

Pozières

(23/7)

Les Boeufs

Ancre

Ovillers

Bazentin-

(25/9)

(17/7)

le-Petit (14/7) Longueval

(14/7)

Morval

Contalmaison

Ginchy

(25/9)

La Boisselle

(10/7)

(9/9)

(4/7)

Fricourt

Guillemont

(2/7)

(3/9)

Combles

Mametz

Montauban

(26/9)

(1/7)

(1/7)

Albert

Maricourt (1/7)

Somme

4 km

De frontlijn van 1 juli De frontlijn van 18 november De tweede Duitse verdedigingslijn

De derde Duitse verdedigingslijn

De grens tussen de Britse en Franse troepen Heuvelrug Thiepval-Ginchy

Achter de plaatsnaam ( ) de datum waarop de Britten deze plaats veroverden De slag van de Somme: 1 juli-18 november,

De geallieerden konden zich anderzijds niet bij de bestaande si-

tuatie neerleggen. Vrijwel geheel België, op de Westhoek rond Ie- per na, en Noord-Frankrijk met zijn kolengebieden en industriële centra waren door de Duitsers bezet. Dat was en bleef onverteer- baar. Afgezien van territoriale en economische motieven waren er ook principiële: de daad van Duitse agressie kon niet zonder reac- tie blijven. In die zin had de Eerste Wereldoorlog toch ook het ka- rakter van een bevrijdingsoorlog. Groot-Brittannië kon daarnaast om strategische redenen niet aanvaarden dat een groot deel van de Kanaalkust in Duitse handen was.

Onder deze omstandigheden – de Duitsers wilden en de gealli- eerden konden niet anders dan de oorlog voortzetten – ging de oorlog dus door.

Dat Duitsland de oorlog, althans volgens Falkenhayn, niet meer kon winnen, betekende echter nog niet dat Duitsland de oorlog ook al verloren had, of dat de Duitse legers verslagen waren. Het te- gendeel was het geval. Daarbij hadden de Duitsers het strategische voordeel zelf te kunnen bepalen of zij in het defensief zouden blij- ven, dan wel zouden aanvallen, waar en wanneer zij zelf zouden believen. De geallieerden hadden geen andere keuze dan aan te val- len. Dat de Duitse legers inderdaad nog niet verslagen waren, bleek daarbij voor de geallieerden maar al te pijnlijk. Bovendien bevoor- deelde de stand van de wapentechnologie op dat moment de ver- dedigende partij in de stellingenoorlog. De drieslag van loopgraaf, prikkeldraad en machinegeweer, met de artillerie op de achter- hand, maakte dat de aanvallende partij nauwelijks kon doorbre- ken.

Aan het westelijk front handhaafden de Duitsers zich in dan ook betrekkelijk moeiteloos. Zij konden zelfs een aanzienlijk aantal divisies naar het oostelijk front verplaatsen om daar offen- sieven te ontplooien. De opeenvolgende Franse offensieven in Ar- tois en Champagne mislukten keer op keer. De tactiek van grinota-

ge, het geduldig knabbelen aan de Duitse linies totdat deze zouden

bezwijken, leidde tot niets dan enorme Franse verliezen. De Fran- se verliezen zouden in 1915 het grootst van alle oorlogsjaren wor- den: 334.000 doden in 1915 tegen 306.000 doden in de vijf oorlogs- maanden van 1914, 217.000 doden in 1916 en 121.000 doden in 1917. De initiatieven die de Britten ter ondersteuning ondernamen, in maart bij Neuve Chapelle, in mei bij Aubers en in september bij Loos, waren ook weinig succesvol. Hoe het ging bij Loos hebben we al gezien. Toen de Duitsers op 22 april met behulp van chloor- gas bij Ieper aanvielen, konden de geallieerden maar ternauwer- nood een doorbraak voorkomen.

Het Brits-Franse avontuur om het schiereiland Gallipoli te ver- overen teneinde de vaarweg door de Dardanellen te openen, door te breken naar Constantinopel en het Ottomaanse Rijk te verslaan was op een pijnlijke manier mislukt. Dat Italië op 23 mei de zijde van de geallieerden koos, had geen profijt opgeleverd. Vier keer viel het Italiaanse leger de Oostenrijks-Hongaarse legers aan het Ison- zo-front aan, vier keer tevergeefs.

Aan het oostelijke front vierden de Duitse en Oostenrijkse troe- pen daarentegen grote successen. Op 2 mei braken ze door de front- lijn tussen Gorlice en Tarnow, op 13 mei stonden ze al in centraal Polen, op 4 augustus werd Warschau veroverd en op 4 september gaven de historische Russische grenssteden, zoals Kovno en Brest- Litovsk, zich over. Het Russische leger telde bijna een miljoen aan doden en gewonden, en nog eens driekwart miljoen Russische sol- daten werd krijgsgevangen gemaakt. In oktober was eindelijk ook Servië, tot genoegen van de Duitse en Oostenrijkse bondgenoten, onder de voet gelopen. Servië werd immers door hen verantwoor- delijk gehouden voor de moord op de Oostenrijkse troonopvolger Franz-Ferdinand. Wraak op Servië was voor Oostenrijk-Hongarije het motief om een reeks diplomatieke en militaire stappen te zet- ten die ten slotte tot de Eerste Wereldoorlog zouden leiden. De ge- allieerde poging om via Salonike de kleine bondgenoot op de Bal-

kan te hulp te komen kwam te laat en leidde slechts tot verspilling

van krachten.

In deze weinig bemoedigende omstandigheden waren de geallieer- de opperbevelhebbers in Chantilly bijeengekomen. Zij stelden vast dat hun offensieven in 1915 mislukt waren door gebrek aan coördi- natie en door versnippering van krachten als gevolg van te veel ini- tiatieven. Onder leiding van Joffre werd besloten dat men zich slechts op de drie belangrijkste fronten (het Russische, het Frans- Britse en het Italiaanse) moest concentreren, dus geen side-shows à la Gallipoli meer; dat op deze drie fronten zoveel mogelijk gelijktij- dig aangevallen moest worden, om de vijand niet de gelegenheid te geven reserves naar de bedreigde fronten te sturen; dat deze offen- sieven zo spoedig mogelijk moesten beginnen, en dat zij voorbe- reid moesten worden door wearing-out-aanvallen uit te voeren door die bondgenoten die nog over voldoende manschappen be- schikten. Joffre zal daarbij ongetwijfeld aan Groot-Brittannië heb- ben gedacht, dat in vergelijking met Frankrijk nog over een groot, niet gebruikt reservoir aan manschappen beschikte. Van Britse zijde waren de onderhandelingen in Chantilly nog ge- voerd door Sir John French, de Britse opperbevelhebber in Frank- rijk, en Sir Archibald Murray, chef van de generale staf. Maar Sir Douglas Haig en Sir William Robertson, die hen eind december 1915 opvolgden, konden zich in de algemene beginselen van Chan- tilly gemakkelijk vinden. Zij waren immers van een heldere mili- taire logica. Het was aan Haig om samen met Joffre deze beginse- len uit te werken. Daarbij kreeg Haig van Joffre nogal onthutsende informatie over de toestand van het Franse leger. Aan het front was men nog wel op sterkte, maar daarachter stonden nauwelijks nog reserves. Het Franse leger was, volgens Joffre, nog tot slechts één groot offensief in staat. Haig concludeerde dat het Franse leger niet nog een oorlogswinter zou overleven en hij deelde de mening van

Lord Kitchener dat de oorlog dus dit jaar, in 1916, beslist moest

worden. Voor Haig stond vervolgens vast dat de oorlog alleen door de strijdkrachten van het Britse Rijk gewonnen kon en moest wor- den, zoals hij al op 14 januari noteerde.2 Merkwaardig genoeg meende dezelfde Haig overigens eind maart nog dat hij niet over een Fighting Army beschikte, maar slechts over een aantal nauwe- lijks getrainde divisies, zoals we al eerder zagen. Het is een van de vele tegenstrijdigheden – de oorlog beslissen met nauwelijks ge- trainde divisies – in het verhaal van de Somme. In ieder geval voelde Haig er niets voor zijn troepen ‘op te gebrui- ken’ in de wearing-out-gevechten, de taak die Joffre in Chantilly juist aan de Britten had toegedacht. Haig wilde zijn troepen voor het beslissende offensief gebruiken, niet voor de uitputtingsslagen die daaraan vooraf moesten gaan. Het Britse leger moest onder zijn leiding in de oorlog gaan triomferen, en mocht niet alleen maar gebruikt worden om het vuile werk voor de Franse bondge- noot op te knappen. Haig meende dat de wearing-out-aanvallen en het beslissende offensief gecombineerd moesten worden in één grandioze aanval die de oorlog zou beëindigen. In een brief aan Joffre liet hij weten dat hij niets zag in batailles d’usure, uitputtings- gevechten: zij putten de eigen troepen meer uit dan die van de vij- and, zij tastten daarom het moreel van de troepen en het vertrou- wen van de publieke opinie aan. Dat Haig later de Somme in zijn Final Dispatch in 1919 als een uitputtingsslag aanduidde en rechtvaardigde, neemt niet weg dat hij voor en tijdens de slag van de Somme deze beschouwde als het beslissende offensief dat de oorlog zou beëindigen. Joffre zwichtte op 14 februari voor de argumenten van Haig. Op diezelfde dag na- men de beide opperbevelhebbers ook nog een veel belangrijker be- sluit. Het grote offensief aan het westelijk front zou rond 1 juli be- ginnen en plaatsvinden aan de Somme. De Fransen zouden ten noorden en ten zuiden van de rivier aanvallen, terwijl de Britten

dit offensief substantieel zouden ondersteunen door gelijktijdig

direct ten noorden van de Fransen aan te vallen. Op 25 december al had Joffre een brief aan Haig geschreven over zijn voorkeur voor een dergelijk offensief, waarbij de Britten tussen de Somme en Ar- ras zouden aanvallen.4 Haig, pas aangetreden als opperbevelheb- ber, had in januari voorbereidend onderzoek laten doen naar de mogelijkheden van een groot Brits offensief in de buurt van Ieper, maar hij kon zich ook uitstekend vinden in de keuze voor de Som- me. Het Somme-offensief zou een gezamenlijke Frans-Britse aan- val worden over een zeer breed front van wel tachtig kilometer, een werkelijk gecoördineerde actie van de beide bondgenoten, precies daar waar hun legers aan elkaar grensden. Zowel de politieke als militaire solidariteit van de bondgenoten werd erdoor onder- streept. Het offensief zou de oorlog moeten beslissen. Daarvan kwam, weten we nu, niets terecht. In plaats van een be- slissende doorbraak werd de slag van de Somme een bittere uitput- tingsslag, waarbij de geallieerden veel grotere verliezen leden dan hun tegenstanders. De Britse Official History probeert later de Britse militairen, die erin toestemden mee te doen, en het Britse kabinet, dat het offensief goedkeurde, vrij te pleiten van iedere ver- antwoordelijkheid voor deze mislukking. De Official History legt alle schuld bij de Franse opperbevelhebber Joffre. Hij zou alleen maar gekozen hebben voor de Somme als plaats voor het grote offensief van 1916 omdat daar de Franse en Britse legers aan elkaar grensden. Zo dwong hij als het ware de Britten aan het Franse offensief mee te doen. Van een doorbraak had het hoe dan ook niet kunnen komen: ‘Het Somme-offensief had geen strategisch doel behalve uitputting.’ Bovendien, zo meldt de Official History, was de sector waar de Britten zouden moeten aanvallen, uit militair oogpunt wel de meest ongeschikte. Twee jaar lang hadden de Duitsers de tijd gehad om hier hun verdediging uit te bouwen tot een formidabele fortificatie die in niets meer leek op het stelsel van ondiepe loop-

graven van 1914. De Official History verkleurt de geschiedenis zo

toch wel op een bijzondere manier. De Britten worden als even wil- loze en onzelfzuchtige als loyale en dappere bondgenoten afge- schilderd die door de meedogenloze Fransen worden meegezogen in het bloedbad dat de slag van de Somme is geworden. Het is bij- na de volmaakte vorm van Britse heroïek. Natuurlijk hadden de Duitsers, met name hun opperbevelhebber Falkenhayn, ook nagedacht over de wijze waarop de oorlog in voortgezet moest worden. De uitkomst bleek op 21 februari, pre- cies een week nadat Haig en Joffre besloten hadden op 1 juli hun gezamenlijke offensief bij de Somme te beginnen. Duitse troepen vielen na een hels artilleriebombardement Verdun aan. Hoe goed 1915 ook was verlopen voor Duitsland, Falkenhayn bleef bij zijn opvatting van november 1914. Duitsland zou gezien de machtsverhoudingen op de lange termijn de oorlog niet kun- nen winnen. Hij zon daarom op een middel om de oorlog zo snel mogelijk te beëindigen en hij concentreerde zich daarbij op Groot- Brittannië, dat volgens hem de grootste vijand van Duitsland was. Het liefst zou hij dit land wurgen door een onbeperkte onderzee- bootoorlog. Door ook de neutrale schepen die voor de bevoorra- ding van de geallieerden zorgden, tot doelwit van de Duitse onder- zeeboten te maken, zou de oorlog beslist kunnen worden. Maar de Duitse politieke en militaire leiding durfde dat nog niet aan, om- dat men vreesde op deze manier de Verenigde Staten in de oorlog te betrekken.6 Vervolgens bedacht Falkenhayn dat Groot-Brittan- nië zich uit de oorlog zou terugtrekken wanneer Frankrijk versla- gen was. Op Frankrijk richtte hij dus zijn aandacht. Falkenhayn wist dat een echte doorbraak aan het westelijk front onmogelijk was, en dat het dus neer moest komen op Blutabzap- fung, het laten doodbloeden van het Franse leger. De Duitse term is

beeldender en gruwelijker dan het Engelse wearing-out en het Franse usure, maar het komt natuurlijk op hetzelfde neer. Boven-

dien ging het niet om een specifiek Duitse vinding, zoals we al ge-

zien hebben. Voor zijn tactiek van Blutabzapfung bedacht Falken- hayn dat hij een plaats moest aanvallen die de Fransen tot elke prijs zouden willen verdedigen. Tijdens die verdediging zou het Franse leger vooral door de Duitse artillerie vermalen worden. Later zou men gaan spreken over de gehaktmachine van Verdun. In decem- ber 1915 beloofde Falkenhayn de Duitse keizer dat voor elke twee Duitse soldaten er vijf Franse zouden sneuvelen. Na verloop van tijd zou het Franse leger dan zijn doodgebloed. Wanneer de Fran- sen zich niet ten koste van alles zouden verdedigen, dan zouden zij ook een beslissende nederlaag leiden omdat dan toch een door- braak gerealiseerd zou zijn. Falkenhayn koos voor zijn aanval Ver- dun uit, een belangrijke plaats in het Franse nationale bewustzijn. Hij had zich niet vergist. De Fransen besloten Verdun tot elke prijs te verdedigen. Wel vergiste hij zich in het karakter van de uitput- tingsoorlog. Na tien maanden vechten bedroegen de Duitse verlie- zen nauwelijks minder dan de Franse: 337.000 (waarvan 143. doden) tegen 377.000 (waarvan 162.000 doden). Vergelijkt men deze cijfers met de verliezen van de Britten, de Fransen en de Duit- sers aan de Somme, 432.000 en 204.451 tegenover 230.000, en be- denken we dat het Somme-offensief minder dan de helft van de tijd duurde, dan blijkt toch wel het bijzonder gewelddadige karak- ter van de Somme, zelfs in vergelijking met Verdun. Ook blijkt iro- nisch genoeg dat Falkenhayns tactiek van Blutabzapfung, onbe- doeld, aan de Somme succesrijker was dan bij Verdun. Tegenover het verlies van drie Britse of Franse soldaten stond slechts het ver- lies van één Duitse soldaat, een verhouding die nog gunstiger was dan Falkenhayn de Duitse keizer in het vooruitzicht had gesteld als resultaat van het Verdun-offensief. Het begin van het offensief van Verdun veranderde natuurlijk de plannen voor het Somme-offensief. Het Britse leger nam een gro- ter deel van de bezetting van het front over om Franse divisies vrij

te maken voor de verdediging van Verdun, en hield een aantal divi-

sies gereed voor het geval de Fransen ondanks alles toch zouden bezwijken. In maart werd bovendien duidelijk dat als gevolg van Verdun van de Fransen geen grote bijdrage meer aan het gezamen- lijke offensief verwacht kon worden. De slag van de Somme zou vooral een Britse aangelegenheid worden. Wel is het belangrijk vast te stellen dat het offensief bij de Som- me als zodanig niet is gelanceerd om de Duitse druk op Verdun te verlichten, als een soort zelfopoffering van de Britten om de Fran- se bondgenoot te redden. Integendeel, Verdun verstoorde de plan- nen die al eerder voor het Somme-offensief waren gemaakt. Voor het offensief zouden dientengevolge minder troepen beschikbaar zijn. Maar wat dan des te meer opvalt, is dat de hoge ambities van het offensief niet werden bijgesteld. Integendeel, Haig schroefde de doelen voor het offensief steeds hoger op, zoals we nog zullen zien. Generaal Henry Rawlinson werd in januari 1916 benoemd tot be- velhebber van het zojuist opgerichte Vierde Leger, dat het leeuwen- deel van de gevechten aan de Somme voor zijn rekening zou ne- men. Direct na zijn benoeming begon hij met de gedetailleerde planning van het offensief. Allereerst verkende hij het terrein waar hij zou moeten opereren. Zijn aanvalsgebied liep van Serre tot Ma- ricourt; daar namen de Fransen het over, die aan beide zijden van de Somme zouden aanvallen. Dit deel van Picardië is aangenaam heuvelachtig, met hier en daar wat bos. Het belangrijkste aspect in het landschap, zeker vanuit militair oogpunt, was de heuvelrug die zich uitstrekte van Serre en Beaumont-Hamel ten noorden van de Ancre, over Thiepval, Pozières en Longueval tot aan Ginchy en Combles. De heuvels waren niet al te hoog, zo’n honderd meter boven de zeespiegel, maar ze gaven aan de Duitsers die ze bezet hadden, een uitstekend zicht op de Britse troepenbewegingen be- neden hen. Anderzijds, meende Rawlinson, verschafte dit ook een voordeel aan de Britten. Juist omdat de Duitse stellingen tegen de

heuvel op waren gebouwd, waren ze uitstekend zichtbaar. Dat ver-

gemakkelijkte een artilleriebeschieting. ‘En met genoeg kanonnen en munitie zouden we in staat moeten zijn de ernstige verliezen te vermijden die de infanterie bij vorige gelegenheden altijd had gele- den,’ zo noteerde hij optimistisch op 27 februari. Hun eerste verdedigingslijn hadden de Duitsers voor de heuvel- rug aangelegd en liep langs de dorpen Serre, Beaumont-Hamel, Thiepval, Ovillers, La Boisselle, Fricourt en Mametz (zie kaart 1). De frontlijn bestond uit een stelsel van drie loopgraven, zo’n meter van elkaar. Ervoor lagen twee rijen prikkeldraad, ieder zo’n 25 meter breed. De meeste dorpjes waren omgebouwd tot echte fortificaties. Er waren in de kalkachtige grond schuilplaatsen, Un- terstände, uitgegraven, tot zo’n 25 meter diep, die ruimte boden aan

de bezetting van de loopgraven. Het bestaan van deze schuilplaat- sen, deep dug-outs, was bij de Britten bekend. Zij wisten ook dat hun artillerie, hoe zuiver en hoeveel er ook geschoten werd, niet in staat was deze schuilplaatsen uit te schakelen. Slechts bij toeval zou het volgens Rawlinson kunnen gebeuren dat de ingangen geblok- keerd zouden raken, en de schuilende bezetting dus buiten gevecht zou worden gesteld.9 Van dit toeval was het lot van de oprukkende infanterie dus uiteindelijk afhankelijk. Op 1 juli bleek dat de mees- te Duitse schuilplaatsen intact waren gebleven. Achter de eerste verdedigingslijn hadden de Duitsers ook nog een aantal versterkingen gebouwd, forten eigenlijk, die ingericht waren op een alzijdige verdediging en die eventueel doorgebroken vijandelijke eenheden in hun opmars konden belemmeren. De Schwaben Redoubt, iets oostelijk van Thiepval, was de belangrijk- ste van deze versterkingen.

De tweede Duitse lijn was ongeveer twee kilometer achter de eerste gebouwd, volgens hetzelfde patroon. Pozières en Longueval waren hier de versterkte dorpen die deel uitmaakten van de verde- diging. Deze verdedigingslijn lag aan de achterkant van de heuvel- rug, vanuit Brits perspectief bekeken. Dit bemoeilijkte de Britse

waarneming, noodzakelijk voor een effectief artilleriebombarde-

ment, natuurlijk zeer. Bovendien lag het prikkeldraad buiten het bereik van de kanonnen die het zouden moeten verwoesten. Aan de aanleg van een derde verdedigingslijn weer twee kilometer ach- ter de tweede en voor de dorpjes Pys, Le Sars en Flers waren de Duitsers al begonnen, maar dat wist Rawlinson op dat moment nog niet.

Nadat Rawlinson uitvoerig het Duitse systeem had bestudeerd, koos hij voor een voorzichtige stap-voor-stapbenadering voor zijn offensief.10 Zijn ervaringen, opgedaan in de slag van Neuve Cha- pelle, 10 maart 1915, waren hierbij richtinggevend. Na een uitzon- derlijk hevig artilleriebombardement waren de Britse troepen er toen in geslaagd zonder al te veel moeite de eerste Duitse lijn te overrompelen. Pas daarna ging er van alles mis zodat het aanvan- kelijke succes niet uitgebuit kon worden.11 Rawlinson concludeer- de op grond van de bevindingen opgedaan bij de slag van Neuve Chapelle dat het altijd mogelijk zou zijn, als er voldoende artillerie en munitie beschikbaar waren, een deel van de frontlijn te verove- ren, en dat het er dan op aankwam deze winst te consolideren. Hij noemde dat bite-and-hold, dat wil zeggen: verover een stuk van de Duitse frontlijn (bite) en verdedig die tegen de Duitse tegenaanval (hold). ‘De hap kan zonder veel verliezen genomen worden, en als we het goed aanpakken, dan moet het niet moeilijk zijn hem vast te houden tegen de vijandelijke tegenaanvallen, en om de vijand ten minste twee keer zoveel verliezen toe te brengen als we zelf hebben geleden bij onze aanval.’12 Door een opeenvolging van dergelijke bite-and-hold-operaties zouden de Duitsers langzaam terug wor- den gedwongen, steeds meer soldaten verliezen en zo uiteindelijk de strijd moeten staken. Het ging Rawlinson niet zozeer om twee of drie kilometer terreinwinst, dat stelde volgens hem niet zoveel voor. ‘Ons doel schijnt veeleer te zijn zoveel mogelijk Duitsers te doden met zo min mogelijk verliezen aan onze kant […] Dat gaat

het best door posities van tactisch belang aan te vallen die de Duit-

sers willen heroveren en die binnen het schootsveld van onze artil- lerie liggen.’13 Het is alsof we Falkenhayn zijn Verdun-offensief horen verdedigen. Met zijn bite-and-hold-concept toonde Rawlin- son overigens aan dat hij zich probeerde aan te passen aan de eisen van de moderne oorlogvoering, die dromen over een doorbraak ge- volgd door een triomfale cavaleriecharge uitsloot. Zo koos Rawlinson dus voor een offensief dat in eerste instantie slechts gericht was op het veroveren van de eerste Duitse verdedi- gingslijn, en niet veel verder strekte. In maart ging hij zijn plannen uitwerken, waarbij het belangrijkste werk werd gedaan door zijn chef-staf, Archibald Montgomery, omdat hij zelf, door griep getroffen, veertien dagen in Zuid-Frankrijk moest verblijven. Op april zond Rawlinson zijn plan naar Haig. Hij werd in zijn keuze voor een beperkt offensief gesteund door zijn korpscommandan- ten. Zelfs door de commandant van viii Corps, Hunter-Weston, die niet bepaald bekendstond om zijn behoedzaamheid: ‘In deze oorlog is al te vaak de fout gemaakt om achter schaduwen aan te rennen.’14 Juist door realistische doelen te stellen zou succes moe- ten worden geboekt.

Toch was Rawlinson er niet gerust op. Hij vreesde dat Haig geen genoegen zou nemen met zijn keuze voor beperkte doelen, ‘gezien zijn voorkeur voor het onbeperkte met de kans op het doorbreken van de Duitse lijn’.15 Rawlinsons vrees was terecht. We hebben im- mers al gezien dat Haig dacht aan een beslissende doorbraak die de oorlog zou beëindigen. Hier tekent zich een principieel menings- verschil af tussen de opperbevelhebber en de commandant die het offensief moet leiden. Dit meningsverschil werd niet opgelost en bleef zelfs tijdens de strijd voortbestaan. Het betekende andermaal dat er een zware hypotheek werd gelegd op het succes van het aan- staande offensief.

Het is van belang nader in te gaan op Rawlinsons aprilplan en op

de wijzigingen die Haig in dit plan aanbracht. Juist hier vinden we de fundamentele oorzaken van het debacle dat zich op 1 juli zou ontvouwen.

Rawlinson moest een aantal keuzes maken: de breedte van de aan te vallen frontlijn, de diepte van de opmars en de wijze waarop de Duitse versterkingen, loopgraven, dug-outs, bunkers en het prikkeldraad, opgeruimd moesten worden. De breedte van de frontlijn werd volgens een vuistregel bepaald. Er waren tien divi- sies voor de aanval beschikbaar en dat betekende een frontlijn van achttien kilometer, ongeveer tien man per meter. Meer troepen in- zetten was gewoon fysiek onmogelijk. Toevallig kwam de breedte van de frontlijn volgens diezelfde regel ook overeen met het aantal zware houwitsers waar Rawlinson over beschikte, tweehonderd namelijk.

De diepte van de opmars werd in beginsel bepaald door de vraag in hoeverre de artillerie de vijandelijke versterkingen kon uitschakelen. Zonder enige toelichting en rechtvaardiging meende Rawlinson dat zijn artillerie dat wel tot een diepte van een kilome- ter of vier zou kunnen. Dit betekende dat ook de tweede Duitse verdedigingslijn binnen handbereik zou liggen. Toch koos Rawlin- son ervoor zijn aanval te beperken tot doelen iets achter de eerste lijn. Hij had daarvoor twee soorten argumenten. In de eerste plaats zou de infanterie, die voornamelijk uit de burgersoldaten van de Pals-bataljons bestond, niet tot zo’n ver- strekkende opmars in staat zijn. Zij zouden daartoe de cohesie, hardheid en discipline missen. Het was een echo van een bij de meeste generaals bestaand vooroordeel, dat wortelde in hun socia- le afkeer van de lagere klassen waaruit de meeste vrijwilligers af- komstig waren. Al in 1915, bij de slag van Loos, waar de 9de divisie een belangrijk aandeel had geleverd in het aanvankelijke succes, was gebleken hoe onterecht dit vooroordeel was. Ook op 1 juli en daarna toonden de Pals-bataljons aan zeer goede soldaten te zijn,

die niet onderdeden voor de regulars waar de generaals zo naar te-

rugverlangden.16 Overigens is het bizar om te zien hoe generaals als Rawlinson en Haig kritiek op hun beslissingen probeerden af te wentelen op de geringe kwaliteit van de soldaten die tot hun be- schikking stonden.

In de tweede plaats zou de artillerie niet in staat zijn om een der- gelijke diepe opmars te ondersteunen. Hiermee sprak Rawlinson zijn eerdere uitspraak dat de artillerie daartoe wel in staat zou zijn, botweg tegen. Prior en Wilson schrijven hier terecht over een ge- brek aan helder denken, over muddle-headedness.17 Overigens wa- ren Rawlinsons argumenten overtuigend genoeg. De Duitse twee- de lijn lag aan de achterkant van de heuvelrug, was dus niet direct zichtbaar en dat maakte gezien de stand van de technologie op dat moment een effectieve beschieting onmogelijk. Daar kwam bij dat hoe verder men wilde oprukken, des te meer loopgraven, dug- outs, bunkers en prikkeldraad verwoest moesten worden. Maar daar ontbraken gewoon de middelen voor. Als men ook de tweede lijn zou willen bombarderen, betekende dat simpelweg dat er on- voldoende munitie was om de eerste lijn te vernietigen, de voor- waarde voor succes voor de hele operatie. Rawlinson koos dus voor een voorzichtig offensief, dat niet veel verder strekte dan de eerste Duitse lijn. Pas na verovering van de eerste lijn kon worden begonnen met de voorbereidingen op de volgende stap. Hij koos ook voor een enkele dagen durend voorbe- reidend bombardement. Hij was zich ervan bewust dat hierdoor het verrassingselement verloren ging, maar hij had geen keus. Een hurricane bombardment van enkele uren, zoals bij Neuve Chapelle,

was natuurlijk beter geweest, maar Rawlinson beschikte gewoon niet over genoeg kanonnen om de voor vernietiging van alle doe- len noodzakelijke hoeveelheid granaten in enkele uren af te kun- nen vuren. Voor de verwoesting van de deep dug-outs had Rawlin- son geen oplossing gevonden. Eerst overwoog hij het gebruik van gas, maar gezien zijn ervaringen bij Loos, toen het gas in de rich-

ting van de eigen troepen dreef, en gezien het feit dat de Duitsers

nu over efficiënte gasmaskers beschikten, zag hij daarvan af. Het probleem van de deep dug-outs werd dus gewoon níet opgelost, en zou ook later niet opgelost worden, zoals de soldaten op 1 juli zou- den merken.

Sir Douglas Haig was duidelijk ontevreden over Rawlinsons plan, zoals de laatste al voorspeld had. Haig schreef op 5 april in zijn dag- boek: ‘Ik denk dat we beter kunnen dan dit door een grote, gecom- bineerde legermacht van Fransen en Britten over de Somme te brengen en de Vijand in het open veld te bevechten.’18 Haig wilde een doorbraak, de stellingenoorlog omzetten in een bewegings- oorlog en de vijand in een beslissende slag verslaan. Dat was ook de kern van Haigs antwoord aan Rawlinson van april. Het voorgelegde plan was veel te voorzichtig, de eerste en tweede Duitse lijn konden wel degelijk in één operatie veroverd worden. Daarna kon bekeken worden of niet nog verder kon wor- den gegaan. Haig wilde wél een hurricane bombardment, om het verrassingselement te behouden en omdat hij van zo’n bombarde- ment een vernietigend effect verwachtte op het moreel van de Duitse soldaten. Bovendien miste hij een rol voor de cavalerie. Het is duidelijk dat hier twee strategische opvattingen tegenover elkaar staan, Rawlinsons bite-and-hold, geënt op de stellingen- oorlog die de Eerste Wereldoorlog geworden was, en Haigs tra- ditionele strategieopvatting die zijn opleiding weerspiegelde. De tegenstelling tussen Rawlinson en Haig maakte deel uit van een strategische discussie die al ruim voor de Eerste Wereldoorlog was begonnen. De wapentechnologische ontwikkeling (steeds zwaar- der en verder dragend geschut, het machinegeweer) had de militai- re strategen voor grote problemen gesteld. In 1898 had Jan Bloch, Pools bankier en spoorwegmagnaat in dienst van de Russische tsaar, het zesdelige boek La guerre future geschreven, waarin hij uit-

voerig de gevolgen van de wapentechnologische ontwikkeling voor

de oorlogvoering analyseerde. Zijn werk trok grote belangstelling. Een samenvatting in het Engels verscheen onder de titel Is War Now Impossible?

Ter inleiding op dit boek had de Engelse journalist W.T. Stead een interview met Bloch. Daarin vatte Bloch zijn visie op het mo- derne slagveld en de moderne oorlogvoering samen. De essentie daarvan was het doortrekken van het niemandsland, dat door ar- tillerie- en machinegeweervuur van beide partijen werd bestookt. Bloch beschreef wat er in die fire-swept zone zou gebeuren: ‘Op de infanterie zullen de kanonnen een dichte ijzeren regen laten neer- komen, en snel zal de aarde rood gekleurd worden door het bloed. Rij na rij zullen de infanteristen oprukken, bataljon na bataljon zal opmarcheren, ten slotte zullen de reserves volgen. Maar in het nie- mandsland dat door het vuur van beide kanten bestookt wordt, kan geen levend wezen ook maar een seconde overleven. Het mo- ment komt dat de helft van de soldaten neergemaaid ligt, dood of gewond, in parallelle rijen in het niemandsland, dat geen levend wezen kan passeren door het kruisvuur van beide partijen. En dan nog zal de strijd in al zijn woestheid doorgaan.’ Geen beslissende overwinning, maar wederzijdse uitputting. Het visioen van Bloch uit 1898 is de werkelijkheid van 1 juli 1916 ge- worden. Toen H.G. Wells, die in augustus 1914 nog de oorlog be- groet had als de oorlog die aan oorlog een eind zou maken, in sep- tember 1916 over de slagvelden van het westelijk front dwaalde, schreef hij getuige te zijn van ‘de oorlog van Bloch’. In moderne omstandigheden van loopgraaf, prikkeldraad en machinegeweer kon er volgens Bloch van de toepassing van de klassieke, aan Napoleon ontleende strategische denkbeelden geen sprake meer zijn. Zijn conclusie was dat oorlog door de wapen- technologische ontwikkeling een suïcidale onderneming was ge- worden en niet langer als een rationeel instrument van internatio- nale politiek beschouwd kon worden. Natuurlijk wist Bloch dat de

staten zouden proberen te bewijzen dat hij ongelijk had, en op-

nieuw ten oorlog zouden trekken. Maar hij kende het resultaat: ‘De volgende oorlog zal niets anders aantonen dan de onmogelijkheid van oorlogvoering, behalve dan natuurlijk als middel tot zelfver- nietiging. Ik ontken niet dat de staten zichzelf en hun buren in een serie catastrofes kunnen storten, die waarschijnlijk zullen resulte- ren in de omverwerping van alle beschaafde en geordende rege- ringssystemen.’22 Bloch stierf in 1902, hij heeft niet hoeven meema- ken hoezeer de Eerste Wereldoorlog ook in dit laatste opzicht zijn gelijk bewees. De Eerste Wereldoorlog betekende het einde van de tsaristische, Habsburgse, Duitse en Ottomaanse Rijken. Het politieke en militaire establishment was vanzelfsprekend zeer verontrust door Blochs analyse. De Russische tsaar Nicolaas ii riep in 1899 in Den Haag, op neutraal terrein, de Eerste Haagse Vredes- conferentie bijeen om de internationale politieke consequenties ervan te bespreken. Verder dan wat voorzichtige aanzetten tot een systeem van internationale arbitrage en de grondslagen voor het humanitaire oorlogsrecht kwam men niet. De militairen stonden voor de opgave te bewijzen dat oorlog nog wel degelijk een rationeel instrument was. Twee denkrichtin- gen kunnen onderscheiden worden. De eerste accepteert de gevol- gen van de technologische ontwikkeling, maar probeert door ge- bruik te maken juist van die technologische ontwikkeling, die immers niet stilstaat, oorlog toch als bruikbaar instrument te be- houden. Men zou hier van de technologische of industriële school kunnen spreken. Als de drieslag van loopgraaf, prikkeldraad en machinegeweer een onoverkomelijk probleem oplevert, dan zoekt men een technologische oplossing voor dit probleem, de tank bij- voorbeeld, of een aanpassing van de infanterietactiek. Of men er- kent het doorslaggevende belang van een intensieve voorbereiden- de artilleriebeschieting. In die zin kan Rawlinson, ondanks zijn muddle-headeness, tot deze school gerekend worden.

Daartegenover staat de pre-industriële of psychologische school.

Hier houdt men vast aan de traditionele strategische principes. Men staat slechts voor het probleem deze principes in nieuwe om- standigheden toe te passen. Dit wordt de dominante stroming. De Russisch-Japanse oorlog, een oorlog à la Bloch, zou hebben aange- toond dat het toch mogelijk zou zijn de fire-swept zone van het niemandsland te doorkruisen, mits er maar voldoende soldaten werden gebruikt en mits dezen maar gedreven werden door disci- pline en, boven alles, de bereidheid zich op te offeren. Juist de Ja- panse soldaten hadden dit aangetoond. Het bracht kolonel Maude tot zijn al eerder geciteerde opmerking dat de overwinning zou gaan naar het leger dat geleerd had te sterven. De morele factor, de wil om te winnen in het aangezicht van de dood, bleef juist in de moderne omstandigheden van doorslaggevende aard. Morele su- perioriteit verslaat technologische superioriteit.24 De strijd was meer dan ooit een strijd tussen de wilskracht van de opperbevel- hebbers: wie het langst volhield zou winnen. Hij moest bereid en in staat zijn grote verliezen te aanvaarden om de overwinning te be- halen, en hij moest zijn soldaten dwingen deze grote verliezen te lijden. Zijn officieren moesten de juiste offensive spirit aan den dag leggen en niet terugdeinzen voor de aanval. Een officier die weiger- de zijn troepen aan een zinloze aanval op te offeren, werd ontsla- gen. Bij de soldaten moest de bereidheid om te sterven voor het va- derland aangekweekt worden. Bajonettraining was het middel bij uitstek om bij de eigen soldaten discipline te kweken en doods- angst te overwinnen. Mislukte een aanval, dan was dit te wijten aan de lafheid van de soldaten, niet aan de onmogelijkheid van de taak die ze moesten uitvoeren. Baden Powell richtte de Boy Scouts-be- weging, oftewel de padvinderij, op. Het motto was Be Prepared To Die For Your Country: wees bereid voor je land te sterven. Door

heel Europa ontstonden dergelijke bewegingen, altijd onder het patronaat van koningen, presidenten en generaals. Heel Europa was in de ban van deze ideologie van het offensief geraakt, en be-

reidde zich voor op oorlogen met grote verliezen. De botsing tus-

sen de twee scholen, de industriële en de pre-industriële, is gesym- boliseerd in dat lugubere vignet van de Eerste Wereldoorlog, de brede rijen soldaten die schouder aan schouder door machinege- weervuur neergemaaid worden.

Sir Douglas Haig behoorde, zoals de meesten van zijn collega’s, tot de pre-industriële, psychologische school.25 Tijdens zijn studies aan het Staff College in 1896 en 1897 had Haig definitief zijn opvat- tingen over oorlogvoering gevormd. Deze waren geïnspireerd door Napoleon, en vooral toonde hij zich onder de indruk van de wijze waarop Napoleon na de slag bij Jena in 1806 met de cavalerie zijn succes had uitgebuit.26 Hij refereerde er tijdens de voorberei- ding van de slag van de Somme vaak aan.

Haigs negentiende-eeuwse ideaalbeeld van de oorlog werd in- derdaad gekenmerkt door de nadruk op een beslissend offensief waarbij het moreel van de soldaten en persoonlijk leiderschap doorslaggevend zijn. In Haigs denken stond het beginsel van het gestructureerde gevecht centraal. Eerst de voorbereiding, dan de aanval die de vijandelijke troepen moest uitputten, en dan de ex- ploitatie van het succes door de eigen reservetroepen. Beslissend in dit geheel waren het moreel, de discipline en de offensive spirit van de troepen. De nadruk op het offensief weerspiegelde de destijds overal in Europa gangbare ideologie van het offensief. De opperbe- velhebber moest vóór alles standvastigheid tonen, hij mocht niet door massale verliezen van zijn stuk raken. Het gezag van de op- perbevelhebber mocht niet aangetast worden, dit zou op den duur het moreel van de troepen kunnen aantasten. Daarom meende Haig dat zijn ondergeschikten hem niet mochten kritiseren noch alternatieve plannen mochten lanceren. Het was beter vast te hou- den aan het eigen plan, ook al deugde dat niet, dan het te verande- ren.27 Deze houding maakte het vrijwel onmogelijk snel te reage- ren op de feitelijke situatie op het slagveld, met alle gevolgen van dien.

Gezien dit alles lag het voor de hand hoe het conflict tussen Haig

en Rawlinson zou aflopen. Rawlinson moest buigen. Opvallend blijft dat Haig eenvoudigweg niet inging op de centrale kwestie die Rawlinson aan de orde had gesteld, het gebrek aan artillerie om ook de tweede lijn direct te veroveren. Rawlinson herhaalde zijn standpunten nog wel, maar uiteindelijk schreef hij dat hij de in- structies van de opperbevelhebber zou uitvoeren. Niet alleen con- formeerde hij zich aan de strakke hiërarchische structuur van het Britse leger, maar Rawlinson was ook Haig’s man. En dat niet al- leen omdat Haig en hij hadden samengespannen tegen Sir John French en gezamenlijk beider carrière hadden bevorderd, maar ook omdat Haig Rawlinson in een eerder conflict, onterecht, de hand boven het hoofd had gehouden. Haig liet niet na hem daar af en toe op te wijzen. Hoe dan ook, het kwam erop neer dat Rawlinson op 19 april zich bereid verklaarde een plan uit te voeren dat hij zelf onuitvoer- baar achtte.29 Alleen wat betreft de lengte van het voorbereidende bombardement gaf Haig toe, geen hurricane bombardment, maar een dagen durend voorbereidend bombardement, zodat er ook van een verrassingselement geen sprake zou zijn. Essentieel bleef Haigs beslissing om ook de tweede Duitse lijn te willen veroveren. Het aantal doelen voor de artillerie werd daardoor meer dan ver- dubbeld, zonder dat er meer kanonnen en munitie ter beschikking werden gesteld. Het gevolg was dat het voorbereidende bombarde- ment slechts de helft van de kracht zou hebben van het bombarde- ment van Neuve Chapelle terwijl het daar ging om één simpele, onversterkte loopgraaf. Half mei stond dus eigenlijk al vast wat het lot van het Sheffield City Battalion, van de Accrington Pals en van al die andere soldaten die op 1 juli ten aanval trokken, zou zijn. Het bloedbad was niet het gevolg van een te verontschuldigen ongeluk. Het was een uitgemaakte zaak, gevolg van het besluit van Haig en de bereidheid van Rawlinson om dat, tegen beter weten in, uit te voeren.

Zo was de stand van zaken half mei. Haig bereidde zich voor op een

beslissend offensief. Robertson waarschuwde hem eind mei dat hij de regering in Londen niet de indruk moest geven dat hij een groot offensief voorbereidde, met alle mogelijke risico’s van dien. Kit- chener, Lord Derby en de koning wilden geen big do, maar een be- perkte methodische bite-and-hold-operatie. Haig nam deze waar- schuwing op halfhartige wijze ter harte. Hij schreef via Robertson aan het kabinet dat hij vóór alles zijn troepen wilde trainen, de vij- and wilde uitputten, de Fransen wilde helpen door vastbesloten aan te vallen en zijn troepen in een goede positie voor een offensief in 1917 wilde brengen.31 Het is moeilijk dit niet als misleiding van zijn politieke superieuren op te vatten omdat hij juist zijn gene- raals had gedwongen af te zien van een bite-and-hold-operatie ten gunste van een veel grandiozer offensief. Hij stelde een beperkte operatie in het vooruitzicht, maar in werkelijkheid deed hij het omgekeerde terwijl hij zich in dit memorandum tegelijk indekte voor een eventueel mislukken van de grote doorbraak. Hij had im- mers al aangekondigd dat het slechts om een wearing-out-gevecht zou gaan.

Achteraf heeft Haig dit memorandum inderdaad gebruikt om aan te tonen dat hij altijd al de slag van de Somme slechts als een wearing-out-fase in het langdurige proces van het winnen van de oorlog had beschouwd. De Britse historicus Liddell Hart, die als jonge luitenant bij de King’s Own Yorkshire Light Infantry aan de Somme had gevochten, noemt dit een van de grofste verdraaiingen van de historische waarheid die ooit aan het licht zijn getreden. Het ‘rookgordijn’, samengesteld uit brokjes van de waarheid op oneerlijke wijze door elkaar gehusseld, werd ten slotte verspreid door de publicatie van de Official History in 1932. Inmiddels was de Franse bijdrage aan het Somme-offensief onder druk van de Duitse aanval op Verdun al van 39 tot 30 divisies terug- gebracht. Op 20 mei werd dat aantal nog eens verlaagd tot 26, eind

mei waren er nog maar 20 en begin juni hield Joffre op aantallen te

specificeren. Alleen het Franse Zesde Leger zou uiteindelijk nog aan het Somme-offensief kunnen deelnemen. Men zou verwach- ten dat Haig zijn plannen dienovereenkomstig zou aanpassen, het- zij door de doelen bij te stellen, hetzij door meer troepen ter be- schikking te stellen, als compensatie voor de geringere Franse bijdrage. Het tegendeel bleek het geval. Op 14 juni ontving Rawlin- son van Haig nieuwe orders. Naast het doel dat al was geformu- leerd, moest nu ook de lijn Grandcourt-Martinpuich-Montau- ban-High Wood-Ginchy veroverd worden. Drie divisies cavalerie werden in gereedheid gebracht om door te stoten naar Bapaume. Twee dagen later verhoogde Haig nogmaals zijn ambities. Het zo- juist gevormde Reserve Leger van generaal Sir Hubert Gough moest na Bapaume in noordoostelijke richting trekken om Mon- chy, ten oosten van Arras, te veroveren. De oorspronkelijke opzet van Haig, het veroveren van de tweede Duitse verdedigingslijn, een afstand van ongeveer 2700 meter, om de Franse aanval op Péronne te ondersteunen, werd een opmars van zestig kilometer, zonder dat de Britse troepen in aantal toenamen. Berichten dat de Duitsers slechts 32 bataljons aan het front hadden plus ‘maar’ 65 in reserve, brachten Haig ertoe Douai, honderd kilometer ver, als uiteindelijk doel van het Vierde Leger te formuleren. Haig moet zich in die da- gen als een Napoleon gevoeld hebben die een overwinning zoals bij Jena binnen handbereik had.33 Zijn dagboeknotities in juni handelden vrijwel uitsluitend over zijn visioenen van een door- braak voorbij Bapaume. De wetenschap dat zijn artillerie niet eens in staat was de eerste Duitse verdedigingslijn te vernietigen, zodat de infanterie op 1 juli meestal in het niemandsland bleef steken, maakt het lezen ervan bijna tot een hallucinante ervaring. Wijsheid achteraf? Rawlinson liet zich in ieder geval niet mee- slepen door het enthousiasme van zijn superieur. Toen hij op juni de allernieuwste plannen van Haig aan zijn korpscomman- danten ging voorlezen, liet hij er een waarschuwing aan vooraf-

gaan. Het zou best eens kunnen, zei hij, dat het niet mogelijk was

door de Duitse lijn heen te breken en de cavalerie door het gat in de Duitse lijn te jagen. Rawlinson voorzag wat er op 1 juli zou gebeu- ren. Haigs hoop op een doorbraak was zo groot geworden dat hij geen aandacht meer schonk aan de uitwerking van alternatieven als zijn plannen mochten falen. Rawlinson geloofde niet echt in een doorbraak, hij verwachtte eerder een mislukking, maar ook hij dacht niet na over wat er in het geval van de volgens hem te ver- wachten mislukking zou moeten gebeuren.34 Dat voorspelde wei- nig goeds voor de dagen na 1 juli.

Ondertussen werden natuurlijk de voorbereidingen voor de aan- val getroffen. Zo’n 400.000 soldaten en 100.000 paarden werden naar de Somme gezonden. Het was een formidabele logistieke operatie om alle vereiste voedsel, uitrustingsstukken en munitie ter plaatse te brengen. Afgezien nog van het voorbereidend bom- bardement zou het Britse leger tijdens de slag een miljoen grana- ten per week verbruiken. Honderden kilometers spoorlijn en nog meer smalspoor werden aangelegd. Alle voorraden werden vervol- gens per vrachtwagen, maar vooral met paard-en-wagen, en later gewoon met mankracht naar voren gebracht. De staf had berekend dat het Vierde Leger voor één dag veertien treinen voor munitie nodig had, elf voor allerlei voorraden, en dan nog eens zes om manschappen en paarden aan te voeren.35 Bovendien ging Rawlin- son ervan uit dat tijdens de strijd zelf er ongeveer 10.000 gewonden zouden zijn, voor het vervoer waarvan nog eens tien extra treinen nodig waren.36 Op een vitale aanvoerweg passeerden op één dag 26.536 soldaten, 63 kanonnen, 617 motorfietsen, 5404 rijpaarden, 813 vrachtwagens en 3756 paard-en-wagens.37 Deze ongelooflijke activiteit, waarin de industriële macht van het Britse Rijk zichtbaar werd geconcentreerd, moet aan de Britse soldaten een gevoel van kracht en onoverwinnelijkheid hebben gegeven. Maanden voor juli was men al met de voorbereidingen begonnen; de Duitse sol-

daten zagen het schouwspel aan. Van verrassing was geen sprake,

ze wisten wat er zou gaan gebeuren. Ook zij gingen zich op de gro- te dag voorbereiden.

Wanneer de soldaten niet met wegenaanleg of het vervoer van munitie en voedsel bezig waren, groeven zij nieuwe loopgraven in het niemandsland die hen dichter bij de vijandelijke stellingen zouden moeten brengen. Hoe geringer de afstand die zij onbe- schermd in het niemandsland moesten overbruggen, des te groter was de kans dat zij de eerste aanvallen zouden overleven. Voor al dat werk had Rawlinson slechts 5 labour battallions, zo’n 5000 man, ter beschikking. Dat betekende dat de gewone infanteristen ook voor dit vermoeiende werk ingezet moesten worden. Hoe dan ook ging dit ten koste van de tijd voor de zo noodzakelijke training. Voor vele eenheden bleef maar één week over om echt te trainen en zich voor te bereiden op het gevecht.38 Het resultaat was dat de meeste troepen niet voldoende getraind en ook nog zeer vermoeid waren, toen het zover was.

De specifieke aard van de infanterietactiek waarin de soldaten wer- den geoefend, wordt door velen beschouwd als de fundamentele oorzaak van het debacle van 1 juli. De soldaten werden in rijen neergemaaid omdat het hun geleerd was op die manier op te ruk- ken. Andere methoden zouden het debacle hebben kunnen voor- komen. De basis voor de training vormde een memorandum dat de stafchef van Sir Douglas Haig, Sir Launcelot Edward Kiggell, onder de titel Training Divisions for Offensive Action had verspreid onder de korpscommandanten. Heel karakteristiek werd de bevel- hebbers nog eens voorgehouden dat het hun soldaten ontbrak aan voldoende militaire kennis om in onverwachte situaties verstandig te handelen, maar dat ze wel getraind waren om precieze orders op te volgen. Twee beginselen werden benadrukt: die van het onvoor- waardelijke offensief en die van uiterste zelfopoffering. ‘De aanval moet doorgezet worden totdat het weerstandsvermogen van de

vijand gebroken is. Troepen die aan de aanval begonnen zijn, moe-

ten tot elke prijs doorzetten tot het uiteindelijke doel is bereikt. De aanvallende eenheden moeten oprukken naar het doel in opeen- volgende rijen of golven. Van het moment dat de eerste aanvalslijn onze loopgraaf heeft verlaten, moet een voortdurende voortgaan- de beweging gehandhaafd worden.’ En: ‘Allen moeten voorbereid worden op zware verliezen, en moeten zich realiseren dat de om- vang van de belangen die op het spel staan, de grootste zelfopoffe- ring van letterlijk iedereen vereist.’ Wat in dit memorandum opvalt, is het herhalen van beginselen, die met de feitelijke werkelijkheid van het moderne slagveld niet zo veel van doen hadden. In ieder geval is het geen praktisch leerboek voor de infanterist.

Het memorandum van Haigs hoofdkwartier werd de leidraad voor de Fourth Army Tactical Notes. Hierin is misschien wel de meest geciteerde zin over het Somme-offensief te vinden: ‘De aan- vallende troepen moeten voorwaarts gaan in een rustig tempo in opeenvolgende rijen, waarbij elke rij nieuwe stootkracht verleent aan de voorgaande.’40 En zo gebeurde het dus ook op 1 juli. De Official History schreef: ‘De aanval op 1 juli werd uitgevoerd in een “rustig tempo”, met de opdracht dat iedere linie van de aanvallen- de troepen tegelijk zijn loopgraaf moest verlaten en als één man moest oprukken.’ Het is het ingebrande beeld van de Somme: de soldaten wandel- den kalm het niemandsland in, licht voorovergebogen omdat ze, naast hun geweer, vaak een bepakking van zo’n dertig kilo mee moesten sjouwen, 220 extra kogels, twee gasmaskers, twee hand- granaten, een schep, twee lege zandzakken, water en rantsoenen voor een paar dagen. Sommigen sleepten nog ladders mee, of rol- len prikkeldraad, of nog meer munitie of handgranaten. Met zoiets kun je niet hard rennen, dat hou je geen twintig meter vol, zoals Hunter-Weston, commandant van viii Corps, vaststelde. Hij

wilde dan ook niet dat zijn manschappen renden.42 Bovendien, zo

was de gedachte, door in lange rijen op te rukken zou de cohesie van de aanvallende eenheden intact blijven en zouden de soldaten ook nog steun aan elkaar hebben. Bataljons vielen zo in vier of acht golven aan, nog geen honderd meter achter elkaar, de mannen schouder aan schouder, met hun geweren voor zich, bajonetten omhoog, zodat ze goed zichtbaar waren voor de vijand. Maar door zo op te rukken vormden de soldaten een uitsteken- de schietschijf voor de Duitse troepen. In de jaren dertig schreef Liddell Hart in The Real War, dat later zou verschijnen als The First World War, het klassieke requisitoir tegen Rawlinson, die verant-

woordelijk werd gehouden voor deze infanterietactiek. Precies doordat de soldaten volgens de Fourth Army Instructions in golven moesten oprukken, in rustig tempo, konden ze als rijen kegels om- vergegooid worden. In Rawlinsons instructies werd met andere woorden het deba- cle van 1 juli al uitgetekend.44 Het is Rawlinson te verwijten dat hij aan die essentiële, alles beslissende fase van de aanval, het onge- schonden doortrekken van het niemandsland, niet voldoende aan- dacht heeft geschonken. Deze verwaarlozing vloeide wellicht voort uit zijn bite-and-hold-doctrine. Zoals we al eerder gezien hebben, meende hij dat, gegeven een afdoende artilleriebeschieting, de eer- ste vijandelijke lijn altijd genomen kon worden. Hij herhaalde het nog eens in zijn Tactical Notes: ‘Het veroveren van een systeem van vijandelijke loopgraven is een gemakkelijke zaak vergeleken met de moeilijkheid het veroverde te behouden.’45 Het afslaan van de tegenaanval van de vijand, consolidatie, dáár ging het om, en om daartoe in staat te zijn moest men van alles, van munitie tot prik- keldraad, meenemen. Bovendien, als de artillerie haar werk had gedaan, dan was het niet nodig om hard te rennen, of ingenieuze infanterietactieken aan te wenden.

Iedereen die nadenkt over het lot van de soldaten op 1 juli kwelt

zich steeds met diezelfde vraag of het niet anders had gekund, of de soldaten geen andere aanvalsmethoden hadden kunnen hanteren, die hun betere kansen zouden hebben geboden. Prior en Wilson geven het even ontluisterende als definitieve antwoord op deze vraag. Zelfs de best getrainde soldaten die de meest geavanceerde infanterietactiek zouden hebben toegepast, zouden kansloos zijn geweest wanneer zij hadden moeten optrekken door niet-verwoest prikkeldraad tegen intacte verdedigingswerken zonder de steun van een artilleriebeschieting. Tegen een regen van kogels, van soms 6000 per minuut, is geen enkel menselijk lichaam bestand, welke methode ook wordt gehanteerd en hoe verfijnd de tactiek ook is. Alleen wanneer de artillerie de voorwaarden voor succes had ge- schapen, zou de soldaat zijn talent en zijn moed met enige kans op succes kunnen tonen. Waar op 1 juli de artillerie haar werk goed had gedaan, werd enig succes geboekt. Dat was in het zuiden het geval, zoals in het volgen- de hoofdstuk duidelijk zal worden. Waar dat niet het geval was, in het noorden en in de centrale sector van het front, kon er alleen maar sprake zijn van een bloedbad. En we weten waarom de voor- bereidende artilleriebeschieting in beginsel niet toereikend kon zijn. Dat vloeide voort uit de beslissing van Haig om veel verder op te rukken dan de artillerie aankon.

Rawlinsons Tactical Notes waren vaag en tegenstrijdig. Zij lieten ruimte voor de korpscommandanten, de divisie- en brigadegene- raals en zelfs voor de bataljonscommandanten hun eigen trai- ningsprogramma’s, in de overigens zeer beperkte tijd die hiervoor beschikbaar was, op te zetten en uit te voeren en hun eigen denk- beelden omtrent de meest wenselijke tactiek te volgen. Zo was er wat betreft trainingsmethoden en meer nog wat betreft tactiek geen sprake van een en dezelfde aanpak. Dat was zeker niet het geval bij het meest essentiële aspect van

de hele aanval, de wijze waarop het niemandsland overgestoken

moest worden. Juist hier werd van de Tactical Notes (rustig in rijen optrekken) afgeweken. Het is in ieder geval niet zo dat, zoals de veel geciteerde Sir Edward Spears schreef, álle Britse soldaten alle- maal tegelijk op het fluitje van hun officieren om 07.30 uur uit de aanvalsloopgraaf klommen om schouder aan schouder, alsof zij op het kazerneterrein van Aldershot paradeerden, de vijand tegemoet te gaan.49 Al wat ouder onderzoek van Anthony Farrar-Hockley en recenter van Prior en Wilson laat zien dat er juist van alle denkba- re verscheidenheid sprake was. Sommige eenheden renden in klei- ne groepjes op de vijandelijke stellingen af, zoals de York and Lancs- en de East Lancs-bataljons van de 31ste divisie, of wisselden

korte spurtjes af met het zoeken van dekking om zo in een aantal fasen het niemandsland over te steken, zoals de Royal Warwicks van de 4de divisie. Anderen waren ’s nachts al uren voor zero hour het niemandsland in gekropen, zoals de jongens uit Ulster van de 36ste divisie. De Lancashire Fuseliers vielen aan vanuit een holle weg, midden in het niemandsland, die zij via tunnels hadden be- reikt. Weer anderen hadden ondiepe gangen gegraven, Russian saps, die vlak voor de Duitse stellingen eindigden, om op die ma-

nier ongeschonden het niemandsland door te komen. En, inder- daad, er waren er ook die schouder aan schouder in rustig tempo oprukten. Volgens Prior en Wilson gingen in de eerste aanval op 1 juli bataljons over the top. Zij stellen op grond van archiefonderzoek vast dat van die 80 er 53 voor zero hour tot dicht bij de Duitse stel- lingen waren gekropen en toen aanvielen. 10 bataljons renden van- uit de eigen loopgraven op de Duitse versterkingen af. Slechts bataljons rukten schouder aan schouder in een rustig tempo op, terwijl er van 5 bataljons geen gegevens bekend zijn. Bij die 12 volg- den enkele bataljons een zogenaamde creeping barrage, die het juist noodzakelijk maakte om gestaag in een rustig tempo voorwaarts te gaan. Deze analyse dwingt tot bijstelling van het klassieke beeld,

maar verandert niets aan de essentie: hoe de soldaten ook aanvie-

len, schouder aan schouder, rennend in groepjes of op andere wij- ze, hun lot hing af van de vraag of de artilleriesteun voldoende was of niet.

Een vergelijking van de verliescijfers per divisie, gecombineerd met hun relatieve succes, is instructief. De verliezen van de 29ste en de 36ste, twee divisies die, althans gedeeltelijk, ‘onorthodoxe’ me- thoden gebruikten, behoorden met respectievelijk 5100 en 5200 tot de hoogste van 1 juli terwijl zij geen meter terreinwinst konden boeken. Daarentegen behoorden de verliezen van de 18de en de 30ste divisie, die beide toch meer de orthodoxe methoden hanteer- den, tot de geringste van de dag, hoewel in absolute zin deze verlie- zen nog schrikbarend hoog waren – meer dan 3000 man per divi- sie. Merkwaardig is het bovendien dat juist deze twee divisies hun doelen wél bereikten. Succes dan wel falen, alsmede de omvang van de verliescijfers, werd dus niet bepaald door de infanterietactiek. De beslissende factor was de effectiviteit van de artillerie. De Duit- se stellingen die de 18de en 30ste divisie moesten aanvallen, waren grotendeels verwoest. Dat betekende dat de wijze van oprukken minder relevant was geworden. De 34ste divisie leed op 1 juli de grootste verliezen, 6380 man. Deze divisie volgde de orthodoxe methode, en bovendien was de Duitse verdediging door de artille- rie geheel intact gelaten. Het gevolg was dat een groot deel van de troepen, de 103de brigade van de Tyneside Irish met name, reeds voordat zij hun eigen aanvalslijn gepasseerd waren, het slachtoffer werd van Duitse machinegeweren. Juist deze Tyneside Irish symboliseren het lot van de soldaten op juli, zoals dat zich heeft vastgezet in onze collectieve herinnering. Alleen de waarnemers die in Albert waren, konden, ongehinderd door stof en rook, iets van het slagveld zien. En zij zagen precies hoe daar de Tyneside Irish, keurig in het gelid, oprukten naar hun eigen eerste lijn. Vervolgens werd dit detail uitvergroot tot het alge-

hele beeld van de slag van de Somme. Dit traditionele beeld bena-

drukte de onverschrokkenheid en moed van de Britse soldaat die onder de afschuwelijkste omstandigheden, against all odds, door- zet. Natuurlijk hebben we niets dan bewondering en eerbied voor deze gewone mensen die soldaat werden. We willen ook graag bij Martin Middlebrook en Lyn Macdonald over hun vergeefse hel- denmoed lezen. Daarin past perfect het beeld van de heldhaftige soldaat die ten onder gaat door de stupide tactiek die hun door hun commandanten is opgedrongen.

Het misleidende in dit beeld is echter de suggestie dat het ook anders had gekund als de commandanten maar betere instructies hadden gegeven. Het is de suggestie dat het individu het tegen ie- der oorlogsgeweld kan opnemen en dat hij niet machteloos in de draaikolk van vernietiging meegesleurd hoeft te worden. Als hij maar de juiste passen zet, op tijd wegduikt en weer verder rent, kan hij overleven en winnen. Het is misschien deze illusie die de ge- dachte dat oorlog een rationeel instrument is, in stand houdt, en het is misschien precies daarom dat het beeld van die onverschrok- ken, heroïsche Britse soldaten zo gekoesterd wordt. Hoe meer de oorlog een anonieme slachtpartij wordt, hoe groter, paradoxaal ge- noeg, de behoefte aan dat heroïsche beeld wordt. De Eerste Wereldoorlog heeft in ieder geval deze illusie aan flar- den gescheurd, en aangetoond dat ook de moedigste soldaat slechts succes kon hebben wanneer de voorwaarden daarvoor ge- realiseerd waren. Deze lagen niet op het niveau van de infanterie- tactiek, maar op het niveau van de artillerie die die voorwaarden moest garanderen.

Op 24 juni begon het voorbereidende bombardement. Er was een enorme hoeveelheid artillerie verzameld: 1010 stuks veldartillerie, 182 middelzware en zware kanonnen en ook nog eens 245 middel- zware en zware houwitsers.53 Daarbij kwamen ook nog eens Franse kanonnen. Op elke 18 meter frontlijn stond een stuk veld-

geschut, op elke 52 meter een zwaarder stuk geschut. Het moet een

ongelooflijke aanblik zijn geweest, het gebulder van de kanonnen onvoorstelbaar. Het gaf de Britse soldaten vertrouwen in het uit- eindelijke resultaat van hun aanval. Zij konden zich niet voorstel- len dat hun tegenstanders dit geweld zouden kunnen doorstaan: ‘De taak van ons, de infanterie, zal hierna eenvoudig zijn. We lopen gewoon naar de overkant, de verdediging van de moffen zal hopeloos gedesorganiseerd zijn, het restje van de verdedigers wordt zonder problemen gevangengenomen, we pakken dan zijn reserves in het open veld aan en jagen hen in looppas terug over de Rijn.’54 De officieren gebruikten het effect van het bombardement om hun soldaten gerust te stellen en een hart onder de riem te ste- ken. Zo hoorden de 11de Sherwood Forresters: ‘Jullie zullen niets anders tegenkomen dan dode en gewonde Duitsers. Jullie zullen oprukken naar Mouquet Farm en daar tegen 11.00 uur aankomen. De veldkeukens zullen volgen en voor een goede maaltijd zorgen.’ Dit alles weerspiegelt de specifieke artilleriedoctrine van het Britse leger: artillery conquers, infantry occupies – de artillerie ver- overt, de infanterie bezet. Volgens de Official History vertrouwde het Britse opperbevel erop dat het bombardement de Duitse ver- dediging en het moreel zou vernietigen. De troepen hoefden alleen maar het niemandsland over te steken om de vijandelijke linies te bezetten. De taken die de artillerie had, bestonden uit het vernietigen van het prikkeldraad voor de Duitse loopgraven, cutting the wire, het vernietigen van de loopgraven zelf plus alle bijbehorende verster- kingen en deep dug-outs en het uitschakelen van de vijandelijke artillerie, ver achter de frontlijn, counter-battery fire, om te voorko- men dat de oprukkende infanterie door artillerievuur uitgescha- keld zou worden. Op de dag van de aanval zelf moest de artillerie ervoor zorgen dat de infanterie ongeschonden het niemandsland kon oversteken. Daartoe was het noodzakelijk dat artillerie en in-

fanterie een gezamenlijk plan ontwikkelden.

Ogenschijnlijk beschikte de artillerie over voldoende geschut en ook over voldoende munitie om deze taken uit te voeren. Eerdere offensieven in 1915 waren mislukt door een gebrek aan munitie. Daarom was onder leiding van Lloyd George het ministerie van Munitie opgericht, dat het Britse industriële potentieel voor de oor- logsvoering mobiliseerde. En inderdaad werden nu de verlangde productieniveaus gehaald, maar dit ging ten koste van de kwaliteit van zowel het geschut als de munitie. Kanonnen ontploften al bij hun eerste schot, de vuurmonden waren snel versleten, sommige granaten voldeden niet precies aan de specificaties, zodat onzeker was waar ze terecht zouden komen. Van de granaten bleek een der- de uit blindgangers te bestaan.

Voor het opruimen van het prikkeldraad werd het grootste deel van de artillerie, 1000 van de 1500 stuks, ingezet. Van de 1,6 miljoen beschikbare granaten werd 1 miljoen voor dit werk gebruikt. De effectiviteit van dit geweld hing af van de precisie van het bombar- dement, en die werd weer bepaald door de exactheid van de waar- nemingen. Daar schortte het ernstig aan. De waarneming werd be- lemmerd door de aard van het terrein, en ook doordat slecht weer gedurende een aantal dagen luchtwaarneming onmogelijk maak- te. Een belangrijker probleem was nog dat de gebruikte munitie, shrapnel ofwel kartetsgranaten, eigenlijk niet geschikt was voor het

doorsnijden van het prikkeldraad. Kartetsgranaten bevatten een aantal stalen balletjes die dodelijk zijn voor het onbescherm- de menselijke lichaam, maar die slechts het prikkeldraad kunnen verwoesten wanneer de granaten er enkele meters voor en boven ontploffen. Een groot deel van de Britse kanonniers beschikte niet over deze vaardigheid, de ontstekingsmechanismen werden te vroeg of te laat ingesteld en het was voor hen vrijwel onmogelijk om zo nauwkeurig te richten.

Ook werden high-explosive granaten gebruikt, maar deze vlogen door het prikkeldraad heen, ontploften bij aanraking van de grond

en wierpen alles in de lucht, maar zonder het te verwoesten. Die in-

slagen met hun fonteinen van aarde maakten visueel natuurlijk grote indruk, maar het prikkeldraad bleef intact. Ten slotte was er voor het vernietigen van al het prikkeldraad, zowel voor de eerste als tweede Duitse verdedigingslijn, gewoon niet genoeg munitie beschikbaar. Het hoofdkwartier van het Vier- de Leger liet natuurlijk onderzoeken hoe effectief de beschietingen waren geweest. Elke nacht werden daartoe patrouilles uitgestuurd en hun rapporten werden verzameld. In het noorden en in de cen- trale sector bleek het prikkeldraad intact, in het zuiden zo goed als vernietigd. Het patroon van falen en succes op 1 juli lag dus al voor die datum vast. Het is opvallend dat de beschikbare informatie, die vanaf het front de hoofdkwartieren bereikte, genegeerd werd. In ieder geval weigerde men er consequenties aan te verbinden. De commandant van viii Corps, in de noordelijkste sector van het front, Hunter- Weston, verklaarde dat het prikkeldraad was weggeblazen en dat de soldaten gewoon door konden lopen. Maar zijn ondergeschikte Charles Howard had hem gerapporteerd dat hij het prikkeldraad nog helemaal intact voor zich in het niemandsland had zien staan. Haig noteerde op 27 juni in zijn dagboek dat Rawlinson heel tevre- den was over de resultaten van het bombardement. Maar Rawlin- son zelf schreef op 30 juni dat lang niet al het prikkeldraad was ver- nietigd. Kennelijk durfde hij dit niet aan zijn superieur te melden. Voor het verwoesten van de loopgraven en de deep dug-outs waren 188.500 granaten beschikbaar. Bijzonder veel in vergelijking met vorige offensieven, maar absoluut onvoldoende voor het gestelde doel. Er was gewoon te veel frontlijn, en te weinig munitie. De mees- te versterkingen doorstonden de beschieting, de Duitse soldaten overleefden in hun bunkers en wachtten gelaten op de Britse aan- val. Ook hier toonden de Britten een misplaatst optimisme: ‘Onze artillerie is uiterst effectief. De meeste dug-outs in de frontlijn zijn opgeblazen of geblokkeerd.’

Voor het uitschakelen van de Duitse artillerie waren precies kanonnen beschikbaar, waarvan sommige zo oud en versleten wa- ren dat er nauwelijks een gericht schot mee kon worden afgevuurd. Daarnaast ontbrak het de Britse kanonniers gewoon aan de tech- nische mogelijkheden om de vijandelijke artillerie te lokaliseren en hun eigen geschut goed te richten. Alleen in één sector in het zui- den, achter Mametz en Montauban, werd de Duitse artillerie uit- geschakeld. Precies daar zouden de Britten op 1 juli succes boeken. Maar overal elders zouden de niet uitgeschakelde 598 stukken veldgeschut en de 246 houwitsers onder de oprukkende Britse troepen op 1 juli afschuwelijk huishouden. Op 16 mei had Haig in zijn memorandum aan Rawlinson bena- drukt dat ‘het bombardement voortgezet zou moeten worden tot de officieren van de aanvallende eenheden ervan overtuigd waren dat de obstakels voor hun opmars voldoende vernietigd waren’. Dat was een goed uitgangspunt, maar strijdig met het feit dat de datum van de aanval al onwrikbaar was vastgesteld. Het betekende dat Haig er gewoon van uitging dat inderdaad alle obstakels uit de weg zouden zijn geruimd. Dit wees op een aan roekeloosheid gren- zend optimisme, dat blind maakte voor de feitelijke situatie aan het front. Volgens getuigenissen van tijdgenoten was dit inderdaad het geval. Aylmare Haldane, divisie- en later korpscommandant, stelde in april 1916 vast dat Haig ‘opzettelijk zijn ogen sloot voor feiten die wij aan het front wel moesten zien’.61 Sir Henry Wilson, destijds commandant van iv Corps, schreef: ‘Haig is zeer optimis- tisch hoewel totaal out of touch met het Leger […] hij bezoekt nie- mand, hij ontvangt niemand, hij weet niets.’62 De conclusie is dat Haig nauwelijks op de hoogte was van de feitelijke situatie aan het front. Dit gebrek aan kennis was onder meer het gevolg van het welbewust gekozen isolement waarin Haigs hoofdkwartier zich bevond. Officieren van zijn staf mochten volgens een uitdrukkelij- ke order van Haig niet al te dicht bij de frontlijn komen omdat zij

anders een te groot risico zouden lopen om te sneuvelen. Daarnaast durfden Haigs lagere commandanten, tot en met Rawlinson toe, gewoon niet wat zij wel zagen aan het front, met voldoende kracht naar voren te brengen, noch durfden zij Haig aan de voorwaarde van 16 mei te herinneren. Kritiek werd door Haig niet op prijs gesteld. Tim Travers stelt vast dat Haigs onderge- schikten werkelijk bang voor hun opperbevelhebber waren. Vol- gens de latere Franse opperbevelhebber Foch gold dit zelfs voor Rawlinson: hij hield één oog op Haig en het andere op de Duitsers gericht. Precies omdat men bang was, vertelde men Haig wat hij wilde horen.64 Zijn hoofdkwartier bestond uit typische yes men. Het belangrijkste was in dit opzicht John Charteris, hoofd van de inlichtingenafdeling van de generale staf. Hij gaf Haig voortdu- rend informatie die zijn optimisme ondersteunde en versterkte. Deze neiging van ondergeschikten is een kenmerk van iedere hië- rarchische en bureaucratische organisatie. Maar door slechts in- formatie toe te laten die het gekozen beleid ondersteunde, werd de weg naar het debacle op 1 juli geplaveid. Precies omdat Haig de feiten niet kende, of misschien beter: niet wílde kennen, kon hij dan ook op 30 juni, aan de vooravond van de grote slag, in zijn dagboek schrijven: ‘De manschappen zijn in op- perbeste stemming: sommigen hebben gezegd dat zij nooit eerder zo geïnstrueerd en geïnformeerd zijn over de operatie die zij moe- ten uitvoeren. Het prikkeldraad is nog nooit zo goed verwoest, de artillerievoorbereiding is nog nooit zo grondig geweest. Ik heb persoonlijk alle korpscommandanten bezocht en stuk voor stuk waren ze vol vertrouwen.’65 Zelfs John Terraine, een van de trouw- ste verdedigers van Haig, kan niet nalaten vast te stellen dat de kloof tussen waan en werkelijkheid hier zo verbijsterend groot is, dat commentaar eigenlijk overbodig is.

De artillerievoorbereiding was dus in vele gevallen niet afdoende

geweest. De infanterie zou de gevolgen daarvan op 1 juli ondervin- den. Maar op 1 juli zelf had de artillerie nog een bijzondere taak bij het beschermen van de oprukkende artillerie. Het principe is een- voudig genoeg: zolang de vijandelijke stelling onder artillerievuur ligt, kunnen de aanvallers betrekkelijk veilig het niemandsland oversteken omdat de verdedigers zich wel in hun dug-outs moeten schuilhouden om aan de vijandelijke granaten te ontkomen. Het meest effectief zou zijn wanneer de artillerie op niet te grote af- stand voor de oprukkende infanterie een regen van granaten op de vijand zou laten neerdalen. Dit artillerievuur zou dan in hetzelfde tempo als de oprukkende infanterie moeten voortschrijden. Een creeping barrage noemden de Engelsen dit, een vuurwals is een Ne-

derlands equivalent dat nog beter de bedoeling aangeeft: een be- wegende muur van granaten die aan de infanterie voorafgaat en al het verzet verplettert. De Fransen hadden deze methode al geper- fectioneerd. Rawlinson had bij de slag van Loos, min of meer per ongeluk, ontdekt hoeveel effectiever deze methode was dan de tra- ditionele Britse aanpak. Die bestond uit een verspringende bar- rage: als de aanval op de eerste lijn werd ingezet door de infanterie, verlegde de artillerie het vuur naar de tweede, waardoor de infan- terie nog steeds beschoten kon worden door de verdedigers van de eerste lijn. Op 16 april adviseerde Rawlinson zijn korpscomman- danten ervoor te zorgen dat de verschuiving van de artilleriedoelen synchroon liep met de opmars van de infanterie. ‘De infanterie moet tijd genoeg krijgen. De artillerie moet elk doel “besproeien” precies voordat de infanterie het aanvalt.’ En in zijn Tactical Notes zei hij het nog duidelijker: ‘Het ideaal voor de artillerie is om haar vuur onmiddellijk voor de oprukkende infanterie te leggen zodat alle weerstand door een orkaan van granaten wordt gebroken.’ Natuurlijk vereist deze methode van de vuurwals een perfecte coördinatie tussen artillerie en infanterie. De vuurwals moet pre- cies het tempo van de infanterie volgen. Gaat hij te snel, dan ver-

liest de infanterie haar bescherming, gaat hij te langzaam, dan

loopt de infanterie in het eigen vuur. De synchronisatie van vuur en beweging vereist een perfecte waarneming en communicatie, en geen van beide bestond in 1916. Radio- of telefoonverbindingen waren afwezig, voor de berichtgeving vertrouwde men nog op post- duiven, die ieder peloton bij zich had, of op ordonnansen die te voet in al het krijgsgewoel hun boodschappen moesten overbren- gen. Luchtwaarneming was nog primitief. Artilleriewaarnemers moesten vertrouwen op vlagsignalen. Op de rug van sommige sol- daten was een blikken plaatje vastgenaaid zodat de glinstering van de zon hun positie zou aanduiden. Het verschafte de Duitse scherpschutters een fantastisch doelwit. Het is een van de para- doxen van de Eerste Wereldoorlog: er was een immense vernieti- gingskracht samengebald, maar de middelen om dit geweld ook gecontroleerd en beheerst te gebruiken ontbraken vooralsnog. Maar niet alleen technische onvolkomenheden, die pas later in de oorlog enigszins zouden worden opgelost, verhinderden dat de infanterie op 1 juli onder de bescherming van een vuurwals kon oprukken. Sommige commandanten (x, ii en viii Corps) kozen tegen de wens van Rawlinson in gewoon voor de traditionele ver- springende barrage. Sommige artilleristen lieten, uit onkunde, on- begrip of uit angst de eigen troepen te raken, de barrage beginnen bij de eerste Duitse lijn, om dan langzaam, op het moment dat de infanterie de aanval begon, op te schuiven, met als resultaat dat de aanvallers toch door de verdedigers bestookt werden. Soms was er gewoon te weinig munitie om het gordijn van granaten dicht ge- noeg te laten zijn. In bijna alle gevallen was het tempo van de artil- lerie veel te hoog, de infanterie kon het gewoon niet bijbenen en verloor dus de zo noodzakelijke bescherming. Alweer voorspelt de mate waarin de vuurwals met enig succes werd toegepast, het patroon van succes en falen op 1 juli. In het zui- den (xiii en xv Corps) was er succes, in het noorden (viii Corps) in het geheel niet. Daar werd gekozen voor de verspringende bar-

rage, waarbij het tempo zo hoog lag dat de infanterie het tempo

nooit zou kunnen volgen. Brigadegeneraal Rees van de 31ste divisie protesteerde bij zijn korpscommandant Hunter-Weston tegen het krappe tijdschema. Hij had precies tachtig minuten gekregen om de hele eerste Duitse verdedigingslijn (vier loopgraven achter el- kaar), het versterkte dorp Serre daarachter en een heuvel die nog eens 250 meter dáárachter lag, te veroveren. Rees vroeg om een paar minuten extra tijd: ‘Ik werd aangekeken of ik een ketter was omdat ik aandacht vroeg voor het onverwachte dat altijd in een oorlog gebeurde […] A great spirit of optimism prevailed in all quarters.’ Op 30 juni marcheerden de troepen die de eerste aanvallen moes- ten uitvoeren, naar hun uitgangsposities. Naast alle bravoure en optimisme zullen de soldaten door angst beheerst zijn geweest, en zij wisten dat van elkaar, ook al zouden ze niets laten merken. Dat in hun directe omgeving vrienden en bekenden waren, het ken- merk van de Pals Battalions, zal hen gesterkt hebben. Toch konden sommigen de spanning en de angst niet aan: een enkeling bracht zichzelf een verwonding toe, of verdween uit het zicht. Vrijwel ie- dereen schreef een afscheidsbrief naar huis, waarin berusting, angst en trots, godsgeloof en patriottisme, aanvaarding en de wens op moedige wijze te sterven om voorrang streden. De laatste instructies werden gegeven door de jonge tweede luite- nanten, die hun mannen vooraf zouden gaan, en heel vaak als eer- sten zouden sneuvelen. Soldaat Love van de Glasgow Commercials herinnerde zich later een even bizar als luguber detail: ‘We ontvin- gen ook orders dat we geen medelijden met de vijand moesten to- nen en dat we geen krijgsgevangenen moesten maken.’ Ook in an- dere divisies werden dergelijke instructies gegeven maar nooit op schrift. Het Cambridge Battalion werd voorgehouden dat ze best krijgsgevangenen mochten maken, maar dat de generaal ze niet

wilde zien. Het 6de Royal Berks kreeg te horen dat het voedsel met

de gevangenen zou moeten worden gedeeld; hoe minder gevange- nen, des te meer er voor henzelf overbleef.70 Zo’n advies was al eens eerder gegeven, aan de Royal Scots, op 16 juni 1915 bij de slag van Bellewaarde bij Ieper. De driehonderd gevangenen die ze ge- maakt hadden, waren in enkele minuten dood. Geen genade voor Duitsers die zich wilden overgeven. Oorlog is oorlog. Het 1ste Bradford Pals, en vele anderen, werd voorgehou- den dat iedereen die weigerde over the top te gaan ter plekke door de militaire politie zou worden doodgeschoten.72 Ook dát is oor- log.

De horloges van de officieren waren de avond van tevoren gelijkge- zet, zodat iedereen precies om 07.30 uur tegelijk aan de aanval zou beginnen. Langzaam tikten de seconden weg. Harten bonkten, misselijk waren ze van angst. ‘In godsnaam, laten we gaan’, prevel- de korporaal Cousins.73 Nog langer wachten op wat toch onver- mijdelijk was, was onverdraaglijk. De laatste uren bereikte het ar- tilleriebombardement een immense intensiteit. Toen tegen 07. uur het bombardement ophield en bij toeval de Duitse kanonnen ook een ogenblik zwegen, viel een lugubere stilte in. Daarna klon- ken de fluitjes van de officieren, bij La Boisselle werden de vier ba- taljons van de Tyneside Scottish voorafgegaan door hun doedel- zakspelers.74 De slag van de Somme was begonnen.

1 juli: ‘So ends the Golden Age’

Van Serre in het noorden tot aan Maricourt in het zuiden vielen de Britse troepen op 1 juli aan. Vervolgens namen de Fransen het over, tot aan Fray aan de andere kant van de Somme toe. Het doel van de Britse troepen was door de Duitse verdedigingslinies heen te bre- ken, zodat het Reserve Leger van Sir Hubert Gough naar Bapaume, en nog veel verder in de richting van Arras, zou kunnen oprukken. Het geheel van de operatie kan het best begrepen worden door het Duitse front als twee klapdeuren voor te stellen. Die moesten wor- den opengebroken. De flanken in het noorden en zuiden (Serre en Montauban), de deurposten bij wijze van spreken, zouden vervol- gens door de troepen daar afgeschermd worden om te voorkomen dat de deuren weer dicht zouden klappen en om het Reserve Leger de gelegenheid te geven op te rukken in de centrale sector tussen Ovillers en La Boisselle, of, ruimer genomen, tussen Thiepval en Fricourt. Daarbij zou men de kaarsrechte, oude Romeinse weg van Albert over Pozières naar Bapaume volgen. Het offensief van 1 juli wordt daarom door de officiële naamgevers van het Britse leger aangeduid als de Slag van Albert. Deze operatie, een opmars van uiteindelijk meer dan honderd kilometer, had megalomane, bijna hallucinante trekken. Zelfs in de Tweede Wereldoorlog zou een dergelijke operatie aan het onmogelijke grenzen. Zeker was dat het geval in 1916.

Zelfs als de Duitse verdediging doorbroken had kunnen wor-

Puisieux

Sheffield C

Accrington

2 km

Leeds

Serre

Warwicks

Lancashire F

Beaumont-

Hamel (13/11)

Hawthorn Ridge (13/11)

Beaucourt

Grandcourt

Newfoundlanders

(15/11)

Hamel

Schwaben Redoubt

Courcelette

(14/10)

(15/9)

Thiepval (26/9)

Newcastle C

Mouquet Farm

(26/9)

Leipzig Redoubt

Pozières

(1/7)

(23/7)

Glasgow C

Ancre

Ovillers

(17/7)

Y-Sap

Contalmaison

Middlesex

mijn

(10/7)

La Boisselle

(4/7)

Tyneside Irish

Lochnagar-mijn

Mametz Wood

& Scottish

Albert

(11/7)

De frontlijn van 1 juli De frontlijn van 18 november Sector van de 31ste divisie

Sheffield C: hier viel deze eenheid aan

Achter de plaatsnaam ( ) de datum waarop de Britten deze plaats veroverden Het noordelijke front, 1 juli

den, zou het twijfelachtig zijn geweest of de cavalerie zo snel als

vereist over het kapotgeschoten terrein had kunnen oprukken. Of deze uitbraak goed was voorbereid, kan ook betwijfeld worden. Op 27 juni, drie dagen voor de aanval, klaagde Gough dat hij niet wist wat precies de bedoeling was en dat hij niet over eigen infanterie beschikte. Op het hoogste niveau bestond dus verwarring over het plan en de commandostructuur.1 Rawlinson dacht, zoals we heb- ben gezien, al helemaal niet in termen van een doorbraak, maar aan een voorzichtig opschuiven van het front door bite-and-hold- operaties. Daarbij kwam het meer aan op het consolideren van het behaalde resultaat dan op het snel exploiteren van een succesvolle inbraak in de Duitse lijn. Dit is een van de redenen waarom het be- trekkelijke succes van de Britten aan het zuidelijk deel van het front niet werd uitgebuit.

Naast de hoofdaanval was er nog een aanval georganiseerd, iets verder noordwaarts, bij Gommecourt. Daar vielen nog eens twee Britse divisies aan, de 46ste en de 56ste, beide territoriale divisies, de ene uit de North Midlands, de andere samengesteld uit allerlei Londense bataljons. Deze aanval was slechts bedoeld als een aflei- dingsmanoeuvre voor de Big Push, die iets zuidelijker zou plaats- vinden. Men hoopte dat de Duitsers troepen en artillerie aan het zuidelijke front zouden onttrekken om de positie bij Gommecourt te behouden. John Terraine, de welwillende biograaf van Sir Dou- glas Haig, beschrijft deze aanval niettemin als de meest troosteloze onderneming van 1 juli, die bedoeld was om te mislukken.2 De Duitsers lieten zich door de afleidingsmanoeuvre niet van de wijs brengen, geen enkel kanon werd aan de verdediging van de Som- me zelf onttrokken. De Duitse stellingen bij Gommecourt waren anderzijds uitermate sterk. De beide divisies moesten bovendien om de Duitsers op hun aanval te attenderen – het was immers een afleidingsmanoeuvre – al hun voorbereidingen zeer openlijk treffen. Ze hadden geen schijn van kans.

De Londense divisie bereikte nog wel de eerste Duitse lijn, maar

was ’s avonds weer terug in de eigen linies, de 46ste divisie deed het nog minder goed. Op hun commandant, Edward James Monta- gue-Stuart-Wortley, werd direct veel kritiek uitgeoefend. Hij zou te ‘halfhartig’ hebben aangevallen en werd daarom op 5 juli ontsla- gen. Kennelijk was er na de ramp op 1 juli behoefte aan een zonde- bok, ook al kan hem persoonlijk niet verweten worden dat een deel van zijn soldaten dronken aan de strijd begon. Er was gewoon te veel van de rum uitgedeeld die altijd aan de Britse soldaten werd verstrekt als ze moesten aanvallen. De ‘halfhartigheid’ van de gene- raal bestond er vooral in dat hij weigerde nog meer mensenlevens op te offeren aan nieuwe zinloze aanvallen, toen duidelijk werd hoe weinig succesvol de eerste aanvallen waren verlopen.3 De schrijver van de Official History gelooft evenmin in de halfhartigheid van Montague-Stuart-Wortley, of in diens falend leiderschap, maar denkt eerder aan een persoonlijke wraakactie van Haig. Monta- gue-Stuart-Wortley onderhield een privécorrespondentie met de koning, en dat zou bij Haig, die zijn geprivilegieerde toegang tot de koning zeer koesterde, jaloezie hebben opgewekt. Naast een generaal werd ook een soldaat het slachtoffer van het zoeken naar zondebokken. Korporaal Frederick Hawthorne (1/ South Staffordshire) werd op 11 augustus geëxecuteerd wegens lafheid in het aanschijn van de vijand. Tegen de brigadecomman- dant van Hawthorne, Williams, was eerder een onderzoek gestart wegens vermeend gebrek aan effectiviteit van zijn brigade. Door Hawthorne te laten executeren hoopte Williams zijn eigen reputa- tie te redden.5 Hawthorne zou toegevoegd moeten worden aan de verliezen van 1 juli, die voor de aanval op Gommecourt alleen al 6755 man bedroegen.

Het oorlogsdagboek van de Duitse divisie (de 2de Reserve Gar- de divisie) die Gommecourt verdedigde, vermeldde voor de week tot en met 1 juli een totaalverlies van 591 man, waarvan 185 doden. In het oorlogsdagboek werd begrijpelijkerwijs met trots geschre-

ven over de succesvolle verdediging en de geringe verliezen. Het

succes werd toegeschreven aan de gevolgde tactiek om de meeste troepen niet in de frontloopgraaf te laten bivakkeren, maar ze in de deep dug-outs te laten schuilen voor de Britse bombardementen en pas als het echt nodig was, te voorschijn te laten komen: ‘In bij- na alle gevallen slaagde het garnizoen erin tijdig uit de dug-outs te komen en de borstwering op het juiste moment te bemannen.’ In deze ene zin wordt het verhaal van succes en falen op 1 juli sa- mengevat. Wanneer de Duitse verdedigers op de borstwering waren voordat de Britse aanvallers hun loopgraaf konden binnendringen, konden zij hen in het niemandsland neermaaien. Wanneer de Brit- ten eerder waren, dan hadden de Duitsers geen schijn van kans. Deze wedstrijd wordt in de literatuur aangeduid als de race for the parapet, de wedloop naar de borstwering. In de meeste gevallen

verloren de Britten deze race. De oorzaken hiervan zijn al in het vo- rige hoofdstuk beschreven. De voorbereidende artilleriebeschietin- gen waren niet in staat geweest de vijandelijke artillerie, de dug- outs, de loopgraven zelf en het prikkeldraad te verwoesten. Dit had voor alles te maken met Haigs beslissing om niet alleen de eerste, maar ook de tweede Duitse verdedigingslijn in één klap te willen in- nemen. Er waren gewoon te weinig kanonnen en te weinig granaten van het juiste type en de juiste kwaliteit beschikbaar om de verdedi- gingswerken van zowel de eerste als de tweede lijn te verwoesten. Op de dag van de aanval zelf verschafte de artillerie onvoldoende bescherming aan de infanterie. Precies op het moment dat men aanviel werd het vuur verlegd van de eerste naar de tweede verdedi- gingslinie. Dat verschafte de Duitse verdedigers kostbare seconden en meestal wel meerdere minuten om ongeschonden achter hun machinegeweren plaats te nemen. Het maakte dan niet meer uit of de Britse soldaten vanuit hun eigen eerste lijn voorwaarts gingen of reeds voor zero hour het niemandsland in waren gekropen; of ze in lange rijen schouder aan schouder voorwaarts gingen, of in kleine

groepjes, of met kleine spurtjes naar voren renden. Ze vormden hoe

dan ook een perfect doelwit.

Daarom is het verhaal van 1 juli even eentonig als deprimerend. Toch is het verhaal van elke divisie, van elk bataljon op zijn eigen wijze uniek en het waard om verteld te worden. We kunnen het best in het noorden beginnen, om dan uiteindelijk aan het zuide- lijk deel van het front terecht te komen, waar de Britten toch nog enig succes geboekt hebben. Aan alles wat zich bij Serre, Beau- mont-Hamel, Thiepval, Ovillers en La Boisselle, Fricourt, Mametz en Montauban afspeelde, zal wat meer aandacht worden gegeven, omdat de namen van deze plaatsen onverbrekelijk verbonden zijn met de tragedie van 1 juli. De frontlijn is makkelijk te volgen. Om de paar honderd meter ligt er wel een Britse begraafplaats. De Brit- ten hadden de gewoonte hun doden zo snel mogelijk en zo dicht mogelijk bij de plaats waar zij gesneuveld waren te begraven, meestal in het niemandsland. De lange rij van begraafplaatsen symboliseert de via dolorosa van het Britse leger aan de Somme. De noordelijke sector was toegewezen aan de 31ste, 4de en 29ste di- visie, behorend tot viii Corps, onder leiding van Hunter-Weston. We hebben al veel over hem gehoord. Hun taak was moeilijk. Zij moesten Serre en Beaumont-Hamel, twee versterkte dorpen, ver- overen om de opmars van de cavalerie meer zuidelijk tegen een Duitse tegenaanval te kunnen beschermen. Het zwaartepunt van de Duitse verdediging in deze sector was de zogenaamde Haw- thorn Redoubt, op een heuvel die de Britse lijn domineerde. De Britse genie had weken gewerkt aan de ondermijning van dit bol- werk. Hunter-Weston wilde de mijn met twintig ton ammonal, een zware springstof vergelijkbaar met tnt, om 3.30 uur, vier uur voor zero hour, tot ontploffing brengen om dit bolwerk uit te schakelen voordat de eigenlijke aanval zou beginnen en zo de weg voor zijn hoofdmacht te effenen. Haigs hoofdkwartier meende dat door het vroege tijdstip het verrassingseffect zou verdwijnen. De ontploffing

zou immers voor de Duitsers het teken zijn dat de grote aanval

aanstaande was. Soortgelijke mijnen elders aan het front zouden daarom om 07.28 uur tot ontploffing gebracht worden, om de waarschuwingstijd voor de Duitsers zo gering mogelijk te houden. Na lange discussies werd een compromis bereikt en werd 07.20 uur als tijdstip vastgesteld. Het was een desastreuze beslissing. Hunter- Weston had niet genoeg tijd om zijn plan uit te voeren. Daardoor konden de Duitsers toch als eersten de randen van de mijnkrater bezetten om de Britse opmars te stuiten. De Duitsers kregen bo- vendien de waarschuwing dat de aanval even later zou beginnen. Geoffry Malins, een van de twee officiële cameramannen die de documentaire The Battle of the Somme maakten, was ooggetuige van de ontploffing van de Hawthorn Ridge-mijn.7 En wij kunnen dat door zijn camerawerk tot op de dag van vandaag ook zijn. In alle documentaires over de Eerste Wereldoorlog zien we de steeds hoger opspuitende aarde, en de daaropvolgende honderden me- ters hoge stofwolk. Het is het beeld van het begin van de slag van de Somme, en tegelijk de verbeelding van de oorzaak van de misluk- king ervan. Doordat de mijn tien minuten voor zero hour tot ont- ploffing werd gebracht, kregen de Duitsers in deze sector genoeg tijd om hun posten te bemannen. Ze konden dat bovendien veilig doen omdat Hunter-Weston de artillerie had bevolen vanaf 07. uur niet meer de eerste, maar de tweede Duitse lijn te beschieten. Hier was geen sprake van een race for the parapet, de Duitsers kon- den zich in alle rust gereedmaken.

Vooral de jongens van de 31ste divisie, de pals uit Sheffield, Leeds, Accrington, Barnsley en Bradford, over wie we al eerder spraken, werden het slachtoffer van Hunter-Westons beslissing. Hij had hun ook nog verboden gebruik te maken van Russian saps, ondie- pe loopgraven die hen veilig door het niemandsland hadden kun- nen brengen. De 31ste divisie viel bij Serre aan en had geen schijn van kans, hoewel de eerste eenheden al voor zero hour het nie-

mandsland in waren gekropen en tot vlak bij de Duitse eerste lijn

waren gekomen. Toen ze opstonden om aan te vallen, werden ze door de Duitsers neergemaaid. Dat gebeurde ook met de jongens in de volgende aanvalsgolven.

Karl Blenk, een musketier van het 169ste regiment, zag het Shef- field City Battalion en de Accrington Pals aankomen: ‘We waren heel verbaasd om ze kalm te zien wandelen, alsof ze naar het thea- ter gingen, zoiets hadden we nog nooit gezien. Ik kon ze overal zien, ze waren met honderden. De officieren gingen voorop. Ik zag er een met een wandelstok in zijn hand. Toen we begonnen te vu- ren, hoefden we alleen maar te laden en te herladen. Ze vielen bij bosjes. Je hoefde niet te mikken, we schoten gewoon. Als ze gerend hadden, dan hadden ze ons overmeesterd.’ Hubert Rees, de commandant van de brigade waartoe de Shef- fielders en de Accringtons behoorden, zag precies hetzelfde: ‘Ze rukten op, rij na rij, gekleed als op een parade, en geen man deins- de terug voor de zware artilleriebeschieting of het vuur van machi- negeweren die hen weg zouden vagen […] De laatste aanvalsgol- ven passeren de loopgraaf waarin ik zit. Ik heb nooit een mooier schouwspel gezien van individuele en collectieve moed dan de aanval van deze brigade. Nooit zag ik een man afwijken van de pre- cieze lijn die hem was voorgeschreven. Iedere aanvalsgolf ver- dween in de dichte wolk van stof en rook. Ik wist dat geen soldaat door zulk hevig vuur heen zou kunnen komen. Mijn twee stafoffi- cieren, Piggott en Stirling, waren hogelijk verbaasd dat ik de op- mars van de rest van de machinegeweercompagnie stopte en dat ik ook andere troepen die mijn hoofdkwartier passeerden tegen- hield.’9 Maar Rees wist dat het geen zin meer had nog meer solda- ten op te offeren aan een hopeloze zaak. Op zijn aandringen werd ervan afgezien ook de reserves in de strijd te werpen. Het redde het leven van de jongens uit Hull die samen de 92ste brigade vormden. De bataljons van de eerste aanvalsgolven werden vrijwel geheel vernietigd. Een van de Duitse soldaten bij Serre, Otto Lais, schreef:

‘De Britten blijven maar voorwaarts stormen. Ook al liggen er al

honderden dood in de granaattrechters voor ons front, er komen maar steeds nieuwe aanvalsgolven uit hun loopgraven. We moeten blijven vuren. Het geluid van machinegeweervuur wordt langs het hele front gehoord. De jeugd van Engeland bloedt dood voor Ser- re. Het machinegeweer van onderofficier Koch uit Pforzheim, dat direct aan de weg van Serre naar Mailly staat, verschiet zijn laatste munitie. Het heeft 20.000 kogels op de Britten afgevuurd.’ Het machinegeweer van Koch bestreek de sector waar de Leeds Pals (15de West Yorks) probeerden aan te vallen. ‘Kom op, jongens, en op een kort en een goed leven,’ had Morris Bickerseth, een van de officieren, geroepen – een paar seconden later was hij dood. Wat rest van het drama, is Serre Road Cemetery nr. 3, aan de Rue de Cimetières. George Morgan hoorde bij de Bradford Pals, die achter de jongens van Leeds aan kwamen. Hij overleefde het, en keerde terug naar de Somme, later, veel later, en hij zal ook langs de Rue de Cimetières gewandeld hebben: ‘Wanneer ik daar terugkom, voel ik me op heilige grond. Daar hebben al die prachtjongens, die vrienden van mij gelopen, die nooit zijn teruggekomen […] Je stelt ze je voor zoals ze waren, jong, in de beste tijd van hun leven, en nooit oud geworden. De kameraadschap was fantastisch. Iedereen scheen elkaar te helpen en goed met elkaar overweg te kunnen. We waren pals, heel gelukkig samen, en ze waren zulke goede mensen. Prachtkerels, de bloem van de natie. Die geest duurde tot 1 juli. We hadden zoveel verliezen dat we daarna allemaal vreemden voor el- kaar werden. De nieuwe mannen hadden geen zin, ze waren dienstplichtigen, die niet naar de oorlog wilden en die niet wilden vechten. Daarna was het nooit meer hetzelfde […] Na 1 juli haatte ik de generaals en de lui die het land en de oorlog runden. Ik voel- de dat we opgeofferd waren […] We hadden niets bereikt, niks ge- wonnen.’ Inderdaad, de 31ste divisie had geen meter terreinwinst geboekt, de verliezen waren hoog. Maar het Britse trauma van 1 juli wordt

nog meer bepaald door wat George Morgan hier beschrijft, de ge-

broken illusies van de burgersoldaten, de vrijwilligers van 1914, die zich door hun leiders verraden voelden.

Precies langs de kant van de weg van Serre naar Mailly-Mallet vie- len de 1/8ste Warwicks, die aan de 4de divisie waren toegevoegd, aan. Ze hadden hun zware extra bepakking niet meegenomen en rukten in kleine groepjes snel op. Bovendien hadden ze een mee- valler. De Duitsers hadden hier in het niemandsland een viertal mijnen gelegd om tot ontploffing te brengen onder de oprukken- de Britten. Er ging er slechts één af, en dan ook nog veel te vroeg. Fouten, strategisch, tactisch en operationeel, werden niet alleen door de Britten gemaakt. De Warwicks hadden nauwelijks last van de ontploffing en waren al om tien voor acht in de Duitse loopgra- ven. Maar hun positie werd op den duur onhoudbaar. Hun linker- buren van de 31ste divisie waren geen meter opgeschoten, en dat gold ook voor hun rechterburen van de 29ste divisie, zoals zo da- delijk nog zal blijken. De Warwicks waren in hun vooruitgescho- ven positie dus zeer kwetsbaar. Ze werden van drie kanten onder vuur genomen, versterkingen konden niet aangevoerd worden. Ze waren slachtoffer van hun eigen succes geworden. Aan het einde van de dag moesten ze terug, voor zover ze dat nog konden. Van de 600 soldaten die vertrokken waren, kwamen er slechts 27 onge- deerd terug, van de 30 officieren was iedereen dood of gewond ge- raakt. Van de rechterburen van de Warwicks, de 29ste divisie, koes- terde Hunter-Weston hoge verwachtingen. Hij had ze in 1915 in Gallipoli aangevoerd. De regulars van de 29ste genoten van hun geduchte reputatie, ze noemden zich de Incomparable, of de Im- mortal, of gewoon de Fighting 29. Zij moesten het versterkte dorp

Beaumont-Hamel veroveren. In hun sector lag de Hawthorn Rid- ge en zij waren dus evenzeer gehandicapt door het te vroeg laten ontploffen van die mijn. Zij hadden daarnaast, vanzelfsprekend in

deze sector, ook te maken met niet-vernietigd prikkeldraad. De

Duitse loopgraven en machinegeweerposten waren nog intact. Ten slotte was er het Y-ravijn, dat aansloot op de Hawthorn Ridge en voor Beaumont-Hamel lag. In dat smalle, diepe ravijn hadden de Duitsers voor een heel bataljon schuilplaatsen ingericht, onzicht- baar en onkwetsbaar voor de Britse artillerie. Toen het zover was, konden de Duitsers ongeschonden hun loopgraven bemannen. Die loopgraven zijn er nog, ze liggen in het Newfoundland Memorial Park. We kunnen nu nog hetzelfde zien wat de Duitsers toen zagen. De aanvallers moesten eerst heel licht- jes omlaag en dan steiler omhoog. Ze vormden een perfect doelwit, scherp afgetekend tegen de horizon door de ochtendzon. De eerste aanvalsgolven werden eenvoudig door de Duitsers gestopt. Toch dacht de divisiestaf dat de eerste Duitse lijn bereikt was. Een vuur- pijl zou zijn waargenomen, het afgesproken signaal voor het berei- ken van die eerste linie. Het was waarschijnlijk een vuurpijl van de Duitse troepen die om artilleriesteun vroegen. Hoe dit ook zij, men vond dat het nu tijd was om de reservebrigade in te zetten – een Essex-bataljon en het 1ste Newfoundlandregiment – om het veroverde terrein te consolideren en verder door te stoten naar het volgende doel.

Het bataljon uit Newfoundland was het enige niet-Britse dat op 1 juli actief was. De Australiërs, Nieuw-Zeelanders, Zuid-Afrika- nen en Canadezen kwamen pas later. Newfoundland noemde zich in die tijd trots een onafhankelijke kroonkolonie. Toen het vissei- zoen in de herfst van 1914 in Newfoundland was afgelopen, meld- den vele Newfoundlanders zich als vrijwilliger aan. Zij wilden ech- ter niet bij een Canadese divisie ingedeeld worden, ze waren immers geen Canadezen. Zo kwamen ze terecht bij de beroemde 29ste divisie.

De Engelse commandant van de Newfoundlanders, Hadow, kreeg om 08.37 uur telefonisch het bevel om direct op te rukken. Om 09.15 uur gingen ze op weg. Vanuit hun positie in de tweede

lijn moesten ze eerst bijna driehonderd meter afleggen voordat ze

bij de eigen frontlijn kwamen. Omdat de verbindingsloopgraven verstopt waren door terugkerende gewonden van de eerste aanval, gingen ze bovenlangs, al snel in het volle zicht van de Duitsers. Daar waar ze zichtbaar werden, staat nu de Caribou, het monu- ment voor de gesneuvelde Newfoundlanders. Ze sneuvelden al voor ze in het niemandsland waren; de meesten op de plekken waar in het eigen prikkeldraad gaten waren geknipt om aan de ei- gen soldaten doorgang te verlenen, prachtige mikpunten voor de Duitse machinegeweren. Sommigen kwamen nog wel in het nie- mandsland terecht, enkelen haalden zelfs de eerste Duitse lijn. Van hun dode lichamen zijn foto’s gemaakt. Van de 790 Newfoundlan- ders die aanvielen, sneuvelden er 272 en raakten er 438 gewond, een verliespercentage van 90.14 Uit het oorlogsdagboek van de Duitse verdedigers valt af te leiden dat zij geen enkele dode of gewonde te betreuren hadden tijdens de aanval van de Newfoundlanders. Wanneer we op het monument van de Caribou staan, kunnen we precies de weg volgen die de Newfoundlanders hebben afge- legd. De kariboe, een reusachtige eland, is het nationale symbool van Newfoundland. Het dier wijst onverschrokken de richting van het offensief aan. We zien dat de Newfoundlanders in een fuik lie- pen, doordat de Duitse lijn een scherpe hoek maakte, precies naar Y-Ravine Cemetery, dat op de eerste Duitse lijn is gebouwd. Er lig- gen 38 Newfoundlanders begraven. Iets naar links zien we ook op de Duitse eerste lijn het beeld van een stoere Highlander, dat ge- denkt dat op 13 november de 51ste (Highland) divisie dan toch ein- delijk Beaumont-Hamel veroverde. We lopen van de Caribou naar de Highlander en terug, het slagveld is groen, schapen houden het gras kort, de grond is doorsneden met loopgraven en vol gra- naattrechters. De bomen die het park omzomen, waren er toen niet. Het terrein was door de strijd een kaal maanlandschap gewor- den. De wandeling duurt een halfuurtje, de tijd waarin het Newfoundlandregiment vernietigd werd. Meer dan vier maanden

waren in 1916 nodig om de frontlijn van de Caribou naar de High-

lander op te schuiven; een paar honderd meter, niet meer. De ab- surditeit van tijd en ruimte in de oorlog, gemarkeerd door twee monumenten – zo lang, zo weinig, en zoveel vergeefsheid. De verliezen van de 29ste divisie bedroegen 5240 man, op één na de hoogste verliezen per divisie. viii Corps verloor in totaal ongeveer 14.000 man. Er was geen meter terreinwinst geboekt. De oorzaken van het fiasco lagen niet in de gebrekkige infanterietactiek. De sol- daten deden wat ze konden, en wat ze moesten doen, en meer dan dat. De omstandigheden waarin ze moesten opereren, hadden elk succes onmogelijk gemaakt. De Duitse artillerie was niet uitge- schakeld, noch was het prikkeldraad verwoest, en evenmin de deep dug-outs, de loopgraven en de machinegeweerposten. De voorbe- reidende artilleriebeschieting had gefaald, en de oorzaak van dat falen lag in de beslissingen van Haig, Rawlinson en Hunter-Wes- ton. De informatie van de lagere commandanten over de gebrek- kige resultaten van de voorbereidende artilleriebeschieting werd genegeerd omdat het niet paste bij het optimisme dat toenam naarmate men hoger in de bevelsstructuur kwam. De omvang van het fiasco werd uiteindelijk slechts beperkt doordat sommige lage- re commandanten weigerden de reserve-eenheden in te zetten in een al in de eerste minuten mislukt offensief. Bizar is het dat Hunter-Weston direct al op 2 juli, de dag na de tragedie, Sir William Robertson, de chef van de generale staf in Londen, liet weten dat de aan de aanval voorafgaande artilleriebe- schieting volstrekt onvoldoende was geweest, en dat hij dat al van tevoren geweten had. In 1929 herhaalde hij dat standpunt, en daar kwam de vroege ontploffing van de Hawthorn-mijn nog eens bij: ‘De aanval was een onmogelijkheid.’15 Vóór 1 juli had hij het tegen- overgestelde beweerd tegenover Haig en Rawlinson en ook tegen- over zijn ondergeschikten. Zo probeerde Hunter-Weston zich dus vrij te pleiten voor een fiasco waarvoor hij medeverantwoordelijk was geweest.

Haig probeerde intussen alle schuld op Hunter-Weston en diens

leiderschapskwaliteiten te schuiven. Aan het handschrift van zijn dagboek van 29 juni voegde hij jaren later in het typoscript toe dat hij Hunter-Weston als een amateur in hard fighting beschouwde. Op 30 juni schreef hij dat hij vertrouwen had in alle korpscom- mandanten. In het typoscript voegde hij toe:‘De enige twijfel die ik heb, betreft viii Corps (Hunter-Weston), dat geen gevechtserva- ring in Frankrijk heeft en nog geen één succesvolle trench raid heeft uitgevoerd.’ Niet alleen Hunter-Weston, maar ook Haig had, zo moeten we geloven, al van tevoren geweten dat het op 1 juli mis zou gaan. Toch liet Haig het debacle zich voltrekken, terwijl hij het als opperbevel- hebber had kunnen verhinderen. viii Corps werd op bevel van Haig na 1 juli ‘flink onder handen genomen’. Enkele soldaten wer- den geëxecuteerd om de discipline wat aan te halen (zie p. 34). Aan- vallen konden volgens de generaals alleen maar mislukken door lafheid van de soldaten. En voor die lafheid moesten ze gestraft worden. Hunter-Weston ging even naar Engeland om bij tussen- tijdse verkiezingen tot parlementslid gekozen te worden. Later keerde hij gewoon terug als commandant van viii Corps. Van het Newfoundland Memorial Park voor Beaumont-Hamel gaat de frontlijn zuidwaarts, in de richting van Thiepval. Nog voor we afdalen in de vallei van de Ancre zien we aan de andere kant hoog op de heuvel het Thiepval Memorial to the Missing of the Somme. Wanneer de gewassen van het veld zijn, zijn nog de witte kalksporen van de contouren van de loopgraven in het veld naast de weg te zien. Thiepval is nu niet meer dan een kruising van we- gen; een paar huisjes, een kerkje en natuurlijk het monument, dat op de plaats van het oude Chateau staat. Het strategisch belang van de plaats is onmiskenbaar: vanaf hier, 140 meter boven de zeespie- gel, overziet en beheerst men het iets lager gelegen gebied waar de doorbraak van het Reserve Leger van Gough zou moeten plaats- vinden.

Thiepval moest dus op de eerste dag van het offensief ingeno-

men worden. De 26ste Württembergse reservedivisie zat hier sinds 1914 en had het dorp tot een vesting omgebouwd. Daarnaast had- den de Duitsers een aantal andere fortificaties ingericht, de Schwa- ben Redoubt iets achter Thiepval, de Leipzig Redoubt wat zuidelij- ker, precies in de frontlijn, en daartussen nog het zogenaamde Wundtwerk. Thiepval was volgens Haig in zijn post-battle-verslag

een vesting ‘bijna onneembaar, zoals de natuur, kunst en twee jaar hard werken iets onneembaar kunnen maken’. De 32ste divisie moest Thiepval aanvallen, opklimmend vanuit de moerassige vallei van de Ancre. Alleen een stuk van de Leipzig Redoubt werd ingenomen door de Glasgow Commercials (17de Highland Infantry). Het prikkeldraad was weg en ze hadden de race for the parapet gewonnen. Misschien kwam dat omdat ze achter een paar voetballen aan renden. De jongens van de Newcastle Com- mercials (16de Northumberland Fuseliers) hadden ook een voetbal het niemandsland in geschoten, recht naar de ruïnes van het oude kasteel. Maar nu hielp dat niet. Ze werden onmiddellijk te grazen genomen door machinegeweervuur. De doden lagen keurig in het gelid, alsof ze op parade waren. De Duitsers stonden boven op de borstwering, mikten op de gewonde overlevenden en daagden hun makkers uit aan te vallen. De Britse commandant hield verstandig genoeg de laatste aanvalsgolven van zijn Commercials tegen. De aanval op Thiepval was volkomen mislukt. De woede daar- over spreekt uit de brief van luitenant Billy Lipscombe: ‘Iemand zou voor deze wanvertoning opgehangen moeten worden […] de hoofdfout ligt bij de Generale Staf, die achteroverleunt en een kaart met loopgraven bekijkt en zegt: “als dit is bezet, dan zal dit en dat gebeuren”, maar zo werkt het niet, want loopgraven kun je niet vanaf een kaart beoordelen […] Ik zal wel voor de krijgsraad ko- men wegens het kritiseren van mijn superieuren, maar dat kan me niets schelen.’ Toch werden er nog reservetroepen in de strijd geworpen. Zo

werd ook het 2de Manchesters naar voren gestuurd. Terwijl ze zich

een weg baanden over de lichamen van hun strijdmakkers, werden ze beschoten door machinegeweren en sluipschutters. Ze kregen de opdracht een paar Duitse gevangenen te bewaken. Hun War Diary beschrijft wat er daarna gebeurde: ‘Veel lol hadden onze

troepen om luitenant Robertson, die de gevangenen door het nie- mandsland liet rennen dwars door de barrage van hun eigen artil- lerie. Als ze weer bij onze lijn kwamen, hielden onze mannen hen met hun bajonetten buiten de dug-outs.’ Het falen van de 32ste divisie betekende ook een ramp voor hun linkerburen, de 36ste (Ulster) divisie, die tussen de Ancre en Thiep- val moest aanvallen. Hun doel was de formidabele Schwaben Redoubt, en daarna moesten ze nog verder om de tweede Duitse verdedigingslijn in te nemen.

Deze 36ste divisie had een bijzondere geschiedenis. Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog werd Groot-Brittannië verscheurd door de Ierse kwestie. Veel meer dan de problemen op het Europese continent beheerste deze kwestie de Engelse politiek. De Ierse, voornamelijk katholieke, republikeinen eisten vergaande autonomie, de protestanten in Ulster, de unionisten, waren daar mordicus op tegen. Misschien is het niet te veel gezegd dat de Ierse kwestie het land aan de rand van een burgeroorlog bracht. De op- lossing werd door het liberale kabinet van Asquith gevonden in het compromis van Home Rule, een vorm van autonomie die de repu- blikeinen nauwelijks ver genoeg ging en die voor de unionisten niet aanvaardbaar was. Beide groeperingen richtten paramilitaire orga- nisaties op om het conflict desnoods gewelddadig te beslissen, de unionisten onder leiding van Edward Carson de Ulster Volunteers, de republikeinen van John Redmond de Irish Volunteers. Zo ge- spannen was de situatie dat de officieren van de 3de cavaleriebriga- de in Curragh, Ulster, in maart 1914 openlijk aankondigden dat zij zouden weigeren te assisteren bij de invoering van Home Rule, een

regelrechte aankondiging van muiterij. Gough was destijds de

commandant van deze brigade. De minister van Oorlog, J.B.E. Seely, en de chef van de generale staf, Sir John French, moesten als gevolg van wat vergoelijkend het Curragh-incident werd genoemd, hun functie opgeven.21 In augustus was French weer terug als be- langrijkste militair in Groot-Brittannië, nu als opperbevelhebber van de Britse troepen in Frankrijk.

Het uitbreken van de oorlog in augustus 1914 schortte de invoe- ring van Home Rule op. Zowel Carson als Redmond besloot de Britse oorlogsinspanning krachtig te steunen. Voor Carson was de oorlog een uitgelezen mogelijkheid om zijn loyaliteit aan het Brit- se rijk te tonen. Redmond beschouwde het autoritaire, agressieve Duitsland als een veel grotere bedreiging van de democratie en de rechten van kleinere volken dan het liberale Engeland. Beiden hoopten door hun besluit zoveel politiek krediet op te bouwen, dat na de oorlog hun wensen zouden worden ingewilligd. Beide para- militaire organisaties werden omgevormd tot divisies, na enig ver- zet van Kitchener, die eigenlijk niets voor deze politieke divisies voelde. De Irish Volunteers werden de 16de (Irish) divisie, en de Ulster Volunteers dus de 36ste. Voor de Ulstermen was 1 juli een bijzondere dag. Volgens de oude jaartelling was het de dag van de Battle of the Boyne. Zij her- dachten hoe destijds de protestanten onder leiding van de Neder- landse stadhouder Willem iii de katholieken hadden verslagen. Ve- len hadden zich getooid met Oranje. Zij zouden de overwinning van de Boyne herhalen: ze schreeuwden de oude strijdkreet No sur- render. De voorbereidingen waren voortreffelijk geweest, er was

achter het front geoefend in nagebouwde loopgraven. De artillerie had het prikkeldraad verwoest, de infanterie was voor zero hour tot vlak bij de Duitse loopgraven gekropen. Met glans wonnen ze de race for the parapet. Binnen enkele minuten hadden ze de eer- ste Duitse loopgraaf bezet. Precies daar staat nu hun monument, een replica van St. Helen’s Tower. Ze stormden door naar de twee-

m k

Flers

(15/9)

(3/9)

Guillemont

Ginchy

(9/9)

ood (27/7)

Delville

W

ood (3/7)

Bernafay

W

King’s

ood (15/9)

Longueval

(14/7)

High W

Maricourt

Montauban

(1/7)

aptain Nevill

Martinpuich

(15/9)

(14/7)

C

Bazentin-le-Petit

East Surreys

arnoy

ood (11/7)

C

W

Mametz

Mametz

(1/7)

Devonshire

ontalmaison C (10/7)

(2/7)

Fricourt

(23/7)

Pozières

arm (26/9)

La Boisselle (4/7)

Lochnagar-mijn

orks

Ovillers

(17/7)

Green Howards

mijn

est Y

Y-Sap

KOYLI

W

Thiepval (26/9)

Mouquet F

De frontlijn van 1 juli

De frontlijn van 1 juli ’s avonds

De tweede Duitse verdedigingslijn

De grens tussen de Britse en Franse troepen Sector van de 34ste divisie West Yorks: hier viel dit bataljon aan Achter de plaatsnaam ( ) de datum waarop de Britten deze plaats veroverden Het zuidelijke front, 1 juli

de lijn en de Schwaben Redoubt. Zo snel ging het dat sommige

Royal Irish Rifles in de buurt van Grandcourt in het vuur van hun

eigen artillerie liepen. Ze werden daar volgens plan pas om 10. uur verwacht en ze waren er al om 10.00 uur precies. In ieder geval werd toch de Schwaben Redoubt ingenomen. Toen begon het af- schuwelijk mis te gaan. De Duitsers legden een artilleriebarrage in het niemandsland waardoor de reserve-eenheden die voor verster- king moesten zorgen, werden tegengehouden. Bovendien konden er geen voorraden munitie, water en voedsel naar voren worden gebracht. Vanuit de flanken – zowel de opmars van de 29ste als die van de 32ste divisie was immers mislukt – werden de Ulstermen nu ook door machinegeweren bestookt. Zij raakten steeds meer geïso- leerd, en konden de Duitse tegenaanvallen nauwelijks meer weer- staan. Sommigen waren na een lange dag vechten de wanhoop na- bij en wilden terug. Een officier schoot een soldaat neer om ze tegen te houden.23 Maar de meesten hielden tot het laatst stand. Pas tegen middernacht kregen ze opdracht zich terug te trekken. De divisie verloor 5104 man. Haar aanvankelijke succes was in een drama omgeslagen.

Thiepval bleef in Duitse handen, tot 26 september. De Schwaben Redoubt werd pas op 14 oktober ingenomen. Na de oorlog bouw- den de Britten hier hun grote monument, de Memorial to the Mis- sing of The Somme. Niemand die dit monument ziet, kan zich van

commentaar onthouden. Het ontwerp is van Sir Edward Lutyens, de architect van het koloniale Delhi. Hij nam de triomfboog tot uitgangspunt. Vier kleine triomfbogen vormen de basis van het monument, en daarop bouwde hij steeds grotere triomfbogen. Uiteindelijk ontstaat er dan één grote triomfboog, die één huive- ringwekkend grote lege ruimte omspant, de belichaming van het niets, een evocatie van de vergeefsheid van de oorlog. Wanneer je het monument nadert, zie je vanuit de verte tussen het rode bak- steen witmarmeren stenen glinsteren. Op een gegeven ogenblik zie

je dat op die witte stenen namen staan, de namen van meer dan

73.000 vermiste Britse soldaten. Door zo het symbool van triomf met de dood van duizenden te combineren gaf Lutyens zijn com- mentaar op de oorlog. Van de gesneuvelden kon in 1916 slechts procent geïdentificeerd worden. Nog geen 50.000 soldaten hebben dus op een van de 243 begraafplaatsen in dit gebied een gekend graf, met hun naam, het embleem van hun regiment, en soms ook met een korte tekst die de familie op de grafsteen heeft laten aan- brengen. Van een deel van de vermisten zijn de stoffelijke resten begraven, zonder dat zij geïdentificeerd konden worden. Op hun graf staat doorgaans a soldier of the Great War, known unto God. De lichamen van de andere vermisten zijn nooit gevonden, ze liggen nog ergens in het gebied waar we rijden en wandelen. Volgens Mar- tin en Mary Middlebrook gaat het daarbij om de resten van meer dan 35.000 Britse soldaten, een kwart van alle Britse gesneuvelden aan de Somme.24 Om de vermisten toch in herinnering te houden en hun familie een plaats van herdenking en rouw te bieden heb- ben de Britten Missing Memorials, zoals deze in Thiepval, ge- bouwd, waarop de namen van de vermisten zijn vermeld. Achter het monument ligt een Brits-Franse begraafplaats die de gezamenlijkheid van het Somme-offensief benadrukt. Driehon- derd Franse kruisjes en driehonderd Britse grafstenen staan keurig in het gelid, als op een parade, standing in line to go over.25 Vanaf het monument kijken we over de begraafplaats heen naar beneden. Vandaar vielen de Newcastle Commercials in volmaakte linie aan en ze sneuvelden met tientallen tegelijk. Vanaf de plek waar we staan schoten de Württembergers op de gewonden in het niemandsland die nog wat bewogen.

Ten zuiden van Thiepval bevindt zich de centrale sector van het front, tussen Ovillers en La Boisselle. De weg van Albert naar Ba- paume loopt tussen deze twee dorpjes door. Precies hier moest de weg worden vrijgemaakt voor de cavalerie van Haig en het Reserve

Leger van Gough, dat naar Bapaume en nog verder moest doorsto-

ten. Ovillers en La Boisselle waren omgebouwd tot vestingen. Ze lagen aanmerkelijk hoger dan de Britse eerste lijn en verschaften dus perfect zicht op de oprukkende Britten. Er was nog een extra handicap: het niemandsland was hier veel breder dan elders, onge- veer 700 meter, terwijl het meestal minder dan 200 meter breed was. Het betekende dat de race for the parapet voor de Britten als het ware een halve marathon, maar voor de Duitsers een kort sprintje was. Wie de winnaar zou worden, stond van tevoren vast. Een laatste factor die zou bijdragen tot de hoge verliezen was het besluit van de korpscommandant Pulteney om alle zes brigades van zijn beide divisies allemaal tegelijk in te zetten. Dit hield in dat er geen mogelijkheid was de plannen aan te passen, de reserves op een geschikt moment in te zetten, of de reserves juist niet te gebrui- ken en ze zo te sparen voor een zinloze slachting, zoals op aandrin- gen van Rees bij Serre was gebeurd. Ovillers was het doel van de 8ste divisie, La Boisselle dat van de 34ste. De voorbereidende artilleriebeschieting was volstrekt onvol- doende. Luitenant-kolonel E.T.F. Sandys (2de Middlesex) maakte deel uit van de 8ste divisie. Vanuit zijn observatiepost zag hij dag na dag het dikke kluwen onaangeroerd Duits prikkeldraad. Hij wist dat de dug-outs van de Duitsers nog intact waren en hij zag de breedte van het niemandsland waar zijn mannen onbeschermd doorheen moesten. Hij was ervan overtuigd dat hij zijn man- nen op een suïcidale missie zou sturen en had hier grote moeite mee. Hij protesteerde bij zijn brigadecommandant en bracht deze op de hoogte van de omstandigheden, maar dat hielp niet. Zijn collega’s hadden bovendien weinig goede woorden voor hem over. Hij zou overdrijven, te laf zijn, en de juiste offensive spirit missen. Ze zullen zich de waarschuwing van Rawlinson herinnerd hebben dat kritiek op superieuren altijd op de hoofden van de critici te- recht zou komen. Het ging zoals Sandys voorspeld had. De aanval werd een ramp.

Extra pijnlijk was het dat de aanvallende bataljons zagen hoe het ki-

lometers verderop liggende Pozières in de tweede Duitse lijn zwaar beschoten werd, maar dat de Duitsers in de eerste lijn ongemoeid gelaten werden. Sandys was samen met zijn mannen ten aanval ge- gaan en gewond geraakt. Van zijn bataljon waren één officier en man ongedeerd gebleven. In september pleegde Sandys zelfmoord in Londen. Hij had, schreef hij, in een afscheidsbrief, met zijn mannen willen sneuvelen. Het War Office scheen zijn zelfmoord te willen ontkennen en vermeldde dat Sandys op 1 juli gesneuveld was, died of wounds. Acht dagen na zijn dood werd hem de Distin- guished Service Order verleend.

De 34ste divisie, samengesteld uit vrijwilligers uit de omgeving van Newcastle, moest La Boisselle, aan de andere kant van de weg van Albert naar Bapaume, veroveren en daarna verder doortrek- ken naar Contalmaison. Het was de bedoeling dat hun werk ver- eenvoudigd zou worden door twee enorme mijnen: de Y-Sap-mijn (20.000 ton), iets ten noorden van de weg, en de mijn onder de Schwaben Höhe Redoubt, ten zuiden van La Boisselle (30.000 ton). De ontploffingen waren net zoals bij de Hawthorn Ridge adembe- nemend. Cecil Lewis, een van de beroemdste Britse oorlogsvlie- gers, beschreef later wat hij vanuit zijn vliegtuigje zag: ‘Blijf weg bij La Boisselle, waren mijn orders. Dat was een kleine maar zwaar versterkte salient. Het zou opgeblazen worden. Twee mijnen, de grootste ooit geplaatst, zouden de zaak de lucht in blazen als de aanval begon. Weken daarvoor had ik de officier die de leiding daarover had, meegenomen naar boven om een kijkje te nemen. Ik hoorde de verhalen hoe de mannen daarbeneden in het donker met houweel en schep werkten, af en toe stoppend om te luisteren of vijandelijke mineurs onder hun gangen aan het graven waren. Maar alles was nu in orde. Zodra ze ontploft waren, zou de infan- terie door Boisselle heen jagen en naar Pozières, hun doel voor de eerste dag […] Zero! […] Bij Boisselle ging de aarde omhoog en flitste, een verschrikkelijke en prachtige zuil rees ten hemel op. Er

was een oorverdovend geraas, dat alle kanonnen overstemde. De

machine werd opzij geworpen door de luchtdruk. De aarden zuil steeg, hoger en hoger tot wel 1200 meter. Daar bleef hij een ogen- blik in de lucht hangen – zo leek het tenminste – als het silhouet van een grote cipres. Toen zakte hij weg in een steeds bredere kegel van stof en rotzooi. Een ogenblik later ging de tweede mijn de lucht in. Weer het geraas, de opdonder die de machine kreeg, het vreem- de akelige silhouet in de lucht. Toen het stof was neergedaald zagen we de twee witte ogen van de kraters. De artilleriebeschieting was naar de tweede lijn verschoven, de infanterie ging over the top, de aanval was begonnen.’ Van die twee witte ogen kunnen we er nog één zien, de zuidelij- ke krater, die nu aangeduid wordt als La grande Mine of de Lochna- gar Crater. De andere is dichtgegooid. Nog steeds levert de Lochna-

gar Crater een huiveringwekkende aanblik, 22 meter diep en meter in doorsnede. Van de Duitse bezetters van dit stukje frontlijn is niets teruggevonden. Maar heeft het de aanvallers echt gehol- pen? Lewis schreef dat niet alles volgens plan was verlopen, en dat klopte. De Duitsers hadden de Y-Sap-mijn ontdekt en de eerste lijn voor de ontploffing ontruimd. Direct daarna keerden ze terug om rustig op de aanvallers te wachten, die eerst nog zo’n zevenhonderd meter niemandsland door moesten. De troepen bij de Lochnagar Crater hadden bedacht dat ze minstens vijf minuten na de ontploffing moesten wachten voordat ze veilig voorwaarts kon- den. De Duitsers hebben daar niet op gewacht. De korpscommandant Pulteney had, zoals gezegd, bevolen dat al zijn brigades tegelijk zouden aanvallen. Dat betekende dat de derde brigade van de 34ste divisie, de Tynseside Irish, anderhalve kilometer van achter de eerste Britse lijn aan haar opmars moest beginnen. Afdalend van de Tara- en Usna-heuvels en door de Avo- ca-vallei (ze hadden die plekken Ierse namen gegeven, wat ze een thuisgevoel moet hebben verschaft), zouden ze daarna opklimmen naar La Boisselle, voortdurend in het zicht van de Duitse verdedi-

gers. ‘Toen zij naar voren gingen, brak de zon langzaam door de

mist heen en de bajonetten glinsterden. Ze begonnen verliezen te lijden, maar zodra iemand viel, versnelden de mannen achter hem zodat het patroon van de lijn ongebroken bleef. Niemand mocht stoppen om de gewonden te verzorgen en de opmars ging voort op het ritme van een grote trom die centraal was opgesteld.’ Het was het einde van de brigade. De meesten sneuvelden nog voordat ze het niemandsland hadden bereikt. Het is verbazing- wekkend dat een dertigtal van de Tyneside Irish die dag, opruk- kend door Sausage Valley, zo ver als Contalmaison, in de tweede Duitse lijn en hun uiteindelijke doel, is gekomen. Geen andere eenheid is op 1 juli verder gekomen. Bijna vier kilometer gingen zij voorwaarts, voortdurend onder vuur. Dat deze Tyneside Irish in Contalmaison zijn geweest staat vast, maar van hen is later niets meer vernomen. De 34ste divisie leed samen met de buren van de 8ste divisie de zwaarste verliezen van 1 juli, in totaal meer dan 12.000 man. De meeste foto’s van op 1 juli gesneuvelden zijn van soldaten die tot deze twee divisies behoorden. Omdat fotografen niet in het nie- mandsland, of nog verder, konden komen, konden zij slechts foto’s maken van soldaten die in eigen Brits gebied zijn gesneuveld. De 34ste was een typische New Army-divisie van burgersolda- ten, de 8ste een van de laatste met nog heel wat oude regulars. Maar of het nu ging om beroepssoldaten of vrijwilligers, het maakte niets uit. De omstandigheden waren zo dat alleen bullet-proof sol- daten enige kans op succes zouden hebben gehad. De deur waar- door het Reserve Leger van Gough naar voren had moeten stor- men, bleef gesloten.

Een paar kilometer ten zuiden van La Boisselle maakte het front bij Fricourt een bijna haakse bocht naar het oosten. Fricourt was om- gebouwd tot een vesting, evenals het iets verder gelegen Mametz. Hier aan het zuidelijke deel van het front waren er omstandig-

heden die maakten dat de Britse aanvallen veel succesvoller zou-

den zijn dan in het noorden. Om te beginnen waren de Duitse for- tificaties hier minder sterk. De bunkers waarin de garnizoenen moesten schuilen, waren van mindere kwaliteit en de verdediging was ook minder diep. Daarbij kwam dat de Britten vanaf hun ei- gen, hoger gelegen gebied uitstekend zicht hadden op de Duitse stellingen. Dat begunstigde de voorbereidende artilleriebeschie- ting. Het prikkeldraad was beter doorsneden en er waren meer loopgraven en bunkers verwoest dan in het noorden. De vooruit- geschoven ligging van Fricourt gaf de Britten de mogelijkheid van drie zijden beschietingen uit te voeren. Aan het uitschakelen van de Duitse artillerie, die in het noorden zulke verliezen aan de oprukkende Britse soldaten had toegebracht, was veel aandacht besteed. Vooral de hulp van de Franse artillerie is hier belangrijk geweest. De Fransen wilden voorkomen dat hun aanval bij Mari- court stuk zou lopen op de Duitse artillerie, en spanden zich in om de Duitse artillerie in de hele sector ten oosten van Fricourt uit te schakelen. Ten slotte hebben de Britten op een aantal plaatsen in deze sector geprobeerd een creeping barrage, een vuurwals, uit te voeren, om de oprukkende infanterie van een effectieve bescher- ming te voorzien. Niettemin boezemde het vestingdorp Fricourt de Britten ont- zag in. Er werd besloten van een frontale aanval af te zien en in een klassieke tangbeweging Fricourt als het ware af te knijpen, door ten noorden en ten zuidoosten van het dorp aan te vallen. Pas als men zo rond het dorp was getrokken, zou men ’s middags frontaal aanvallen. De noordelijke aanval was toevertrouwd aan de 21ste di- visie, de zuidoostelijke aan de 7de .

De 21ste divisie was de divisie die in september 1915 bij Loos zul- ke grote verliezen had geleden. De late aankomst van de divisie op het slagveld werd door Haig, Robertson en Rawlinson aangegre- pen om hun intrige tegen hun superieur Sir John French op te zet- ten. Deze intrige had hen, zoals we gezien hebben, uiteindelijk in

de posities gebracht die ze nu bezetten: Haig opperbevelhebber

van het Britse expeditieleger, Robertson chef van de generale staf in Londen en Rawlinson bevelhebber van het Vierde Leger, dat de beslissende slag van de Somme moest leveren. Natuurlijk was de 21ste divisie niet meer dezelfde als die van september 1915, behalve dan in naam. De duizenden opengevallen plaatsen waren ingeno- men door nieuwe soldaten. De Franse schrijver Jean Giono ge- bruikt in zijn Le Grand Troupeau ter karakterisering van dit feno- meen het even ontroerende als huiveringwekkende beeld van een kudde: van verre lijkt de kudde elk jaar hetzelfde, maar bij nader inzien is de samenstelling elk jaar anders: de oude beesten zijn ver- dwenen, jonge zijn ervoor in de plaats gekomen. Zo is het ook met een leger. Het leger is een mechanisme dat mensen opzuigt, ver- werkt en weer uitspuugt als doden, verminkten en overlevenden, die de rest van hun leven de gruwelen van de oorlog met zich mee moeten dragen. Juist voor een New Army-divisie zoals de 21ste, sa- mengesteld uit Pals Battalions, betekende dit dat de overlevenden zagen hoe de plaatsen van hun vrienden ingenomen werden door vreemden en later door dienstplichtigen, die een andere mentali- teit hadden dan de vrijwilligers van het eerste uur. Dat veranderde de sfeer van kameraadschap en vertrouwen in dergelijke bataljons natuurlijk aanmerkelijk.

De doem van Loos hing nog over de 21ste divisie, maar zij was eigenlijk een heel andere geworden, geharder en efficiënter ook dan toen. De linkervleugel van de 21ste divisie werd gevormd door het 9de en 10de Kings Own Yorkshire Light Infantry (koyli). Alle officieren van het 9de waren op 28 juni uitgenodigd om, zoals het de gewoonte was voor elk groot offensief, gezamenlijk een borrel te drinken met de daarbij horende toost op de bevelvoerende kolo- nel. Deze man, Lynch geheten, was echter weinig populair. Nie- mand wilde op diens gezondheid drinken. Kapitein Haswell nam uiteindelijk het woord en toostte op de koyli, speciaal op het 9de, zweeg daarna en zei toen: ‘Gentlemen, when the barrage lifts…’ en

deed er verder het zwijgen toe. Haswell sneuvelde op 1 juli. Vanaf

1921 tot in de jaren tachtig van de vorige eeuw lieten de koyli’s elk jaar op 1 juli in The Times een in memoriam voor Haswell precies met deze tekst plaatsen. Het is een van de kleine verhalen die altijd over de Slag van de Somme verteld moeten worden. Het prikkeldraad voor het front van de koyi’s was door de artil- lerie weggeruimd. Ze waren al voor zero hour het niemandsland in gekropen, gebruikmakend van een Russian sap. Toen het zover was, volgden ze dicht achter hun eigen barrage. De methode van de vuurwals werkte in ieder geval tot een bepaald moment. Na een halfuur waren ze al bij de weg van Fricourt naar Contalmaison, een enorme sprong voorwaarts. Daarna stokte hun opmars, omdat hun linkerburen, de Royal Scots van de 34ste divisie, zoals we al ge- zien hebben, geen voortgang konden boeken. Hoe succesvol de koyli’s ook waren, de verliezen waren hoog, zo’n 500 man per ba- taljon. Opmerkelijk is het dat van het 9de in de maanden van juli tot september eigenlijk het hele bataljon (45 officieren, 955 man- schappen) sneuvelde of gewond raakte. Dit illustreert het mensen- verslindend karakter van een legereenheid: in drie maanden tijd werden er zo’n duizend man doorheen gejaagd. Voor Fricourt zelf speelde zich een van de grote drama’s van juli af. Het was, zoals gezegd, niet de bedoeling om Fricourt direct aan te vallen. Wel was het belangrijk de koyli’s en de andere batal- jons die ten noorden van Fricourt langs moesten trekken, van een verdedigende flank te voorzien die hun opmars tegen de bezetters van Fricourt zou kunnen beschermen. Daartoe werd tegenover de Britse positie, die de Tambour werd genoemd, onder de Duitse eer- ste lijn, een drietal mijnen gelegd. Het was de bedoeling dat het 10de West Yorkshire, gebruikmakend van de ontploffing, zo de noord- kant van Fricourt zou kunnen bezetten.

Aan dit deel van het front was de schrijver Siegfried Sassoon in de dagen voor de aanval bezig geweest met het wegknippen van het prikkeldraad voor de eigen linie. De kniptang die hij daarvoor ge-

bruikte, had hij zelf in Londen gekocht omdat het legergereed-

schap veel te bot was. Hij zou tot zijn spijt zelf op 1 juli niet in actie komen, maar hij maakte de aanval hier wel van dichtbij mee. Hij zag de eerste West Yorkshires ten aanval trekken. Hij beschrijft hoe de anderen toekeken en hun strijdmakkers aanmoedigden alsof het om een voetbalwedstrijd ging. Voor de eerste twee compag- nieën liep het gesmeerd. Zonder al te veel verliezen kwamen ze in het noordelijkste puntje van Fricourt. Maar juist de jongens die in de tweede aanvalsgolf meegingen, werden door de Duitse machi- negeweerschutters die zich van de eerste schrik hersteld hadden, volledig weggevaagd. De eerste twee compagnieën werden daar- door geïsoleerd en konden langzaam door de Duitsers worden uit- geschakeld. Er waren geen overlevenden.

De verliezen van dit bataljon zijn de hoogste van 1 juli. Van de 24 officieren werden er 23 gedood of gewond, onder wie de ba- taljonscommandant, zijn plaatsvervanger, de adjudant, twee com- pagniecommandanten en zes pelotonscommandanten. Van de manschappen werden er 717 gedood of gewond. Dat ook zoveel officieren sneuvelden, was geen uitzondering. Tot en met de batal- jonscommandant waren zij aanwezig in de eerste lijn. De luitenan- ten, meestal nog maar jongens die net van school of de universiteit waren gekomen, gingen als eersten over the top om hun leeftijdge- noten het niemandsland in te voeren.34 Ook de brigadegeneraal was met zijn staf doorgaans dicht bij het front. Zo zag Hubert Rees precies wat er met de pals van de 31ste divisie gebeurde en kon hij ook ingrijpen om een verdere slachting te voorkomen. Pas op het niveau van de divisie en hoger zat men verder van het front af. Dat kon niet anders. Voor het coördineren van de acties, het ver- zamelen en verwerken van informatie en het nemen van besluiten over de inzet van reserves of het stopzetten van de aanval, is het bij- na noodzakelijk om wat verder achter het front te zitten. Voor- waarde is dan wel dat de communicatie tussen hoofdkwartier en front goed en snel verloopt. Een van de problemen in de Eerste We-

reldoorlog was juist dat de communicatie tussen de linies zo slecht

was. Telefoonlijnen – radio was nog helemaal niet beschikbaar – werden tijdens een aanval onmiddellijk kapotgeschoten en waren voorbij de eigen eerste lijn natuurlijk niet beschikbaar. Voor de communicatie was men afhankelijk van licht- of vlagsignalen en van postduiven. Meestal werden de berichten door ordonnansen overgebracht. Het kon dus uren duren voordat het hoofdkwar- tier een duidelijk beeld van de situatie had, en nog weer uren voor- dat aangepaste orders de frontlijn bereikten. Uitzichtloze aanval- len werden daardoor te lang doorgezet en gunstige ontwikkelingen niet uitgebuit. De tegenstelling tussen de ongekende omvang van de massalegers, de immense vuurkracht van hun artillerie en het primitieve karakter van de communicatie- en controlemiddelen is een van de opvallendste aspecten van deze oorlog. Het beeld van een onbeheersbare machine, dat zich ook op 1 juli opdringt, vindt hier zijn oorsprong.

De hoge verliezen onder de officieren bij de West Yorks waren dus geen uitzondering, maar regel. In een ander opzicht vormden de West Yorks wel een uitzondering. Terwijl de normale verhou- ding tussen doden en gewonden één op drie was, telde dit bataljon meer doden (396) dan gewonden (314). Dit wijst op de hardheid van de strijd. Vlak bij de mijnkraters van de Tambour, waar de West Yorks vochten, ligt nu Fricourt New Cemetery. Met zijn keu- rige rijen grafstenen lijkt het hier te gaan om individuele graven, maar zij verbergen dat het hier gaat om een aantal massagraven, voor 159 van de 396 gesneuvelde West Yorks. Velen van de West Yorks waren het slachtoffer geworden van één machinegeweerpost, die iets zuidelijk van Fricourt stond opge- steld, bij Wing Corner, precies daar waar men vanuit Fricourt de weg van Albert naar Péronne op draait. Deze machinegeweerpost bleef de hele dag in bedrijf en frustreerde ook de aanval die ’s mid- dags op Fricourt zelf werd uitgevoerd. Deze tragedie was veroor- zaakt door een rampzalige beslissing van een zekere majoor R.E.D.

Kent. Zijn bataljon, het 7de Yorkshire (Green Howards), was aan-

geduid om deze middagaanval uit te voeren. Maar geheel tegen de orders in viel hij met de A-compagnie al om 07.45 uur ’s ochtend aan, een kwartier na zero hour. Het werd een ramp, ze werden on- middellijk gepakt door het machinegeweer op Wing Corner. Ver- volgens werd besloten om het machinegeweer niet met de artillerie uit te schakelen, uit angst om de gewonde Green Howards, die nog in het niemandsland lagen, met eigen vuur te treffen.36 Het gevolg was dat de rest van de Green Howards ’s middags door hetzelfde machinegeweer tegengehouden werd. Een groot deel van hen ligt, samen met de jongens van hun A-compagnie, begraven op de plek in het niemandsland waar ze stierven, op Fricourt British Cemete- ry (Bray Road). In een massagraf, oorspronkelijk een grote gra- naattrechter, liggen daar 89 Green Howards. Nooit is opgehelderd waarom Kent die honderden soldaten (West Yorks en Green Ho- wards) nodeloos de dood heeft in gejaagd. Hij is er nooit voor be- straft. Hij werd zelfs bevorderd tot luitenant-kolonel en sneuvelde op 27 mei 1918.

De machinegeweerpost bij Wing Corner werd aan het eind van de middag uitgeschakeld door bombers, specialisten in het werpen van handgranaten. Zij hadden zich door een Duitse loopgraaf, de Sunken Road Trench, vanaf de heuvel van Bois Français naar Wing Corner toe gevochten. Ze behoorden tot het 1ste Royal Welch, het bataljon van Siegfried Sassoon. In de loop van de avond en nacht infiltreerden Britse patrouilles in Fricourt. Ze stelden vast dat de Duitsers het dorp ontruimd hadden. Op 2 juli, tegen het middag- uur, werd Fricourt uiteindelijk ingenomen. Het bataljon van Sassoon behoorde tot de 7de divisie, die ten oos- ten van Fricourt moest aanvallen. In zijn dagboek schrijft Sassoon op 2 juli met ingehouden trots dat zijn divisie precies gedaan had wat er van haar gevraagd was. Het terrein tot aan Mametz Wood was veroverd. Inderdaad was tegen vier uur in de middag het hele

dorp Mametz bezet. Honderden Duitsers werden krijgsgevangen

gemaakt. Voor zero hour waren de meeste bataljons de Duitse lijn tot een meter of vijftig genaderd. Binnen één minuut waren ze de Duitse loopgraven binnengedrongen. Het 2de Borders Battalion volgde heel nauwkeurig een creeping barrage en had nauwelijks verliezen. Maar ook hier ging het weleens vreselijk mis. Dit is het verhaal van kapitein D.L. Martin en zijn mannen van het 9de Devonshire. Martin had een model van boetseerklei van hun deel van het front gemaakt, waaruit bleek dat een Duits machinegeweer, geplaatst bij het crucifix op de gemeentelijke begraafplaats van Mametz, hen bij het verlaten van hun loopgraaf dodelijk zou kunnen treffen. De Britse artillerie kon het machinegeweer niet uitschakelen en er ge- beurde precies wat Martin voorspeld had. Toch wisten de Devon- shires, gehavend en al, hun doelen voor die dag te bereiken. Toen ze ’s avonds afgelost werden, begroeven ze hun doden in een deel van de loopgraaf waaruit ze die ochtend vertrokken waren, 123 man van het 9de en 38 van het 8ste Devonshire, dat in de tweede aan- valsgolf was gevolgd. De doden liggen in een massagraf, ook kapi- tein Martin en luitenant Noel Hodgson, een van de oorlogsdich- ters. Hun strijdmakkers hadden er een bord bij geplaatst: The Devonshires held this trench:

The Devonshires hold it still. Op 3 juli trok Sassoon door het pas veroverde Mametz. Hij besefte dat hij in de acht maanden die hij bij het bataljon was, nu voor het eerst pas gedode Duitsers zag: ‘Bij de opkomende zon zag ik een kleine dikke man in een flodderbroek half op z’n zij met een elle- boog onder zijn hoofd; zijn gezicht was grijs en week als was, met een strak snorretje; hij leek op een verschrikkelijke pop, grotesk en zonder enige waardigheid. Naast hem lag een verschroeide en ver- minkte gestalte, in een verwrongen houding met borstelige wan-

gen, een grijnzende, bebloede mond en opeengeklemde kaken.

Deze doden leken niet op onze eigen doden; misschien was het het vreemde uniform, misschien hun aanblik van afgemaakte vijande- lijkheid. In ieder geval vormden zij een geheel met die kleine rich- tingborden in de loopgraven die met hun ongewone lettertekens dat vreemde gevoel opriepen dat ik ook had als ik over het nie- mandsland staarde, onwetend van de mensheid die aan de ande- re kant woonde.’39 Veel mededogen met zijn vijanden toonde Sassoon hier niet. Hij hield van vechten.40 Nadat hij een Duitse loopgraaf min of meer eigenhandig had veroverd, schreef hij in zijn dagboek: ‘Great fun these last days.’41 Hij wilde graag iemand van dichtbij doden. Het is een bekentenis die maar weinig mensen durven af te leggen. Maar toch zullen heel veel soldaten, Britten en Duitsers, ditzelfde gevoel hebben gekend, uit wraakzucht, uit moordlust. Soldaten zijn altijd dader en slachtoffer tegelijk. Ook aan de rest van het zuidelijk front, ten oosten van Mametz, verliep het Britse offensief succesvol. De oorzaken waren dezelfde. De Duitse fortificaties waren minder sterk, de bunkers min- der diep uitgegraven; het terrein maakte goede artilleriewaarne- ming mogelijk. Er was ruim voldoende artillerie beschikbaar, mede door de Franse bijdrage; het prikkeldraad was goeddeels ver- woest, de Duitse artillerie uitgeschakeld. Loopgraven en machine- geweerposten in het voorterrein waren eveneens vernietigd. Ook verschafte de artillerie aan de infanterie door een creeping barrage effectieve bescherming.

De rechterbuurman van de 7de divisie was de 18de (Eastern) di- visie van generaal Ivor Maxse. De 18de was een typische New Army-divisie, met vrijwilligers uit East Anglia en het zuiden van Engeland, die in het begin meer leken op een ongeregeld stel voet- balsupporters dan op een leger. Maar Maxse had veel aandacht aan de training van zijn eenheden besteed. Zijn talent in dit opzicht werd later erkend: hij zou in 1918 Inspector General of Training wor-

den. Er was achter het front intensief geoefend in nagebouwde

loopgravensystemen. Het nut daarvan bleek op 1 juli. Nog voor zero hour was een serie mijnen onder de Duitse lijn tot ontploffing gebracht. Negen Duitse bunkers waren zo uitgeschakeld. Daar- naast werd er ook gebruikgemaakt van Russian saps, ondiepe loop- graven in niemandsland. Van daaruit werden de Duitsers met machinegeweren en vlammenwerpers bestookt. De in de bunkers achtergebleven Duitsers werden levend verbrand. Er ging hier na- tuurlijk ook wel wat mis. De Britse soldaten van het 6de Royal Berks waren iets te snel vertrokken, zodat zij bedolven werden on- der het puin dat de mijn onder Kasino Point had opgeworpen. Steeds bleek op 1 juli hoe belangrijk de synchronisatie tussen het moment van het ontploffen van de mijn en het oprukken van de infanterie was. Klopte de synchronisatie, zoals bij een aantal klei- nere mijnen het geval was, dan bleek hoe effectief het middel van de ondermijning was. Was men te vroeg (Hawthorn Ridge), te langzaam (La Boisselle) of, zoals hier bij Kasino Point, te snel, dan waren de gevolgen desastreus. Als alles klopte, was ondermijning een uitstekend middel. Een van de grootste successen van het Brit- se leger is de mijnenslag van Mesen, toen op 7 juni 1917 negentien zware mijnen op betrekkelijk korte afstand van elkaar tot ont- ploffing werden gebracht. Maar dan zijn we al bijna een jaar verder. Aan het einde van de ochtend had de 18de divisie haar doelen bereikt. Wat er van het dorp Montauban over was gebleven, was bezet. Er werden opmerkelijk weinig Duitsers krijgsgevangen ge- maakt. Zo noteerde het 8ste East Surreys dat ze maar 22 Duitsers gevangen hadden genomen: ‘They did kill Germans – general Maxse told them to.’ De East Surreys zijn overigens befaamder om het verhaal van Captain Nevill en zijn voetballen. Wilfred Percy (Billie) Nevill was twintig toen de oorlog uitbrak. Hij vond het vanzelfsprekend dat hij zijn studie klassieke talen in Cambridge afbrak om officier te worden. Hij was een echte sportman en bezat wat men noemt pu-

blic school-humor. Zoals ieder weldenkend mens hield hij zich be-

zig met de vraag hoe het mogelijk was dat soldaten, als het zover was, de bescherming van de eigen loopgraaf zouden kunnen opge- ven om volstrekt weerloos het niemandsland in te gaan. Er zijn vele antwoorden op deze vraag mogelijk: discipline, angst voor sanc- ties, solidariteit met de strijdmakkers naast je, geloof in je superi- euren die vertellen dat de vijand geheel vernietigd is, fatalisme, de wens om aan te vallen omdat nog langer wachten onverdraaglijk wordt, wraakzucht, moordlust, de opgejaagde adrenaline, vertrou- wen in je eigen geluk. Toch blijft het in essentie onverklaarbaar: hoe kunnen mensen bereid zijn hun eigen dood tegemoet te ren- nen? De Britse methode om de spanning bij de soldaten te breken en hun doodsangst te overwinnen was het uitdelen van rum vlak voor de aanval. Nevill geloofde niet in deze door alcohol aange- moedigde moed, of overmoed, en bedacht dat het de spanning van zijn mannen zou kunnen breken wanneer ze achter een voet- bal aan het niemandsland in zouden rennen. Dat was geen nieuw idee. Op 1 juli werd het ook, zoals we al zagen, door de Glasgow en Newcastle Commercials toegepast. Nevill legde het plan aan zijn bataljonscommandant voor, die toestemde mits de rijen gesloten zouden blijven. Tijdens zijn laatste verlof in Engeland kocht Nevill een aantal voetballen. Sommige bronnen houden het op vier stuks, voor ieder peloton één, waarbij dan het peloton dat het eerst de bal in de vijandelijke lijn had gekregen, gewonnen zou hebben. Ande- ren spreken over drie of twee ballen. In ieder geval werd op één bal geschreven: ‘The Great European Cup-Tie Final. East Surreys V Bavarians. Kick off at zero.’ Op een andere kwam te staan: ‘No Re- feree’. In deze wedstrijd was alles toegestaan. De prijs voor het win- nende peloton bestond uit 1 pond sterling. Op zero hour werden de ballen het niemandsland in geschopt en de jongens gingen erachteraan. Volgens sommige bronnen zou- den Nevill, die 13 dagen later 22 zou worden, en zijn tweede man, luitenant Soames, de ballen hebben weggeschopt. Andere bronnen

ontkennen dit. Sommige bronnen zeggen dat Nevill rustig wande-

lend, sigaret in de mondhoek en zwaaiend met zijn wandelstok, het niemandsland door trok en dat hij dicht bij het Duitse prikkel- draad pas door een kogel in het hoofd gedood werd. Andere hou- den het erop dat hij vrijwel direct na het wegschieten van de ballen dodelijk getroffen werd. Zeker is dat Nevill en Soames sneuvelden. Ze werden naast elkaar op 3 juli begraven op Carnoy Military Ce- metery.

Op 2 juli werden twee voetballen uit het Duitse prikkeldraad ge- haald en naar Engeland overgebracht. Daar was inmiddels de East Surreys’ Glorious Football Charge, zoal de Daily Sketch kopte, groot

nieuws geworden, en een bron van nationale trots. Een van de bal- len werd gepresenteerd op het kazerneterrein van de East-Surreys in Kingston-on-Thames. De commandant hield een toespraak waarin hij het verhaal vertelde, en hij beklemtoonde de typisch Britse kijk op oorlog: ‘We deden een beroep op onze jongelui die nog voetbalden of ernaar keken, om op te staan en die veel grotere wedstrijd te spelen. En zij hebben die veel edeler wedstrijd ge- speeld om ons vaderland en onze families te verdedigen […] De voetbalvelden zijn de slagvelden van Frankrijk, van Vlaanderen, van Egypte, Gallipoli en Mesopotamië geworden en vandaag wor- den we er door deze voetbal aan herinnerd hoe prachtig die wed- strijd gespeeld is. Tegen hoge kosten is deze bal de Duitse loopgra- ven in gedribbeld. Het kostte het bataljon 539 man aan verliezen.’ Aan soldaat Draper, gewond terug in Engeland, die zelf nog tegen de bal aan had geschopt, werd gevraagd de leren bal weer op te bla- zen. De twee ballen zijn nog steeds te bezichtigen, één in Dover Castle, de andere in het Surrey-regimentsmuseum in Guildford. De idee van oorlog als een sportieve krachtmeting heeft de ellende van de loopgraven niet overleefd, en was in ieder geval de Franse en Duitse soldaten van het begin af aan vreemd. Duitse kranten ver- telden ook het verhaal van de East Surreys, maar juist om hun le- zers duidelijk te maken dat de Britten de oorlog niet serieus namen

en dus wel moesten verliezen. Niettemin hadden de Duitsers het

hier bij Montauban van die rare voetballende Engelsen verloren. De 18de divisie richtte haar monument, dat haar daden in blijven- de herinnering moest houden, natuurlijk hier op, iets ten oosten van Montauban aan de rand van Trônes Wood, dat ze een paar da- gen na 1 juli met veel verliezen hadden veroverd. Op de sokkel van het monument staat: The Greatest Thing in the World. Op het eer- ste gezicht is deze tekst moeilijk te begrijpen. De tekst lijkt oorlog te verheerlijken, maar dan volgt een citaat uit het evangelie van Jo- hannes (25:13): ‘Greater love hath no man than this, that a man lay down his life for his friends.’ De hoogste vorm van naastenliefde is het te sneuvelen om het leven van een vriend te redden. De divisie op de uiterste rechtervleugel was de 30ste, alweer een New Army-divisie met vooral jongens uit Liverpool en Manches- ter. Het ging nog soepeler dan bij de 18de divisie. Opvallend is dat hier wel lukte wat bij Thiepval, Ovillers en La Boisselle misging. De 90ste Brigade moest van ver achter de eigen lijn komen, een heuvel af en daarna weer een heuvel op om een versterkt dorp in te ne- men. Ze rukten op onder bescherming van een dik rookgordijn, en het laatste stuk volgden ze een creeping barrage. Om tien voor elf was Montauban veroverd. Van sportiviteit en edelmoedigheid was niet veel te merken wanneer in man-tegen-mangevechten de Duitse loopgraven en bunkers opgeruimd werden. In een door zijn openhartigheid zeld- zame getuigenis vertelde Albert Andrews van het 19de Manches- ters: ‘Drie knappe Duitsers kwamen op ons af rennen met hun handen omhoog. Ze waren misschien vijftien meter van ons van- daan. We vuurden allebei en twee vielen er. Mijn makker zei toen we vuurden: “Deze is voor mijn broer op de Dardanellen”, en toen vuurde hij nog eens en de derde Duitser viel, “Die is voor mijn winter in de loopgraven”. We liepen naar ze toe en één bewoog er.

Mijn makker schopte en duwde zijn bajonet in hem. Dat maakte

hem af. Dit soort dingen gebeurde langs de hele lijn, geen Duitser werd gespaard. Gewonden werden door ons allemaal gedood. Dat hadden ze ons niet precies verteld, “Geen gevangenen maken”, maar ons was wel duidelijk gemaakt wat de bedoeling was.’ Het bataljon op de uiterste rechterflank was het 17de Kings (Liver- pool), ofwel het 1ste City Battalion. Het was misschien ook wel het meest succesvolle van de hele dag. Alle doelen werden gehaald zon- der één dode. De bataljonscommandant B.C. Fairfax en de com- mandant van het Franse bataljon dat hier de aanval voortzette, leid- den arm in arm hun troepen door het niemandsland. Toen ze tegen halfnegen zonder veel problemen hun doel bereikt hadden, om- helsden ze elkaar, in een geest van eenheid, vriendschap en victorie. Luitenant Wilmer beschreef de aanval; het ging eigenlijk precies zo- als het overal had moeten gaan: ‘Het was een heerlijke zonnige och- tend en precies om 07.30 uur werd onze barrage verlegd van de Duitse eerste lijn naar hun tweede lijn, en golven Britse troepen ver- lieten de loopgraven, en wandelden het niemandsland in, in brede rijen, met de bajonet op het geweer. Er was geen haast, en wat ons bataljon betreft heel weinig tegenstand. Onze verliezen waren ge- ring en we bereikten onze doelen zonder problemen, en we groeven ons in onze nieuwe posities in. Verder naar het noorden was na- tuurlijk alles heel anders, en de verliezen daar waren afschuwelijk.’ Inderdaad, net zoals de jongens uit Liverpool waren de pals uit Sheffield, Accrington en Leeds helemaal in het noorden bij Serre rustig het niemandsland in gewandeld. Maar in het noorden zaten de Duitsers op hen te wachten. We weten wat er gebeurd is, bij Ser- re, bij Beaumont-Hamel, bij Thiepval, bij Ovillers, bij La Boisselle. Niet eens de eerste Duitse verdedigingslijn, laat staan de tweede was doorbroken. De deuren voor het Reserve Leger van Gough bleven gesloten. Bapaume werd niet gehaald, en kon pas in het

vroege voorjaar van 1917 bezet worden, toen de Duitsers zich op de

Hindenburglijn hadden teruggetrokken.

Het grandioze plan van Haig was volkomen mislukt. Datzelfde gold grotendeels voor Rawlinsons meer behoudende opzet om de eerste Duitse lijn te bezetten en dan verder te zien. Precies door de ambities van Haig, die een goede uitvoering van Rawlinsons plan onmogelijk maakten, konden ook de realistischer doelen van Rawlinson niet bereikt worden. In die botsing tussen twee tegen- strijdige strategische concepten lag de belangrijkste oorzaak van de mislukking op 1 juli. Daarbij kwamen dan nog de vele grote en kleine zaken die beslisten over succes of falen. Tegen de avond van 1 juli werden de meeste bataljons die aan de strijd hadden deelgenomen, afgelost. De dagen daarna werd roll call gehouden. Toen bleek pas goed hoe groot de verliezen waren geweest. Voor de regular bataljons was 1 juli een ‘knap lastige dag’ geweest. Voor de vrijwilligers van 1914 betekende 1 juli het verlies van directe vrienden en collega’s, maar ook de vernietiging van idealen en illusies waarmee ze de oorlog in waren gegaan, en het verdwijnen van ongeremd optimisme en zelfvertrouwen. George Martin van de Bradford Pals verloor op 1 juli, zoals hij schreef, niet alleen zijn vrienden, maar zijn vertrouwen in de politici en de ge- neraals die de oorlog leidden. Oorlog zou niet aan oorlog een ein- de maken. De mens had een vernietigingsmachine geschapen die hij niet meer kon beheersen. Het 9de Yorks and Lancs, allemaal mijnwerkers uit Zuid-Yorkshire, had deelgenomen aan die ramp- zalige aanval op Ovillers. Het was hun allereerste gevecht geweest. In een halfuurtje hadden ze de helft van hun sterkte verloren: van de 751 man die ’s ochtends vertrokken waren, waren er 180 terugge- keerd.47 In hun oorlogsdagboek staat voor 1 juli: ‘So ends the Golden Age.’

De uit zichtloze zomer

aan de Somme

Hoe teleurstellend de eerste dag van de Big Push ook verlopen was, het Britse opperbevel dacht er geen ogenblik aan het offensief te stoppen. De redenen om het offensief te beginnen waren immers niet veranderd. Het programma van Chantilly om de vijand op alle fronten aan te vallen liet niet toe dat men het offensief zou afbre- ken terwijl het nog maar nauwelijks begonnen was. Bovendien bleef het noodzakelijk de Fransen, die nog steeds zwaar onder druk stonden bij Verdun, te ondersteunen door het Somme-offensief voort te zetten. Na 1 juli zou het Somme-offensief nog 140 dagen duren. Echte grote offensieven vonden plaats op 14 juli (de slag van Bazentin Ridge), op 15 september (de slag van Flers-Courcelette, waarbij voor het eerst tanks werden ingezet), op 25 september (de slag van Morval) en op 13 november (de slag van de Ancre). Maar elke dag ondernamen de Britten wel grotere of kleinere acties en ook de Duitsers voerden tientallen tegenaanvallen uit. Juist de pe- rioden tussen de ‘grote’ slagen werden gekenmerkt door grote ver- liezen. Beide legers raakten verstrengeld in een even uitzichtloze als bloedige worsteling.

Haig en Rawlinson maakten geen woord vuil aan de discrepantie tussen de hoge verwachtingen en de geringe resultaten op 1 juli. Te- genslag hoorde bij de oorlog. Daarnaast waren Haig en Rawlinson niet onder de indruk geraakt van de hoge verliescijfers. Rawlinson

dacht trouwens op 2 juli dat de totale verliezen zo’n 30.000 man

beliepen, de helft van het werkelijke getal. Zwaar, gaf hij zelf toe, maar voor hem geen reden tot zorg omdat hij ‘nog genoeg verse di- visies achter de hand had’.1 Daarin had Rawlinson zeker gelijk. Op 1 juli had hij slechts 100.000 soldaten gebruikt, of opgebruikt, zoals de Britten zeggen, van de ruim 400.000 die hem nog ter beschik- king stonden.

Zowel Haig als Rawlinson dacht na over de volgende stappen. Op 1 juli, om 10 uur ’s avonds al, had Rawlinson zijn orders voor de volgende dag uitgegeven. Juist in het noorden, waar het dus was misgegaan, moest de aanval hervat worden. Hij wilde kennelijk de mislukking van de eerste dag goedmaken en nog een keer proberen de eerste Duitse lijn te veroveren.

Haig wilde daarentegen de successen in het zuiden uitbuiten en zich beperken tot aanvallen tussen Ovillers en Longueval. Natuur- lijk gebeurde wat Haig, de opperbevelhebber, wilde. Bij Serre, Beaumont-Hamel en Thiepval bleef het daarom de eerste maan- den na 1 juli betrekkelijk rustig. viii en x Corps, die daar zo zwaar geleden hadden, waren voorlopig tot niet veel meer in staat, en werden overgeheveld naar het Reserve Leger van Gough. Dat leger zou in de komende tijd slechts in beperkte mate aan de gevechten deelnemen.

Door de beslissing van Haig kantelde de richting van het offen- sief als het ware een kwartslag. Op 1 juli werd aan het grootste deel van het front, van Serre tot Fricourt, in oostelijke richting aange- vallen, en slechts aan het kleinere, zuidelijke deel van het front, van Fricourt tot Montauban, was het offensief noordwaarts gericht. Dat veranderde nu dus. Aan het lange deel van het front was nu nog maar weinig activiteit, alle aandacht concentreerde zich op het veel kortere stuk; in juli vooral op de heuvelrug tussen Bazentin-le- Grand en Longueval, de tweede Duitse verdedigingslijn.

Ter voorbereiding van dit offensief moest het gebied tussen de eer-

ste lijn (Mametz en Montauban), die op 1 juli bezet was, en de tweede lijn (Bazentin-le-Grand en Longueval) veroverd worden. Zo zouden goede uitgangsposities voor de nieuwe grote aanval in- genomen kunnen worden. Het gebrek aan coördinatie bij de voor- bereidende aanvallen, die de troepen een goede uitgangspositie moesten verschaffen, was opvallend. Steeds viel slechts een beperkt aantal bataljons aan op een smal front, waarbij de aanvallers geen steun kregen van de naastliggende eenheden. Artilleriesteun was in de meeste gevallen ontoereikend, de voorbereidingstijd voor de meeste aanvallen vaak te kort. Specifieke orders bereikten de troe- pen pas enkele minuten voor hun aanval, sommige troepen arri- veerden te laat bij hun aanvalsposities. Dit gebrek aan coördinatie, dat leidde tot grote verliezen zonder dat het beoogde resultaat werd behaald, vloeide voort uit het ge- brek aan belangstelling dat Rawlinson voor deze fase van de strijd aan den dag legde. Nadat hij zijn korpscommandanten hun orders had gegeven, liet hij de uitvoering geheel aan zijn ondergeschikten over.2 Het gebrek aan voorbereiding was een gevolg van het feit dat zowel Haig als Rawlinson aandrong op grote haast. Op de hoofd- kwartieren bestond de indruk dat de vijand zeer ernstig in de pro- blemen was geraakt en nog maar weinig reserves overhad. Het zou dus makkelijk moeten zijn om hem nu te overrompelen. Om van die situatie te kunnen profiteren moest zo snel mogelijk gehandeld worden.3 Het gevolg was dat in deze dagen meer slachtoffers vielen (25.000, dat is meer dan de helft van het aantal slachtoffers bij de grote aanval op 14 juli zelf) dan bij een goede coördinatie en voor- bereiding het geval zou zijn geweest.

Het belangrijkste obstakel was Mametz Wood, een bijna ondoor- dringbare wirwar van struikgewas en kapotgeschoten bomen. De 7de divisie, vervuld van trots op haar goede prestaties op 1 juli, viel in de nacht van 4 op 5 juli de rand van het bos aan, maar nu zonder

veel succes. Sassoon verrichtte hierbij weer een van zijn even roe-

keloze als zinloze eenmansacties die hem populair hadden ge- maakt bij zijn manschappen, en hem de bijnaam Mad Jack hadden opgeleverd. Uit woede en wraakzucht omdat een van zijn man- schappen was gedood, trok hij ten aanval. In zijn eentje veroverde hij een stuk Duitse loopgraaf, Wood Trench, aan de zuidelijke rand van Mametz Wood. Hij had een aantal handgranaten gegooid waardoor tientallen Duitsers op de vlucht sloegen. Later gaf hij die loopgraaf bij gebrek aan steun weer op. Voor zoiets zou hij een hoge militaire onderscheiding hebben moeten ontvangen, boven op het Military Cross dat hij al verdiend had. Maar hij kreeg niets, omdat de hele operatie als een mislukking werd aangemerkt. Sassoons divisie werd afgelost door de 38ste (Welsh) divisie, een typische New Army-divisie. Maar ook, zoals de twee Ierse divisies, de katholieke 16de (Irish)en de 36ste (Ulster), een typisch ‘politie- ke’ divisie. Lloyd George, de flamboyante Welshman – eerst als mi- nister van Munitie verantwoordelijk voor de oorlogsindustrie en nu, als opvolger van Kitchener, minister van Oorlog –, had zeer aangedrongen op de vorming van een heel Welsh leger. Zo’n leger zou zijn politieke prestige zeer bevorderen. Het zou uit ten minste twee divisies moeten bestaan. De rekrutering liep echter minder goed dan hij wenste, vooral omdat vele Welshmen zich al bij ande- re regimenten hadden aangemeld. Lloyd George moest uiteinde- lijk met één divisie, de 38ste, genoegen nemen. Zij was niettemin een doorsnede van de samenleving van Wales. Mijnwerkers vorm- den twee bataljons, en ook de ambtenaren van het stadhuis in Car- diff en de leden van de Swansea Cricket and Football Club hadden hun eigen bataljon. Lloyd George zorgde er, bijna vanzelfsprekend voor deze politicus, ook voor dat zijn favorieten benoemd werden op hoge posten in de divisie, tot aan de commandant van de divisie toe; dat was I. Phillips, het liberale Kamerlid voor Southampton. Sassoon zag hoe de Welshmen aan het front arriveerden. Ze hadden een week gemarcheerd om aan de Somme te komen, ze

waren doodmoe en hadden allemaal blaren op hun voeten. Sas-

soons sector werd overgenomen door de ambtenaren uit Cardiff, onervaren en undersized, eigenlijk te klein om soldaat te zijn. Hij voelde dat ze opgeofferd zouden worden.‘Wanneer ik me dat god- verlaten stel kaki-figuren weer voor de geest haal in de schemering van de bomen, zag ik, voor het eerst, geloof ik, hoe blind de oorlog zijn slachtoffers vernietigt […] Ik begreep de verdoemde toestand van deze half getrainde burgers die erop af werden gestuurd het Bos te veroveren.’ Tussen 7 en 12 juli, toen Mametz Wood eindelijk geheel bezet werd, voerden de Welshmen zeven aanvallen uit die bijna allemaal op niets uitliepen. Gebrek aan coördinatie met de naburige eenhe- den, de inzet van een te gering aantal troepen, onvoldoende artille- riesteun, te geringe voorbereidingstijd – het bekende verhaal. De Duitse verdedigers behoorden tot een elite-eenheid, het Lehr-re- giment van een Garde-divisie. Daarbij kwam dat het hoofdkwar- tier van Phillips, de commandant van de divisie, zo’n tien kilome- ter van de frontlijn lag, en de verbindingen slecht waren. Phillips had ook bevel gegeven de aanval af te breken wanneer men op al te zwaar machinegeweervuur zou stuiten. Voor voortzetting van zinloze slachtingen voelde hij niets. Op de 38ste divisie en zijn commandant werd onmiddellijk zware kritiek uitgeoefend. Mont- gomery, chef-staf van Rawlinson, zei dat de 38ste helemaal niets gedaan had. Kiggel, chef-staf van Haig, stelde vast dat de divisie ge- faald had en bovendien ‘nauwelijks verliezen had geleden’.5 Haig zelf schreef dat de divisie zelfs helemaal niet het bos, dat toch per- fect was gebombardeerd, in getrokken was en in 24 uur minder dan 150 man aan verliezen had geleden.6 Het eerste was onwaar. Waarom het tweede op zich verwijtbaar zou zijn, geeft een ontluis- terend inzicht in het denken van Haig. Niet het vermijden, maar het lijden van massale verliezen achtte hij kennelijk een bewijs van militaire competentie.

Misschien was Phillips een incompetente officier, of misschien

was hij slechts een politieke protegé van Lloyd George, met wie hij

ook tijdens zijn generaalschap bleef corresponderen. Zeker is dat Haig een afkeer had van generaals die buiten hem om met de ko- ning of de regering contact onderhielden. Hij vreesde dat daar- door zijn positie in gevaar gebracht zou kunnen worden; niet vreemd als men bedenkt hoe hij zelf door politieke intriges Sir John French, zijn voorganger, in het nauw had gedreven. Maar dat de 38ste divisie niets gedaan en geen verliezen zou hebben geleden, is onjuist, en een miskenning van wat de Welshmen hebben doorstaan. Uiteindelijk bedroegen de verliezen 4000 man, waarbij aangetekend moet worden dat steeds slechts met enkele eenheden werd aangevallen. De verliezen van die aan- valseenheden waren doorgaans 50 procent, het niveau van 1 juli. Op 11 juli werd Mametz Wood bezet. Een groot aantal Welshmen werd daarbij nog slachtoffer van de eigen Britse artillerie. Daarna werd de zwaar gehavende divisie uit de lijn gehaald en kwam niet meer aan de Somme terug. Robert Graves, vriend en collega- schrijver van Sassoon, dwaalde enkele dagen na de definitieve ver- overing door Mametz Wood: ‘Ik passeerde het opgezwollen en stinkende lijk van een Duitser, met zijn rug tegen een boom ge- leund. Hij had een groen gezicht, een bril, kortgeschoren haar; zwart bloed druppelde uit zijn neus en langs zijn baard. Ik kwam langs twee andere onvergetelijke lijken: een man van de South Wa- les Borderers en eentje van het Lehr-regiment waren erin geslaagd elkaar gelijktijdig te bajonetteren.’ Phillips werd op 9 juli ontslagen, evenals zijn collega Pilcher. Pil- cher was de bevelhebber van de 17de divisie geweest die naast de Welshmen bij de strijd om Mametz Wood had geopereerd. Volgens Haig en Rawlinson had deze Pilcher er ook niets van gemaakt. Pil- cher was in tegenstelling tot Phillips een beroepsmilitair met een uitstekende reputatie. Maar juist zijn professionaliteit had hem er- toe gebracht te protesteren tegen de wijze waarop hij zijn troepen

moest inzetten. Ook voerde hij zijn orders niet strikt naar de letter

uit. Dat alles was hem niet in dank afgenomen. Na de oorlog schreef hij:‘Als ik letterlijk de orders had opgevolgd, dan zou ik nog twee- of driehonderd man extra verloren hebben en niets meer be- reikt hebben. Zij hebben me, zoals bekend, beschuldigd van gebrek aan push en ik ben als gevolg daarvan naar huis gestuurd. Het is heel gemakkelijk om een paar mijl achter het front te zitten en er- voor beloond te worden dat je het goed hebt gevonden dat je man- nen gedood werden in een tot mislukken gedoemde onderneming. Maar die rol beviel me niet, en mijn protesten tegen deze zinloze acties werden niet geaccepteerd.’ Het ontslag van Phillips en Pilcher was een duidelijk signaal aan de andere commandanten: falen op zich is geen probleem, als er maar voldoende slachtoffers zijn gevallen. Dat was immers het bewijs, hoe bizar ook, dat het wel serieus geprobeerd was. Het staken van zinloze aanvallen om mensenlevens te sparen was in ieder geval niet goed voor een glanzende carrière. Montague-Stuart-Wortley van de 46ste divisie kon daarover meepraten, zoals we al eerder hebben gezien. Ook werd door het ontslag duidelijk gemaakt dat kritiek, of zelfs maar het doorgeven van informatie die zou kunnen leiden tot verandering van de gekozen strategie, niet op prijs werd gesteld. Haig vreesde dat zelfs maar het luisteren naar kritiek of het overwegen van suggesties die ondergeschikten deden op basis van hun kennis van de specifieke omstandigheden, zijn gezag zou on- dermijnen. Het is een bittere paradox. Generaals die zich verzetten tegen het voortzetten van zinloze aanvallen, werden ontslagen, hun meer volgzame collega’s, die de juiste offensive spirit toonden, konden op waardering en promotie rekenen. Dit beleid droeg bij aan de hoge verliescijfers. Dat gold overi- gens ook voor de tactiek die Falkenhayn, de Duitse opperbevelheb- ber, aan zijn ondergeschikten had opgelegd: ‘Het eerste beginsel in een stellingenoorlog is dat geen centimeter grond opgegeven mag

worden en dat als er een centimeter grond verloren is, een tegen-

aanval uitgevoerd moet worden tot de laatste man.’ Op 2 juli werd een Duitse officier die zich terug had getrokken op een veel betere stelling, onmiddellijk ontslagen.9 In de maanden juli en augustus voerden de Duitse troepen negentig tegenaanvallen uit. De offen- sive spirit van Haig en Falkenhayns suïcidale vasthoudendheid (Nur über Leichen darf der Feind seinen Weg vorwärts finden) waren elkaars spiegelbeeld en vloeiden samen in een zichzelf versterken- de gewelddadige dynamiek. Door deze doctrinaire houding van de Britse zowel als de Duitse opperbevelhebbers raakten de twee le- gers in een steeds dodelijker omhelzing verstrengeld, en ontwik- kelde de slag van de Somme zich ten slotte tot een uitzichtloze uit- puttingsslag. De strijd in Mametz Wood was een eerste voorbeeld van de gevechten zoals die in de maanden daarna zouden worden gevoerd.

Haig en Rawlinson verschilden van mening hoe het nieuwe grote offensief, de aanval op de tweede Duitse lijn tussen Bazentin-le- Grand en Longueval, aangepakt moest worden. Een van de kern- problemen was dat er, ook na de verovering van Mametz Wood, tussen de Britse startlijn en de Duitse lijn bijna anderhalve kilome- ter open niemandsland lag, dat ook nog lichtjes heuvelop liep. De Duitsers zouden weer een perfect schootsveld hebben. Rawlinson had bedacht dat dit probleem opgelost kon worden door de troe- pen ’s nachts heimelijk het niemandsland in te laten kruipen om dan direct bij zonsopgang aan te vallen. Haig vond dat maar niets want een dergelijke manoeuvre zou zelfs in vredestijd veel te inge- wikkeld zijn voor ongeoefende troepen en officieren zonder erva- ring. Uiteindelijk aanvaardde hij toch, bij wijze van uitzondering, het plan van zijn ondergeschikte.

Het idee van een nachtaanval was al eerder toegepast, soms met succes en soms zonder. Alles bleef afhankelijk van de kwaliteit van de voorbereidende artilleriebeschieting. Vergeleken met 1 juli was

deze formidabel verbeterd. Er waren ongeveer duizend stukken ge-

schut beschikbaar, waarvan 300 zware houwitsers en kanonnen, die in drie dagen tijd een miljoen granaten zouden afvuren. Dat was tweederde van wat op 1 juli beschikbaar was, maar de lengte van de frontlijn, ruim vijf kilometer, en van de daarachter liggende loopgraven, nog eens elf kilometer, was vele malen geringer dan wat op 1 juli bestreken moest worden. Toen ging het respectievelijk om ruim twintig en driehonderd kilometer loopgraven die ver- woest moesten worden, een onmogelijke opgave en de fundamen- tele oorzaak van het falen op 1 juli. Nu was de artillerie-intensiteit dus vijfmaal zo groot als op 1 juli, en twee keer zo groot als bij Neu- ve Chapelle.10 Dat zou zijn uitwerking niet missen. Het succes van de aanval op 14 juli – en van een beperkt succes mag zeker gespro- ken worden – moet toegeschreven worden aan deze factor, niet zo- zeer aan de nachtelijke voorbereiding van de aanval. Deze intensiteit van het voorbereidende bombardement is later aan de Somme nooit meer geëvenaard. Dat doet vermoeden dat Rawlinson geen lering had getrokken uit de ervaringen van 1 juli, maar gewoon, net zoals op 1 juli, gebruikte wat hij toevallig had aan artillerie, of dat genoeg was of niet. Deze gedachte wordt onder- steund door het feit dat hij zijn commandanten niet dwong de me- thode van de creeping barrage te gebruiken, die, waar toegepast op 1 juli, zo succesvol was geweest.

Nog merkwaardiger is het dat Rawlinson, de man van de bite- and-hold-tactiek en het adagium ‘artillery conquers, infantry oc- cupies’, voor dit offensief een steeds grotere rol voor de cavalerie inruimde. Ook dat wijst erop dat hij eigenlijk van 1 juli weinig ge- leerd had. Misschien werd Rawlinson wat de cavalerie betreft ge- motiveerd door de kritiek die hij na 1 juli had gekregen. Hij zou toen van het succes tussen Mametz en Montauban te weinig heb- ben gebruikgemaakt.

Rawlinson verlegde zijn doelen voor 14 juli steeds verder, zoals Haig dat voor 1 juli had gedaan. Uiteindelijk moest de 2de Indiase

cavaleriedivisie in het centrum High Wood bezetten en doordruk-

ken naar Flers en Le Sars. De 3de cavaleriedivisie moest naar links uitwaaieren in de richting van Martinpuigh, terwijl de 1ste cavale- riedivisie op de rechterflank naar Morval en Les Boefs moest trek- ken. Haig waarschuwde merkwaardig genoeg tegen deze hoge am- bities. Zijn optimisme was namelijk sinds een aantal dagen wat verminderd. Hij schreef aan Robertson, de chef-staf in Londen, dat de Duitsers nog lang niet verslagen waren en hield Rawlinson voor dat de Duitsers zich achter hun tweede lijn op een aantal steunpun- ten zouden terugtrekken en hevig verzet zouden bieden. Aanvankelijk was de aanval van 14 juli, de Franse nationale feest- dag, een groot succes. De vier divisies die moesten aanvallen, wa- ren ’s nachts, onopgemerkt door de Duitsers, in het niemandsland gekropen. Verkenners hadden linten in het niemandsland neerge- legd die de duizenden soldaten later konden volgen. Het laatste stuk kropen zij langzaam voort, nog geen twintig meter per kwar- tier. Vijf minuten voor zero hour, 03.20 uur ’s ochtends, waren zij honderd meter van de Duitse lijn verwijderd. De drie dagen du- rende artilleriebeschieting was effectief geweest; van de loopgra- ven, het prikkeldraad en de dug-outs was niet veel meer over. In korte tijd werd de hele Duitse lijn ingenomen. Dit betekende niet dat er nu een mogelijkheid voor een door- braak was waarvan de cavalerie gebruik zou kunnen maken. Direct achter de Duitse frontlijn lagen drie versterkte dorpen, Bazentin- le-Petit, Bazentin-le-Grand en Longueval, die evenzovele obstakels vormden voor de oprukkende Britten. Het Duitse verzet was niet gebroken, het moreel niet ingestort. Bovendien was er toevalliger- wijs een verse Duitse divisie gearriveerd die direct aan de tegen- aanval begon. De Britse artillerie was niet in staat de versterkingen in de tweede lijn uit te schakelen. De Britse opmars liep dus na een paar uur vast, en er was geen mogelijkheid dat de cavalerie zou kunnen doorbreken.

Elke oorlog is het verhaal van ‘wat er gebeurd zou zijn als…’

Dit geldt ook voor 14 juli. Sommige Britse historici, zoals Gary Sheffield, suggereren dat op 14 juli veel meer bereikt had kunnen worden als de cavalerie maar sneller en effectiever zou zijn inge- zet.12 Omdat dit niet gebeurde, en Rawlinson wordt daarvoor ver- antwoordelijk gehouden, zouden gouden kansen zijn gemist. Deze opvatting lijkt niet houdbaar.

De inzet van de cavalerie verliep inderdaad uiterst moeizaam. De cavalerie moest vanachter Montauban komen. Verkenners kon- den maar moeilijk een weg vinden die voor de paarden begaanbaar was. Door de regen was de grond glad en glibberig geworden. De kapotgeschoten bossen, het dichte struikgewas, het prikkeldraad, de loopgraven en de grote granaattrechters vormden bijna onover- komelijke hindernissen. Uiteindelijk wisten zich slechts twee regi- menten cavalerie naar voren te worstelen, het 7de Dragoon Guards en het 20ste Deccan Horse van de Indiase cavaleriedivisie. Zij vormden een makkelijk doelwit voor de Duitse machinegeweren. Aan het eind van de dag voerden zij bij High Wood nog wel een charge uit, maar die leverde niet veel op. Met hun lansen zouden de mannen van de Dragoons of van de Deccan Horse of van de Se- cundarabad Brigade (de historici verschillen hier van mening) zes- tien Duitsers gedood hebben. Er werden ook nog dertig Duitsers gevangen genomen. Leonard Ounsworth, een artilleriewaarne- mer, zag het gebeuren. Duitse soldaten lieten de ruiters naderen om ze vervolgens van heel dichtbij te kunnen afmaken. Op het be- slissende moment echter leidde een Frans vliegtuig door een schijnaanval de aandacht van de Duitsers af, de ruiters stormden voorwaarts en omsingelden de Duitsers, en in een paar seconden was het voorbij.13 Dit ooggetuigenverslag maakt duidelijk dat het succes van deze ruiters, voor zover je dat zo kunt noemen, van een gelukkig toeval afhankelijk was geweest. De ervaring van deze twee kleine cavalerie-eenheden toont aan dat een snellere inzet van nog veel meer cavalerie tot niets had ge-

leid, behalve dan tot nog grotere verliezen. De stelling van Sheffield

dat op 14 juli een veel grotere overwinning in het verschiet had ge- legen ‘als maar…’ lijkt dan ook onhoudbaar. De omstandigheden waren nu eenmaal zo dat een snelle opmars uitgesloten was, ener- zijds door de toestand van het terrein, anderzijds doordat de Duit- se versterkingen achter hun frontlijn nog intact waren. De cavale- rie had geen schijn van kans tegen de machinegeweren die hen van verre konden uitschakelen.

Het verloop van de strijd op 14 juli liet wel zien dat de Britten in staat waren door een combinatie van een overweldigende artil- leriebeschieting en een weloverwogen infanterietactiek de eerste Duitse verdedigingslijn te veroveren. Dat was vergeleken met 1 juli een vooruitgang. Maar dit was een succes op zich, niet de voorbo- de van iets groters, de gedroomde beslissende doorbraak. De voor- waarden daarvoor waren nu juist niet geschapen. Dat een opmars van infanterie (en cavalerie) nooit verder kon reiken dan de be- scherming die de artillerie kon bieden, werd nog steeds niet beseft. Opmerkelijk is het dat Rawlinson wel de oorzaak van zijn succes begreep, maar zich niet bezighield met de vraag waarom de door- braak die hij verwacht had, mislukt was. In een brief van 17 juli aan zijn echtgenote Lady Rawlinson schreef hij: ‘Ongetwijfeld moet het succes van de onderneming in een zeer grote mate worden toegeschreven aan de nauwkeurigheid en de omvang van het artil- leriebombardement. Het vijandelijke prikkeldraad zowel als de eerste- en tweedelijns loopgraven waren in elkaar gestampt. Het moreel van de verdedigers was ernstig geschokt door de herrie en het gedreun van de voortdurende ontploffingen, en uit het aantal doden dat we in de loopgraven vonden, werd duidelijk dat de vij- and ernstig had geleden onder het artilleriebombardement.’ Een volstrekt juiste analyse, maar in het vervolg van het Som- me-offensief blijkt dat Rawlinson, Haig en vele andere comman-

danten slechts zelden handelden naar het inzicht dat in deze ana-

lyse verwoord was.

Het succes van 14 juli smaakte naar meer. Net als na 1 juli richtten Haig en Rawlinson zich nu op het innemen van de volgende Duit- se verdedigingslijn: de derde, die liep van Pys, over Le Sars en Flers in de richting van Morval. Dat betekende dat eerst Pozières, Lon- gueval en Delville Wood, en Guillemont, veroverd moesten wor- den. Deze plaatsen tussen de tweede en derde Duitse lijn waren im- mers op 14 juli nog niet geheel door de Britten in bezit genomen. De situatie was voor de Britten overigens veel minder rooskleurig dan het op het eerste gezicht leek na hun overwinning op 14 juli. De Duitsers waren zich aan het herstellen en er kwamen steeds meer versterkingen naar het front. Ook ontwikkelden de Duitsers ande- re verdedigingstactieken, waarop de Britten lang geen antwoord hadden, al was het maar omdat ze de verandering aanvankelijk niet eens waarnamen. Daarbij kwam dat de lijn die de Britten nu bezet hielden gevaarlijk dicht onder die van de Duitsers lag. Die hielden nog steeds de heuvelrug van Pozières over Longueval en Delville Wood naar Guillemont bezet. Hun versterkingen lagen bovendien aan de andere kant van de heuvel, en waren dus voor de Britse ar- tilleriewaarnemers moeilijk zichtbaar. In de tweede helft van juli maakte slecht weer luchtwaarneming een groot aantal dagen bo- vendien onmogelijk, met alle gevolgen van dien. Een laatste nade- lige factor voor de Britten was dat hun kanonnen slijtage begon- nen te vertonen, waardoor zij de nauwkeurigheid gingen missen om een creeping barrage uit te voeren en de Duitse versterkingen uit te schakelen. Toch meende het opperbevel dat het noodzakelijk was deze heuvelrug en de daarachter liggende versterkingen zo snel mogelijk te veroveren om de stap naar de derde Duitse verdedi- gingslijn te kunnen maken.

Rawlinson deelde op 16 juli zijn korpscommandanten de nieuwe

doelen mee. Hij hield ze voor dat in plaats van kleinere, geïsoleer- de acties nu gecoördineerde aanvallen over een breed front gesteld moesten worden. Het leek er dus op dat Rawlinson niet alleen het belang van de artillerie had ingezien, maar ook de ineffectiviteit van de reeks kleinere aanvallen, zoals op Mametz Wood in de peri- ode van 2 tot 14 juli.

Het vervolg toonde echter het omgekeerde. Tussen 15 en 22 juli volgde een reeks van afzonderlijke aanvallen op de verschillende doelen, net zoals voor 14 juli haastig, en dus slecht, voorbereid, met alle desastreuze gevolgen van dien. Delville Wood werd in die peri- ode op zijn minst zes keer aangevallen, Pozières vijf keer, telkens zonder succes.15 Dat werd het beeld voor de komende twee maan- den: een opeenvolging van doorgaans slecht voorbereide en slecht gecoördineerde aanvallen van kleinere eenheden over een klein front, die nauwelijks terreinwinst, maar wel zeer hoge verliezen opleverden. Voor deze treurige gang van zaken, die kenmerkend zou worden voor de rest van juli en augustus, moet het falend lei- derschap van Rawlinson en Haig verantwoordelijk worden gehou- den.

Rawlinson zag er niet op toe dat zijn ondergeschikte commandan- ten hun aanvallen coördineerden. Het treurigste voorbeeld van dit gebrek aan leiding en coördinatie was de aanval die Rawlinson voor 23 juli op touw zette. Die moest net zoals op 14 juli een nachtaanval worden. Zes divisies, twee meer dan op 14 juli, zouden eraan mee- doen. Maar toen het zover was, begon elke divisie op de tijd die haar zelf het best uitkwam. Dat betekende dat de Duitse verdedigers niet verrast werden, maar door het vroege begin van één divisie gewaar- schuwd werden en goed voorbereid de aanvallers konden opwach- ten. Daar kwam bij dat de voorbereidende artilleriebeschieting weer rampzalig slecht was geweest. Het resultaat was dat er geen meter grond veroverd werd, en de verliezen aan Britse kant uitzon- derlijk hoog waren.

Ook Prior en Wilson, de biografen van Rawlinson, kunnen voor

deze nalatigheid van Rawlinson geen echte verklaring vinden. Ze opperen dat hij het veroveren van de genoemde doelen als een on- dergeschikte kwestie zag, en de uitvoering dus geheel aan zijn on- dergeschikte commandanten overliet. Zijn dagboeknotities kwa- lificeren zij als die van een waarnemer, niet van een bevelhebber die de verantwoordelijkheid neemt om leiding aan de strijd te ge- ven.16 Het is een vernietigend oordeel over iemand die verant- woordelijk is voor het leven van honderdduizenden mensen. Ook Haig gaf in deze periode niet duidelijk leiding, en zijn aanwij- zingen, voor zover hij ze gaf, hadden vaak een tegenstrijdig karak- ter. Het vacuüm dat Rawlinson liet werd dus niet opgevuld, inte- gendeel. De tegenstrijdigheid van Haigs aanwijzingen is daarop terug te voeren dat hij, in ieder geval ogenschijnlijk, aan de politie- ke druk van de regering in Londen tegemoet wilde komen. De re- gering toonde zich in toenemende mate bezorgd over de discre- pantie tussen de hoge verliescijfers en het geringe resultaat. Dat betekende dat zij een zuiniger, of althans efficiëntere inzet van mensen en materieel verlangde. Anderzijds liet Haig zich nog steeds leiden door zijn lessen op Staff College. De vijand moest zo zwaar onder druk worden gehouden dat hij op den duur wel moest instorten. Dat betekende dat Haig van zijn commandanten eiste dat zij voortdurend zouden aanvallen. Temeer daar hij vermoedde dat de vijand inderdaad op het punt van instorten stond. We hebben al eerder gezien dat de regering in Londen in de loop van juli begon te twijfelen aan de uitkomst van het grootscheepse offensief aan de Somme. Men zag te veel slachtoffers en te weinig resultaat. Sir William Robertson, de chef-staf in Londen, had Haig over deze stemming ingelicht en hem ervoor gewaarschuwd. De verwijzing in Churchills memorandum naar het debacle van Loos was bepaald alarmerend geweest. Ook Robertson zelf had kritiek op de aanpak van Haig. Hij vond dat Haig te veel manschappen

verspilde in futiele pogingen zoveel mogelijk terreinwinst te boe-

ken. Dat was misschien in overeenstemming met vooroorlogse principes waarin de ideologie van het offensief dominant was, maar in de huidige tijd was dat niet meer toereikend. Het ging, zo hield hij Haig voor, om een methodische aanpak, waarbij zuinig met de beschikbare mankracht moest worden omgesprongen. Concentratie van artillerie en systematische druk op de vijand – dáár ging het om; men moest geen overhaaste pogingen doen ter- reinwinst te boeken. Ogenschijnlijk volgde Haig Robertson, in een poging aan de kritiek van de regering in Londen tegemoet te komen. In een uitge- breid document van 2 augustus stelde hij vast dat de Duitse verde- diging nog te sterk was. De huidige fase in de strijd zag hij daarom als de wearing-out-fase. De vijand moest uitgeput worden om een beslissende doorbraak half september mogelijk te maken. Daartoe moesten nu manschappen en munitie gespaard worden. Maar aan de andere kant eiste Haig in datzelfde document dat de voorbereidende aanvallen met zo groot mogelijke haast moes- ten worden voortgezet. Uit deze tegenstrijdigheid, zuinige inzet van troepen en munitie én voortzetting van het offensief, volgde de serie van kleinschalige acties zonder voldoende artilleriesteun voorafgaand aan en tijdens de gevechten, die tot niets leidden dan tot grote verliezen.18 Met beperkte middelen voortdurend aanval- len is immers een recept voor een bloedbad. Om uit overwegingen van zuinigheid te besparen op munitie voor de artillerie betekende immers dat de infanterie bijna doelbewust geslachtofferd werd, telkens weer.

Haig wilde dat zijn commandanten voortdurend aanvielen. Dat had te maken met zijn optimistische veronderstelling dat de vijand op het punt stond onder de aanhoudende druk te bezwijken. Haigs inlichtingenchef Charteris speelde hierbij een merkwaardige rol door de zaken veel rooskleuriger voor te stellen dan ze waren. En Haig geloofde hem. Telkens weer verheugde hij zich over zoge-

naamde bewijzen van de naderende Duitse ineenstorting. Gevan-

gengenomen Duitsers toonden zich gedemoraliseerd en hadden verklaard dat ‘Duitsland verslagen was’.19 Ivor Maxse, de succesvol- le generaal van de 18de divisie, wist wel beter en verbaasde zich over het optimisme op de hoofdkwartieren: ‘Ze geloven echt dat we de moffen nu zwaar te pakken hebben genomen […] de lui ach- ter het front zijn altijd 50 procent optimistischer dan de lui aan het front.’ In zijn order van 2 augustus koos Haig dus niet duidelijk voor de ene dan wel de andere mogelijkheid: de tijd nemen om weer zo’n aanval als op 14 juli te organiseren met alle nodige nauwkeurige en langdurige voorbereiding óf blijven aanvallen in de veronderstel- ling dat de vijand op instorten stond. Er werd níet gekozen, er ge- beurde van alles een beetje en daarom van niets genoeg. De lagere commandanten werden voortgejaagd door hun superieuren om de doelen te bereiken die ze volgens een achterhaald plan al veel eerder bereikt hadden moeten hebben.

Haig en Rawlinson hadden hun greep op de oorlog verloren en herhaalden de fouten van de voorafgaande periode. Ze namen geen tijd om goede plannen te maken, geen tijd voor de voorbereidende artilleriebeschieting. Er was onvoldoende communicatie tussen de deelnemende bataljons, een gebrek aan samenwerking tussen artil- lerie en infanterie, geen duidelijk beeld van de situatie. Peter Hart, een historicus die met welwillendheid over de Britse oorlogsin- spanningen wenst te schrijven, stelt vast dat ‘alle lessen (artillerie- voorbereiding, weloverwogen infanterietactiek) welbewust en op perverse wijze in de wind werden geslagen en vervangen werden door de tactieken van een gekkenhuis […] Voor de infanterie was de “High Summer” aan de Somme een hopeloze jammerklacht van lijden, mislukkingen, en van “successen” die zo kostbaar waren wat betreft het aantal doden dat alleen een misdadig, kortzichtig mens ze als de moeite waard zou kunnen beschouwen.’

De totale Britse verliezen voor deze periode beliepen 126.000 man.

Over een lengte van een kilometer of tien werd het front een kilo- meter opgeschoven. De terreinwinst was in die twee maanden, ge- rekend in vierkante kilometers, precies twee keer zo groot geweest als op 1 juli. Maar de bizarre rekensom is dat voor iedere meter ter- reinwinst in de periode na 1 juli evenveel Britse soldaten zijn ge- sneuveld als op 1 juli zelf. Het bloedige karakter van de zomer aan de Somme valt niet dadelijk op omdat de gebeurtenissen zich over twee maanden uitstrekten, en niet op één dag geconcentreerd zijn. Maar voor de ingezette troepen maakte dat niet uit. Zij leden door- gaans, als het hun beurt was, even zo grote verliezen als op 1 juli. Delville Wood, Pozières en Guillemont zijn precies zulke tragische plaatsen als Serre, Beaumont-Hamel of Thiepval. De officieren die het feitelijke werk moesten doen, constateerden hoe slecht alles was voorbereid, en voor welke hopeloze taken hun manschappen werden gesteld. Brigadier Higginson was comman- dant van de 53ste brigade van 18de divisie, die zo succesvol was ge- weest op 1 juli. Woedend schreef hij jaren later over de zinloosheid van een slecht voorbereide, en dus mislukte, aanval op een deel van Delville Wood die hij zijn mannen op 19 juli moest laten uitvoeren. De soldaten van het 8ste Suffolks werden zo haastig naar voren ge- stuurd dat er geen proviand voor hen was. Ook was er geen tijd om de noodzakelijke verkenningen uit te voeren en inlichtingen in te winnen, of een artillerieplan te maken. Doordat de Official History geen aandacht besteedde aan de slechte voorbereiding maar wel het falen van de Suffolks registreerde, werd volgens Higginson geen recht gedaan aan de soldaten, die in dergelijke omstandig- heden geen enkele kans hadden.22 De klacht van Higginson is teke- nend voor de diepe kloof tussen de hoofdkwartieren met hun gro- te strategische visioenen en hun gebrekkige kennis van de feitelijke situatie en de commandanten ter plaatse, die wisten hoe dikwijls hun soldaten voor onmogelijke opgaven werden gesteld.

Toen de brigade van Higginson op 19 juli Delville Wood aanviel,

was de Zuid-Afrikaanse infanteriebrigade al vier dagen aanwezig in een ander deel van dit bos, iets ten oosten van Longueval. Delville Wood en de Zuid-Afrikaanse bijdrage aan de Eer- ste Wereldoorlog zijn onverbrekelijk met elkaar verbonden, zoals Beaumont-Hamel dat is met de Newfoundlanders. Opmerkelijk genoeg waren er na de Boerenoorlog toch veel Zuid-Afrikanen die het oude moederland in tijd van oorlog te hulp wilden schieten. Zelfs vele zwarte Zuid-Afrikanen meldden zich als vrijwilliger aan, in de hoop dat zij door het tonen van hun loyaliteit hun vrijheids- rechten zouden kunnen krijgen. Zij werden door de Britten onder- gebracht in het zogenaamde South African Native Labour Corps. Zwarten op te leiden tot infanteristen met geweren en al werd toch wat al te riskant gevonden. Een triest lot trof een deel van deze zwarte vrijwilligers. Velen van hen verdronken, toen hun schip op weg naar Europa door een Duitse onderzeeboot werd getorpe- deerd.

De Zuid-Afrikaanse brigade, die uiteindelijk in april 1916 in Frankrijk aankwam, werd ondergebracht bij de 9de (Scottish) di- visie. Dit was een van de eerste divisies van de New Army. Tijdens de slag van Loos, in september 1915, had deze divisie de Hohenzol- lern Redoubt bezet. Daarmee toonden zij aan dat in tegenstelling tot wat de generaals dachten, burgersoldaten wel degelijk iets in hun mars hadden. Bij deze actie had de Schotse divisie echter zul- ke zware verliezen geleden dat sommige bataljons niet meer met nieuwe rekruten aangevuld konden worden, en gewoon opgehe- ven werden. Ter vervanging werden de Zuid-Afrikanen aan de Schotten toegevoegd.

Als gevolg van het treurige lot van de 21ste en 24ste divisie, die buiten hun schuld bij diezelfde slag van Loos zo geleden hadden, werd besloten de nieuwe eenheden niet direct in de vuurlijn in te zetten. Dat gold dus ook voor de Zuid-Afrikaanse brigade. De taak om Longueval en Delville Wood te veroveren was weggelegd voor

de ervaren 26ste en 27ste brigade, bestaande uit bataljons met fa-

meuze namen als de Black Watch en de Argyll and Sutherland High- landers. Als deze Schotten Longueval en Delville Wood in bezit

hadden genomen, zouden de Zuid-Afrikanen als de zogenaamde mopping-up party, de opruimploeg, in actie komen. Deze moppers

moesten het laatste Duitse verzet breken, gewonde Duitsers hetzij gevangennemen hetzij vermoorden en de nieuwe Britse lijn conso- lideren. De Schotten slaagden erin de eerste Duitse lijnen te bezet- ten, bijna zonder een schot te lossen. Daarna liep de aanval gewoon vast. Noch het dorp, noch het bos kon op 14 juli bezet worden. De Zuid-Afrikanen kregen de opdracht het bos in te nemen, at all costs. Op 15 juli, ’s ochtends vroeg, gingen ze het bos in, 3153 man

sterk. Het beschrijven van wat er in de dagen daarna gebeurde, is onmogelijk, zoals eigenlijk nooit precies verteld kan worden wat er tijdens een gevecht echt gebeurt. Historici reconstrueren een gevecht op grond van de bevelen en rapporten die in de legerar- chieven terug te vinden zijn. Maar die zeggen niets over wat de sol- daten werkelijk meemaakten. Daartoe hebben we slechts de getui- genissen van overlevenden, en ook die beschikken alleen maar over woorden die wij dan weer van een betekenis moeten voorzien. Aanvallen werden in Delville Wood gevolgd door tegenaanval- len, zonder dat een van de partijen iets opschoot. De Zuid-Afrika- nen konden slechts een klein deel van het bos bezetten, een stuk van één bij één kilometer hoogstens, en zochten hun toevlucht in de loopgraven die de Duitsers ontruimd hadden. Toen, in de avond van 17 juli, namen de Duitsers hun toevlucht tot wat in het Nederlandse militaire jargon de vuurzak wordt genoemd. Alle ei- gen infanterie werd teruggetrokken, en met een grote hoeveelheid artillerie, 116 stuks veldgeschut en meer dan 70 stuks middelzware en zware artillerie, begon een beschieting van het kleine stukje bos waar de Zuid-Afrikanen zaten. Zevenenhalf uur duurde dat bom- bardement, waarbij er soms vierhonderd granaten per minuut ontploften. Ook zij die het overleefden, konden niet de woorden

vinden om dit inferno te beschrijven. Tegen de avond van 20 juli

strompelden 143 Zuid-Afrikanen het bos uit. Na verloop van tijd werden er uiteindelijk 780 overlevenden geteld. Van de doden heb- ben er slechts 113 een gekend graf, de meesten werden door de ar- tilleriebeschietingen zo uiteengereten dat er niets van hen is over- gebleven.

Delville Wood was na deze strijd geen bos meer. Eén boom heeft het overleefd. Het is een machtige haagbeuk, een charme, zoals de Fransen een haagbeuk noemen. De boom die alles zag staat nu te midden van eikenbomen. De Zuid-Afrikanen hebben Delville Wood opnieuw beplant. Het is een prachtige herdenkingsplek ge- worden; stenen duiden de namen aan van de loopgraven waarin de Zuid-Afrikanen probeerden te schuilen: Princes Street, Strand, Rotten Row. Het is, na het bombardement van juli 1916, aan de Somme nergens stiller dan hier. De eiken komen uit Zuid-Afrika, natuurlijk, maar toch eigenlijk uiteindelijk niet. Ooit namen huge- noten die Frankrijk in de zeventiende eeuw moesten verlaten ei- kenbomen mee naar Nederland, als aandenken aan hun land. Via Nederland kwamen sommige hugenoten in Zuid-Afrika terecht, met hun eikenbomen. Een Europese oorlog bracht de Franse eiken ten slotte weer in Frankrijk terug.

Op 27 juli probeerden de Britten opnieuw Delville Wood te ver- overen, na een bombardement waarin 368 kanonnen 125.000 gra- naten afvuurden. Toch werd niet het hele bos veroverd, en op juli moesten ze weer terug. Op 18, 24 en 25 augustus mocht de 14de divisie het nog eens proberen. Pas begin september kwam Delville Wood helemaal in Britse handen. Het is niet uit te rekenen hoeveel duizenden doden dit gekost heeft.

Delville Wood is een goed voorbeeld van de gevechten in de perio- de tussen 14 juli en 15 september, Pozières een ander. Dit dorp lag aan de weg tussen Albert en Bapaume, op het hoogste punt van de heuvelrug van Thiepval naar Ginchy. Het maakte deel uit van de

tweede Duitse verdedigingslijn. Het dorp had reeds op 1 juli door

de Britten veroverd moeten zijn, maar eind juli was dit nog steeds niet gelukt. Tussen 13 en 17 juli waren bijvoorbeeld vier pogingen mislukt. De verovering was niettemin essentieel. Vanuit Pozières konden de Duitsers het Vierde Leger in de flank aanvallen, en het bezit van Pozières was een voorwaarde om verder noordwaarts in de richting van Thiepval te kunnen optrekken. Bovendien lag Po- zières op het hoogste punt van de heuvelrug. Iets buiten het dorp stond een windmolen, 160 meter boven de zeespiegel, en van daar- uit kon het hele slagveld in de omgeving worden overzien. Op 15 juli veranderde Haig de grens tussen het Vierde en het Re- serve Leger, en het was nu niet langer aan Rawlinson maar aan Sir Hubert Gough om Pozières te veroveren. Ook de opdracht van Haig aan Gough bevatte de bekende tegenstrijdigheid: ‘Het Reser- ve Leger zal methodische operaties uitvoeren tegen Pozières met het doel die belangrijke positie met zo min mogelijk vertraging te veroveren.’23 Zowel systematische voorbereiding als haast; een te- genstrijdig en fataal mengsel.

Gough kreeg de beschikking over drie Australische divisies. Naarmate de slag van de Somme vorderde, nam het belang van het aandeel van de niet-Britse strijdkrachten toe. Was het op 1 juli nog maar één bataljon, de Newfoundlanders bij Beaumont-Hamel, op 15 juli ging het al om een brigade, de Zuid-Afrikanen bij Delville Wood, en nu dus om een inzet op divisieniveau. In september kwam daar dan nog het Canadese korps, vier divisies sterk, bij. De Canadezen moesten helpen Courcelette en Thiepval te veroveren. Deze ontwikkeling wijst erop dat de Britse divisies langzamerhand opgebruikt raakten, en dat de troepen uit de trouwe Dominions, of de Colonials, zoals zij geringschattend door de Britten werden ge- noemd, het werk moesten voortzetten. Het lijkt ook duidelijk dat de wearing-out-fase, de fase van uitputting, waar Haig over sprak, niet alleen de Duitsers maar juist ook de Britten begon te raken. Voor de Australiërs was de oorlog begonnen op 25 april 1915,

toen zij tegen de ochtend landden op het Turkse schiereiland Galli-

poli. Deze landing maakte deel uit van het grandioze plan, met name door Churchill ontwikkeld en gesteund, om de doorvaart door de Dardanellen te openen, Constantinopel te veroveren, Zuid- oost-Europa binnen te trekken en op die manier Duitsland en zijn bondgenoten te verslaan. De Gallipoli-expeditie was een debacle geworden, de Australiërs hadden zwaar geleden. Voor hen is daar- om 25 april de nationale herdenkingsdag geworden, zoals 11 novem- ber, Wapenstilstandsdag, dat is voor Groot-Brittannië, Frankrijk en België.

De Australische soldaten hadden een zekere bitterheid ontwik- keld jegens de Britse officieren die hen aanvoerden. Veel van hun mislukkingen schreven zij niet ten onrechte toe aan de incompe- tentie van hun aanvoerders. Deze mening veranderde in Frankrijk niet. Een paar dagen voordat hun strijdmakkers Pozières zouden aanvallen, werd op 19 juli de 5de Australische divisie ingezet bij Fromelles, als een tactische afleidingsmanoeuvre voor de slag van de Somme. Het werd een bloedbad. De divisie verloor in 27 uur 5333 man, de Britse divisie die ook meedeed, 1547 man. De Austra- liërs wisten zeker dat zij weer door de korpscommandant Richard Haking opgeofferd waren. Op een herdenkingsplaquette die in bij Fromelles onthuld werd, stond te lezen dat hier het vertrouwen van de Australische soldaten in het Britse High Command onder- mijnd was. Deze tekst werd, hoe waarheidsgetrouw ook, beledi- gend geacht jegens de Britten en moest verwijderd worden, het- geen in 1998 gebeurde. Omgekeerd toonden veel Britse officieren een uitgesproken af- keer van de Australische soldaten, die ze als een bende ongedisci- plineerd rapaille beschouwden. Kroegvechters noemden ze hen, die onmiddellijk op de vuist gingen, vooral met de Britse militaire politie. Echte soldaten waren het niet. Ook Haig onderschatte hun capaciteiten. Op 20 juli gaf hij Gough persoonlijk opdracht toe te zien op alle details bij de voorbereiding omdat de Australiërs geen

ervaring met de oorlog in Frankrijk hadden. Op 22 juli, de dag

voor de aanval zelf, verlangde Haig van Gough dat de Australiërs alleen een eenvoudige taak zouden krijgen omdat ze niet meer aankonden.25 Een even curieus als tegenstrijdig verlangen omdat de aanval op Pozières, gezien de ligging van het dorp, een uiterst gecompliceerde zaak was.

Gough had overigens niet op Haigs adviezen gewacht en al op 19 juli de 1ste Australische divisie opgedragen aan te vallen. Dat was precies één dag nadat zij aan het front gearriveerd was. Wal- ker, een Britse generaal die wel goed met zijn Australiërs kon op- schieten, weigerde Gough te gehoorzamen. Misschien was het zijn ervaring in Gallipoli geweest die hem ervan weerhield zijn troe- pen in een overhaaste, dus suïcidale actie te storten. In Gallipoli had hij destijds het verwijt gekregen dat hij zijn troepen eens tot drie keer toe een hopeloze aanval had laten uitvoeren.26 Dat zou hem niet nog een keer overkomen. Hij eiste tijd om verkenningen uit te voeren en een aanvalsplan te ontwikkelen – een moedige be- slissing gezien het lot van andere divisiegeneraals die vanwege hun kritische houding ontslagen waren. Een stafofficier werd langs de divisies gestuurd die er eerder niet in waren geslaagd Po- zières te veroveren, om informatie in te winnen. Walker besloot na alles overwogen te hebben vanuit het zuidoosten aan te vallen, waardoor hij een uphill-aanval vermeed. Belangrijker was dat hij nieuwe loopgraven in de richting van de Duitse frontlijn liet aanleggen, zodat het niemandsland tot minder dan tweehonderd meter werd beperkt. De hoeveelheid artillerie die werd bijeenge- bracht, was essentieel: de eigen divisieartillerie, die van de 25ste divisie en alle zware artillerie van het hele x Corps. Het bombar- dement begon op 19 juli en was een van de zwaarste ooit ter on- dersteuning van de aanval van een enkele divisie. Het werkte: di- rect na middernacht op 23 juli waren de Australiërs in Pozières, ‘meeting opposition, but taking no prisoners’.27 Ze groeven zich in langs de weg van Albert naar Péronne.

Ook Pozières laat zien dat een aanval met een beperkt doel – de

verovering van de eerste Duitse lijn – mogelijk was, mits goed voorbereid door competente commandanten die zich aan de haast van hun superieuren niets gelegen lieten liggen. Het succes van de Australiërs werd overigens, ook dat is karakteristiek, het begin van hun ellende. De Duitsers gingen onmiddellijk in de tegenaanval. Toen daarbij drie bataljons werden vernietigd, besloot de Duitse generaal von Boehm dat dergelijke aanvallen te kostbaar waren. Hij koos vervolgens voor een vrijwel voortdurende beschieting van wat er nog van Pozières over was. Twee dagen nadat ze het dorp veroverd hadden, werd de 1ste Australische divisie afgelost door de 2de. De verliezen bedroegen 5283 man. De overlevenden strompelden verdoofd en verdwaasd door het bombardement naar achteren.

De bevelhebber van de 2de divisie, J.G. Legge, was in tegenstel- ling tot Walker niet bestand tegen Gough, die hem aanmaande tot grote spoed bij het veroveren van de Duitse linies vlak achter Po- zières. Op 29 juli mislukte daarom de Australische poging daartoe op voorspelbare wijze. De voorbereidingen waren gewoon nog niet voltooid toen de aanval begon. Na de mislukking van 29 juli wilde Gough onmiddellijk een nieuwe aanval. Maar nu bescherm- de Birdwood, de Australische korpscommandant, Legge wel. Hij stuurde Goughs opdracht niet aan hem door en hij vertelde Gough dat hij zijn ondergeschikten niet wilde storen bij hun voorberei- dingen. Nog belangrijker was het dat Birdwood Gough voorhield dat om het vertrouwen van senior officers te behouden het ‘essenti- eel was om ze een eerlijke kans te geven’.28 Birdwoods opmerking is belangrijk. Zij wijst erop dat het vertrouwen van de senior officers in het beleid van het opperbevel na een maand vechten onder druk stond, omdat zij kennelijk het idee hadden dat zij geen eerlijke kans kregen. Een krachtige houding, zoals tentoongespreid door Walker en Birdwood, bleef uitzonderlijk. Het doet vermoeden dat de meeste verantwoordelijken hun taak uitvoerden met een zeker

fatalisme, cynisme of gewoon onverschilligheid, maar misschien

ook met toenemende wanhoop.

Op 4 augustus waren de voorbereidingen van Legge klaar, tegen de avond gingen de Australiërs in de aanval. Het prikkeldraad was verwoest; ze volgden een creeping barrage, en de Duitse verster- kingen achter Pozières en de windmolen bij het dorp, die belang- rijke observatiepost, werden op 5 augustus veroverd. In tien dagen tijd was de 2de Australische divisie opgebruikt: 6846 man aan ver- liezen, meer dan de helft van haar effectieve infanteriesterkte. De 4de divisie kwam haar aflossen. In de volgende weken van gevech- ten werden de drie Australische divisies steeds afgewisseld, tot ze eind augustus allemaal opgebruikt waren. Rond Pozières zijn in een maand tijd ruim 8000 Australiërs gesneuveld, meer dan er in negen maanden op Gallipoli omkwamen.

De commandant van het Reserve Leger, Gough, zag de verovering van Pozières als de opmaat voor een verdere opmars noordwaarts richting Thiepval, dat nog steeds in Duitse handen was. Het eerste obstakel op die weg was Mouquet Farm. De hele maand augustus liet Gough hier aanvallen, eerst nog door Australische en Britse di- visies, later vooral door de Canadezen. De verliezen bedroegen tot 12 september ruim 20.000 man, dat is de gevechtskracht van twee infanteriedivisies. Niet eerder dan op 26 september werd Mouquet Farm veroverd.

De strijd om Mouquet Farm is exemplarisch voor de bloedige en uitzichtloze strijd gedurende de zomer aan de Somme. Er werd over een smal front van een paar honderd meter aangevallen, en na twee maanden vechten was het front nauwelijks vijfhonderd me- ter opgeschoven. De aanvallers hadden het uiterst moeilijk. Zij werden door de Duitse artillerie beschoten vanuit het noord- westen (Thiepval), vanuit het noorden (Grandcourt), vanuit het oosten (Courcelette) en vanuit het zuidoosten. Elke meter die zij voorwaarts gingen, maakte hun positie moeilijker. Zij vochten zich

steeds verder in een bloedige fuik, of beter gezegd, zij werden daar

door Gough steeds verder in gejaagd. De troepen bij Mouquet Farm deelden het lot van de Warwicks bij Serre en de Ulstermen bij Thiepval. Door hun vooruitgeschoven positie werden zij steeds heviger ook vanaf hun flanken bestookt. Bij de Warwicks en de Ul- stermen kwam dat omdat hun buren hadden gefaald. Maar hier was dat het directe gevolg van de strijdwijze die Gough zijn solda- ten opdroeg. Zij moesten als een stormram door de Duitse linies beuken, waardoor zij zichzelf steeds meer in de problemen brach- ten. Dit had weinig meer te maken met het zuinig omgaan met mensen, waar Haig op had opgedrongen. Bovendien veranderde Gough nog tijdens de operaties tegen Mouquet Farm zijn aanvals- plan voor Thiepval, waardoor het niet langer noodzakelijk was eerst Mouquet Farm te veroveren. Niettemin zette Gough de ope- raties tegen Mouquet Farm gewoon door. Hij moet dus verant- woordelijk worden gehouden voor een welbewuste verspilling van mensen, die zelfs in de context van de slag van de Somme nauwe- lijks geëvenaard is. Haig kan verweten worden dat hij Gough niet tot een verstandiger tactiek dwong.

Pozières en Mouquet Farm lagen aan de linkerzijde van het actieve front in juli en augustus; Delville Wood lag in het centrum en Guil- lemont aan de rechterzijde van het front. Daar sloten de Fransen aan. Deze omstandigheid noodzaakte tot samenwerking en coör- dinatie. Hiervan kwam bij gebrek aan een werkelijk Frans-Brits operationeel opperbevel – dat werd pas in het voorjaar van 1918 in- gesteld – nauwelijks iets terecht. Dikwijls werd een datum afge- sproken waarop gezamenlijk zou worden aangevallen. Maar dan vroeg de ene partij om een paar dagen uitstel. Soms wilde de ande- re daarop wachten, maar soms ook niet, en dan probeerde men het alleen. Daarnaast belemmerden alle andere bekende factoren die in deze maanden speelden, succes.

In de maanden juli en augustus was Guillemont het toneel van

een bijna voortdurende strijd. Het dorpje is in die periode zeker

acht keer het doelwit van grootscheepse Britse aanvallen geweest, en van nog veel meer kleinere. Op 23 juli waren Britse troepen voor het eerst het dorp binnengedrongen. Ze maakten kennis met een nieuwe Duitse tactiek. De Duitsers hadden begrepen dat hun loop- graven in de eerste lijn door de Britse artillerie uitgeschakeld kon- den worden wanneer deze nauwkeurig genoeg was. Ze besloten langzaam om te schakelen van een statische verdediging in een se- rie loopgraven naar een flexibeler vorm van verdediging ‘in de diepte’. De loopgraaf van de eerste lijn werd niet langer zwaar ver- dedigd, maar voor een belangrijk deel ontruimd, zodat het garni- zoen niet onder het Britse bombardement zou bezwijken. Machi- negeweerposten werden niet in de loopgraven ingericht maar op andere plaatsen, die soms door tunnels met elkaar verbonden wer- den. Niet één frontlijn werd verdedigd, maar een hele zone waarin de Duitsers met hun troepen konden manoeuvreren. Deze opstel- ling maakte het werk voor de Britse artillerie moeilijker: niet één duidelijk gemarkeerde loopgraaf moest worden verwoest, maar een hele zone. Wanneer de Britse aanvallers in deze zone waren binnengedrongen, wat dikwijls betrekkelijk makkelijk ging juist omdat de frontlijn zwak verdedigd was, werden ze vaak in de rug door de Duitse verdedigers aangepakt en geïsoleerd van hun hoofdmacht. Daarna volgde de Duitse tegenaanval. Het 19de batal- jon Manchesters werd het eerste slachtoffer van de nieuwe Duitse tactiek. De Manchesters drongen Guillemont binnen, maar toen volgde de Duitse tegenaanval. Van één compagnie is nooit meer iets teruggezien. Na 23 juli ontwikkelde zich ook bij Guillemont het patroon dat de zomer aan de Somme kenmerkte: een opeenvolging van aanval- len die door slechte voorbereiding, te weinig manschappen en on- toereikende artilleriesteun op niets uitliepen. Het leek alsof de Britten slechts hun fouten kopieerden. Op 30 juli werd weer een poging gewaagd, op dezelfde manier als op 23 juli, die dus ook op

dezelfde manier mislukte. Nu werden de 2de Royal Scots in Guille-

mont het slachtoffer. De artillerie gaf hun geen vuursteun en dat betekende dat zij, voor zover zij zich niet overgaven, vrijwel alle- maal zijn gesneuveld.30 Op 8 augustus gebeurde eigenlijk hetzelf- de, met hetzelfde resultaat. Met een onbegrijpelijke hardnekkig- heid werd op 9 augustus weer volgens precies hetzelfde plan aangevallen. Nu waren het twee bataljons van het King’s (Liver- pool) Regiment. Pas toen kwam men erachter wat de oorzaak van de viervoudige mislukking kon zijn. In het oorlogsdagboek van de 164ste brigade, waartoe de King’s behoorden, werd geschreven: ‘Zodra ze in het dorp waren gekomen, dook de vijand, naar het schijnt, vanuit de grond achter hen op en sneed hen af met machi- negeweervuur. Datzelfde is gebeurd bij de vorige aanval op Guille- mont op 30 juli, en het is mogelijk dat het dorp een ondergronds netwerk van gangen is waarin het garnizoen immuun is voor gra- naatvuur, en waaruit ze kunnen opduiken met hun machinegewe- ren wanneer de aanvallende infanterie gepasseerd is.’ Op 9 augustus vielen ook de Liverpool Scottish bij Guillemont aan. Hun regimentsarts Noel Gordon Chavasse zag hoe ze vier keer over the top gingen en vier keer werden teruggeslagen. Hij pro- beerde gewonden uit het niemandsland te halen en ze te verzorgen. Hij identificeerde de doden en zag toe op een fatsoenlijke begrafe- nis. ’s Nachts organiseerde hij, inmiddels ook zelf gewond, red- dingsoperaties om zoveel mogelijk gewonden uit het niemands- land te halen. Zo redde hij het leven van tientallen soldaten. De volgende dag ging hij nog tot in de avond met dit werk door. Cha- vasse ontving voor deze inspanningen het Victoria Cross, de hoog- ste Britse militaire onderscheiding. Op 31 juli 1917, de rampzalige eerste dag van de derde slag van Ieper, deed Chavasse hetzelfde, maar nu bezweek hij aan de hoofdwond die hij bij Wieltje had op- gelopen. Postuum werd hem een tweede Victoria Cross toegekend. Op zijn grafsteen op Brandhoek New Military Cemetery bij Vla- mertinge staan twee Victoria Crosses gebeiteld.

Sir Douglas Haig, ook de opperbevelhebber van Chavasse, had be-

gin augustus, zoals we weten, andere zorgen. In Londen was men aan zijn aanpak gaan twijfelen. De storm was al wat geluwd, maar het was toch belangrijk dat hij kon blijven rekenen op de steun van George v, de koning die hem ook in het conflict met French zo welgezind was geweest. Juist op 8 augustus was de koning naar Frankrijk gekomen, ook om met Haig van gedachten te wisselen over de al eerder besproken kritiek van Churchill. De hopeloze ge- vechten bij Guillemont leken de juistheid van Churchills analyse pijnlijk scherp te illustreren, maar Haig wist zijn koning van het te- gendeel te overtuigen. Hij zei dat al die kritiek maar gebrabbel in de marge was, dat ‘ons niet van de hoofdzaak mocht afleiden, na- melijk “de Duitsers verslaan”’. Haig ging nog verder in zijn poging om Churchill bij de koning te diskwalificeren: ‘Ik vermoed ook dat Winstons hersenen door het gebruik van drugs verdwenen zijn.’ Niet alleen op het slagveld, maar ook tientallen kilometers daar- achter werd de oorlog zonder scrupules gevoerd. De koning toon- de zich geheel en al door Haig overtuigd, en spelde zijn opperbe- velhebber op 12 augustus bovendien het Grand Cross of the Royal Victorian Order op. Op diezelfde dag kwam ook Lloyd George, die

Kitchener als minister van Oorlog was opgevolgd, nog even langs: ‘L.G. was alleraardigst […] Hij verzekerde me dat hij “geen enkele bedoeling had om zich ergens mee te bemoeien” en dat zijn enige doel was mij te helpen.’ Nu zijn politieke flanken gedekt waren, kon Haig zich weer met militaire zaken gaan bezighouden. Het ging niet goed in de buurt van Guillemont. Dat was zeker. Rawlinson weet het falen op 8 en augustus traditiegetrouw aan het gebrek aan daadkracht en trai- ning bij de infanterie. Maar Haig begon in te zien dat de oorzaak niet bij de soldaten lag, maar bij het plan dat zij moesten uitvoeren. Hij gaf Rawlinson opdracht zich nu persoonlijk met de planning bezig te houden.34 De volgende grootscheepse poging, naast klei-

nere acties, was op 18 augustus. Prior en Wilson maken een verge-

lijking tussen 14 juli en 18 augustus: op 14 juli was de aan te vallen frontlijn voor vier divisies nog geen zes kilometer breed, op 18 au- gustus ging het voor vijf divisies om het dubbele; op 14 juli waren er 491.804 granaten beschikbaar, op 18 augustus slechts 396.912. Daar kwam bij dat sommige van de aangewezen divisies maar over de helft van hun normale sterkte konden beschikken.35 De uit- komst stond dus alweer van tevoren vast. Guillemont bleef in Duitse handen, ook gedurende de aanvallen die eind augustus werden ondernomen. Haig trok nu eindelijk de enig juiste conclu- sie uit het falen bij Guillemont: de aanvallen mislukten omdat het plan en de methode niet deugden. Op 24 augustus kritiseerde Haig Rawlinson nu in zeer heftige termen. Hij verweet hem daar te falen waar een bevelhebber moet slagen: bij het maken van een uitvoer- baar plan. Nog één keer droeg hij Rawlinson op Guillemont te ver- overen.

Precies in die tijd, eind augustus, voerde Ernst Jünger, de Duit- se schrijver, zijn eenheid naar het front bij Guillemont. Het dorp bestond eigenlijk niet meer: ‘Het dorp Guillemont leek spoorloos van de aardbodem verdwenen; alleen een wittige vlek in het veld vol kraters gaf nog aan waar het krijtsteen van de huizen tot stof was vermalen. Voor ons lag het station, in elkaar gefrommeld als een stuk kinderspeelgoed, en verder daarachter het tot spaanders gehakte Bois van Delville.’36 De sector van Jünger was dezelfde waar de Liverpool Scottish van Chavasse eerder hadden aangeval- len: ‘Geen grashalm, hoe armzalig ook, kon mijn speurende blik ontwaren. Het omgewroete slagveld was gruwelijk. Dode verdedi- gers lagen tussen de levenden. Bij het graven van mangaten ont- dekten we dat ze in lagen over elkaar heen gestapeld waren. De ene compagnie na de andere was, dicht opeengedrongen onder het trommelvuur standhoudend, neergemaaid, vervolgens waren de lijken bedolven onder de massa’s aarde die de projectielen opwier- pen, en de aflossing had de plaats van de gevallenen ingenomen.

Nu waren wij dus aan de beurt.’37 Na een paar dagen werden Jün-

ger en zijn mannen afgelost, de Duitse verdedigers hielden nog steeds stand.

Op 3 september werd weer een grootscheepse poging gewaagd. Eindelijk werd Guillemont veroverd. De Britten, de 20ste divisie en een brigade van de 16de (Irish) divisie, hadden nu bij verrassing vanuit het noorden aangevallen. De artillerie had ten slotte de deep dug-outs en de verbindingstunnels kapotgeschoten en de Duit- sers, gewend geraakt aan de reeks van kleinschalige aanvallen, had- den hun verdediging uitgedund. De mannen van Ernst Jünger, het 73ste Fusiliers Regiment uit Hannover, waren op 3 september weer terug in Guillemont, zonder hun commandant. Jünger was een paar dagen eerder ernstig gewond geraakt. Toen hij een klein laza- ret in Saint-Quentin werd binnengedragen, ‘trilden alle ruiten van de stad – het was precies het moment dat de Engelsen onder inzet van alle artilleriegeschut Guillemont veroverden’.

Tanks en modder

Met de verovering van Guillemont, en Ginchy een paar dagen later op 9 september, waren de voorwaarden vervuld voor een aanval door het Vierde Leger van Rawlinson op de derde Duitse verdedi- gingslijn tussen Morval en Le Sars. Het Reserve Leger van Gough zou Rawlinson ondersteunen door een aanval op Courcelette, pre- cies aan de noordkant van de weg van Albert naar Bapaume. Deze taak was weggelegd voor de Canadezen, die nu hun debuut aan het Somme-front maakten. Dit grote offensief, na 1 juli en 14 juli het grootste in de hele campagne, zou op 15 september beginnen, en wordt aangeduid als de slag van Flers-Courcelette. Omdat de Brit- ten tijdens deze slag voor het eerst een aantal tanks gebruikten, is ook deze slag van historische betekenis. Op 2 augustus had Haig dit offensief al aangekondigd. Volgens hem moest dit de beslissende fase van de slag van de Somme wor- den, en misschien kon het wel het einde van de oorlog inluiden. Het offensief van 15 september zag hij als de laatste mogelijkheid om van de Somme-campagne een succes te maken. Als dit offen- sief zou falen, zou de hele campagne voor niets zijn geweest en zou de oorlog in ieder geval tot 1917 voortduren. De wearing-out-fase in augustus was bedoeld geweest om de Duitsers uit te putten en om goede uitgangsposities voor dit beslissende offensief te creë- ren. Naarmate augustus vorderde en duidelijk werd hoe moeizaam de strijd rond Pozières, Delville Wood en Guillemont verliep, was

Morval

omblesC

Les

Boeufs

Guedecourt

Ginchy

Ligny-Thilloy

Guillemont

ood

Delville

W

Flers

Bapaume

ood

ood

Trônes W

Longueval

arlencourt

High W

W

ood

Bernafay

W

Martinpuich

Bazentin-le-Petit

Le Sars

oodW

Montauban

Mametz

ourcelette

m

C

k

Ancre

Grandcourt

ontalmaison

Pozières

Albert

C

15 september

18 november

14 juli

25 september

De Britse lijn vóór 14 juli

De Britse lijn vóór 15 september

De Britse lijn vóór 25 september

De Britse lijn op 18 november

Het zuidelijke front, 14 juli-18 november,

Haig steeds ongeduldiger geworden. Dit leidde ertoe dat hij, zoals

we gezien hebben, steeds meer kritiek op Rawlinson ging uitoefe- nen.

Haig meende dat aan de stellingenoorlog in de loopgraven een eind moest komen en dat de bewegingsoorlog weer zijn intrede moest doen. Naarmate de tijd verstreek, ontwikkelde hij, net zoals in de weken voorafgaande aan 1 juli, steeds verstrekkender visioe- nen. Daarin speelde het nieuwe wapen van de tank een beslissende rol. Haig geloofde in het vermogen van de tanks om een doorbraak te forceren, die dan vervolgens door de cavalerie uitgebuit zou kunnen worden. Zijn optimisme was mede gebaseerd op overigens onjuiste berichten van zijn inlichtingendienst over het snel dalen- de moreel van de Duitse troepen. Haig verhoogde tijdens zijn voorbereidingen het aantal te gebruiken divisies van zes via negen naar elf, toevallig precies het aantal dat ook op 1 juli werd ingezet. De commandanten van het Derde en het Eerste Leger (Allenby en Monro) kregen de opdracht om bij Gommecourt en zelfs ten noorden van Arras offensieven voor te bereiden zodat het hele Duitse front in één machtige beweging opgerold zou kunnen wor- den. Zelfs Plumer van het Tweede Leger in Vlaanderen moest voor- bereidingen treffen om met een amfibische landing op de Belgi- sche kust de Duitsers in de rug aan te vallen. Haig liet niet na zijn ondergeschikte commandanten voortdurend op het hart te druk- ken zo snel mogelijk de cavalerie in te zetten. Hun eerste doel was, alweer net als op 1 juli, Bapaume. Daarom moesten Courcelette en Martinpuich, versterkte dorpen langs de weg van Albert naar Ba- paume, zo snel mogelijk ingenomen worden. Rawlinson was, net zoals Haig, terug in zijn oude rol. Hij bepleitte weer, zoals vóór 1 juli, het formuleren van beperkte doelen, die met de inzet van alle middelen bereikt moesten worden. De drie Duit- se loopgravensystemen, die samen de derde verdedigingslinie vorm- den, moesten één voor één aangepakt worden, al was het maar om-

dat de derde Duitse lijn buiten het bereik van de Britse artillerie

lag. Zo zouden de Duitsers langzaam maar zeker steeds verder te- ruggedrongen worden. Rawlinson vermoedde al dat zijn plannen door Haig, precies zoals in de aanloop naar 1 juli, als te voorzichtig van de hand zouden worden gewezen: ‘D.H. zal dit wel niet goed- vinden maar ik ben er zeker van dat dit juist is. Als we te veel pro- beren, dan lopen we het risico niets te bereiken.’ Inderdaad verwierp Haig Rawlinsons plannen. Hij noteerde op 29 augustus in zijn dagboek: ‘Ik heb Rawlinsons plan voor de Sep- temberaanval en voor het gebruik van de “Tanks” gelezen. Naar mijn mening onderschat hij de situatie en de aftakeling van de vij- andelijke troepen. Ik denk dat we onze aanval zo krachtig en ge- welddadig mogelijk moeten maken, en zo ver mogelijk moeten gaan.’2 Hij gaf nauwkeurige instructies aan Rawlinson, die nu geen openlijk en ferm verweer meer bood. De treurige resultaten in au- gustus hadden Rawlinsons positie tegenover Haig zeer verzwakt. Rawlinson kon nu niet anders dan voor zijn superieur buigen, maar hij geloofde niet echt in Haigs visionaire plannen. Ogen- schijnlijk gaf hij er uitvoering aan, maar intussen bereidde hij een andere, meer behoudende operatie voor.

De verwijzing naar de tanks in Haigs dagboekaantekening duidt erop dat Haig in deze periode wanhopig zocht naar een middel om de patstelling op het slagveld te doorbreken. Het einde van het campagneseizoen kwam in zicht, zijn troepen raakten uitgeput en hij had de regering in Londen nog geen aansprekende resultaten kunnen aanbieden. Hij geloofde werkelijk dat de tank het wapen was waarmee beslissende resultaten bereikt konden worden. Op zich is dat merkwaardig. Hoe kan een generaal die een leger van miljoenen aanvoert, denken dat een beslissing in de oorlog gefor- ceerd kan worden door een wapen dat nog niet op het slagveld is beproefd en slechts in zeer geringe aantallen beschikbaar is? Niet- temin wijst Haigs vertrouwen in de tank erop dat hij, in tegenstel-

ling tot de meeste, traditioneel ingestelde officieren van het oude

beroepsleger, die een instinctieve afkeer hadden van zulke stinken- de en luidruchtige dingen als motoren, technologische vernieu- wingen niet op voorhand afwees. Zijn probleem was veeleer dat hij niet in staat was zijn pre-industriële strategische principes aan te passen aan de eisen, mogelijkheden en beperkingen van de wapen- technologische ontwikkeling. Haigs houding tegenover de tank was tegelijk visionair, naïef en toch ook weer traditioneel. Enerzijds onderkende hij de toekomstige mogelijkheden van dit wapen waarin mobiliteit, vuurkracht en relatieve onkwetsbaarheid door bepantsering werden samengebald. Anderzijds overschatte hij heel naïef de mogelijkheden van de toenmalige tank. Het ging om een wonderlijk apparaat, bijna dertig ton zwaar, met een beperkte ac- tieradius, moeizaam manoeuvrerend, zich uiterst langzaam voort- bewegend met een snelheid van hoogstens een kilometer of drie per uur, en kwetsbaar voor mechanische defecten. Bovendien had Haig er in september nog geen vijftig tot zijn beschikking. De be- manning had er nog nauwelijks mee getraind, men had eigenlijk geen enkel idee hoe de tank op het slagveld gebruikt moest wor- den. Traditioneel bleef Haig in zijn opvatting dat de tank een weg moest banen voor de cavalerie, die uiteindelijk de overwinning moest zeker stellen.

De tank combineerde een aantal negentiende-eeuwse uitvindin- gen: de rupsband, die al geruime tijd voor landbouwvoertuigen, met name de Holt-tractor, werd gebruikt; de ontbrandingsmotor; de bepantsering en de moderne bewapening, zoals kanon en ma- chinegeweer.3 In 1903 al had H.G. Wells The Land Ironclads ge- schreven, een verhaal waarin hij voorspelde dat toekomstige oor- logen gevoerd zouden worden tussen wat wij nu tanks noemen. Niettemin duurde het tot in de Eerste Wereldoorlog voordat het idee van Wells tot ontwikkeling kwam. Kolonel Eric Swinton was door Maurice Hankey, de machtige secretaris van het War Com-

mittee, het Britse kernkabinet gedurende de oorlog, direct na het

begin van de oorlog naar Frankrijk gestuurd als Official Eye Wit- ness. Hankey vertrouwde kennelijk noch de officiële militaire rap-

porten noch de journalistieke verslagen. Op 20 oktober 1914 be- richtte Swinton al aan Hankey dat er een patstelling op het slagveld was ontstaan door het gecombineerde effect van machinegeweer, prikkeldraad en loopgraven, waardoor de opmars van de infante- rie gehinderd werd. Misschien, zo speculeerde hij, zou een gepant- serd rupsvoertuig die obstakels voor de infanterie uit de weg kun- nen ruimen. Winston Churchill, toen minister van Marine, stelde op 20 februari 1915 het Landship Committee in om onderzoek naar Swintons suggestie te doen. Begin december 1915, bijna een jaar la- ter, werd een prototype van de tank voor het eerst beproefd. Chur- chill had in diezelfde maand in Variants of the Offensive al geschre- ven over de inzet van tanks. Toevallig kwam Haig in het bezit van dit rapport en hij toonde zich zeer geïnteresseerd in die ‘rupsban- den’. Op 29 januari en 2 februari 1916 volgden de eerste demonstra- ties. Over het algemeen waren de reacties positief. Er werd direct besloten een aantal tanks te produceren. Generaal Butler, de verte- genwoordiger van Haig, liet nagaan hoe snel het leger in Frankrijk over het nieuwe wapen kon beschikken. Dat kon volgens Haig niet snel genoeg zijn. In een dagboekaantekening van 14 april 1916 uitte hij zijn teleurstelling over het bericht dat er niet eerder dan op juli honderdvijftig tanks beschikbaar konden zijn, terwijl hij er al vijftig op 1 juni nodig had. Maar het zou allemaal nog langer duren. Pas op 15 augustus ver- lieten de eerste tanks de fabriek in Thetford, op 20 augustus gingen zij onderweg naar Frankrijk. Binnen een maand zouden zij op het slagveld verschijnen. De bedenkers en producenten van de tank, zoals Churchill, Lloyd George en Swinton, waren absoluut tegen deze overhaaste inzet van een te gering aantal tanks met ongetrain- de bemanningen zonder beproefde tactieken. Zij geloofden stellig in de kracht van het nieuwe wapen, maar zij wisten ook dat met het

beperkte aantal beschikbare tanks geen beslissing kon worden ge-

forceerd. Het enige resultaat zou zijn dat door vroegtijdige inzet het verrassingseffect van het nieuwe wapen verloren zou gaan. De Duitsers zouden zich op tegenmaatregelen kunnen bezinnen, en zo de kracht van het nieuwe wapen snel kunnen neutraliseren. An- titankwapens kunnen nu eenmaal sneller geproduceerd worden dan de tanks zelf. Churchill ging op bezoek bij premier Asquith om hartstochtelijk te pleiten tegen overhaaste inzet, maar tevergeefs. Haig kon en wilde niet langer wachten: in september moest de be- slissende doorbraak gerealiseerd worden. Op 26 augustus woonden Haig en Rawlinson bij St. Requier een demonstratie van vijf tanks bij die samen met een bataljon infan- terie een oefening uitvoerden. Haig was enthousiaster dan Rawlin- son, maar de laatste was toch wel onder de indruk. De generaals verschilden over de te volgen tactiek: Rawlinson wilde bijvoor- beeld ’s nachts opereren, Haig overdag. Uiteindelijk werd besloten dat de tanks min of meer gelijk over de verschillende aanvallende divisies verdeeld zouden worden en groepsgewijs zouden opere- ren. Merkwaardig was hoe Rawlinson de samenwerking tussen ar- tillerie en tanks organiseerde. Precies daar waar de tanks zouden oprukken, zou de artillerie niet voor een beschermende creeping barrage zorgen. Hij vreesde dat de tanks daardoor beschadigd zou- den kunnen raken. Een curieus argument dat nooit voor de niet- gepantserde infanterist had gegolden, maar nu wel voor de zwaar gepantserde tank. Het gevolg was dat de Duitse frontlijn waar de tanks zouden oprukken, níet beschoten zou worden. Het para- doxale resultaat was dat de soldaten hier moesten oprukken zon- der de bescherming van een creeping barrage. Met tanks waren zij dus slechter af dan hun collega’s zonder tanks. Na 15 september werd door Kiggell, de chef-staf van Haig, vastgesteld hoe rampza- lig deze beslissing van Rawlinson was geweest. De aan de aanval voorafgaande artilleriebeschieting was, zoals we nu weten, essentieel voor de uitkomst van het offensief. In drie

dagen tijd werden er 828.000 granaten afgevuurd. Dat betekende

dat een artillerie-intensiteit werd bereikt ongeveer gelijk aan die van de slag van Neuve Chapelle, twee keer die van de aanval van juli, maar slechts de helft van die op 14 juli.6 De wetten van de Eer- ste Wereldoorlog voorspelden dat het succes dan ook veel minder dan op 14 juli zou zijn. Het is opvallend dat de Britse bevelhebbers na maanden vechten nog steeds niet inzagen wat nu precies de voorwaarden voor succes waren.

Op 15 september, om 06.20 uur, gingen vijftig bataljons in de aan- val. Cecil Lewis zag weer vanuit zijn vliegtuig wat er gebeurde. Het hele front was wit door de rook van granaten van de creeping bar- rage. ‘Maar er waren ook donkere banen, getrokken naar het leek door een kindervingertje in de vuile sneeuw. Hier vielen geen gra- naten. Langs deze banen hotsten en botsten de tanks zij aan zij voorwaarts, vier in elke baan. […] Sommige tanks werden uitge- schakeld. Sommige vatten vlam, andere werden geraakt door vij- andelijke granaten, maar later waren er ook vele te zien in Flers […] De derde lijn is niet ingenomen, de cavalerie is er niet door ge- komen. Misschien morgen, altijd morgen. Een gedeeltelijk succes, maar gezien het plan een mislukking. Ik zal nooit de manier verge- ten waarop de tanks door Flers walsten.’ Inderdaad was bij Flers, in het centrum van het front, het enige grote succes van de dag geboekt. De tanks hadden hierbij een be- langrijke rol gespeeld. Natuurlijk waren de Duitse verdedigers ver- rast geweest door de verschijning van deze langzame, gepantserde monsters op het slagveld. Maar het bleek, ook op 15 september al, dat de tanks toch betrekkelijk kwetsbaar waren voor de artillerie. Er ontstond een competitie tussen de verschillende Duitse batterij- en wie in staat was een tank uit te schakelen. Het Duitse ministerie van Oorlog kende zelfs een geldprijs van 500 mark toe voor iedere uitgeschakelde tank. Uiteindelijk zijn er op 15 september 49 tanks ingezet. Daarvan

bereikten er 32 de startlijn en daarvan weer hebben er 18 nuttig

werk verricht. De helft ging voor de infanterie uit, ruimde het prik- keldraad op en schakelde machinegeweerposten uit; de andere helft kwam achter de infanterie aan en verrichtte opruimingswerk. De rest raakte vast of kreeg een mechanisch defect.9 Vier van de succesvolle tanks ondersteunden de aanval van de 41ste divisie op Flers. Zij reden voor de infanterie Flers binnen, waarop de Duitse bezetters wegvluchtten.

Iets noordelijker werkte de inzet van de tanks veel minder goed. Van de zes tanks die de Canadezen moesten helpen Courcelette te veroveren, hobbelden er twee achter de infanterie aan, die haar doelen al bereikt had voordat de tanks ter plaatse waren. De ande- re vier waren voordat ze ook maar iets konden doen al door Duit- se granaten of door een mechanisch defect uitgeschakeld. Voor de Britten was 15 september, alles bijeengenomen, een dag van betrekkelijk succes. Courcelette, Martinpuich, High Wood, waar sinds 14 juli om gevochten was, en Flers waren ingenomen. Maar waar het Haig om ging, het forceren van een doorbraak, daar was niets van terechtgekomen. Vijf divisies cavalerie hadden zich weer tevergeefs voor de strijd gereedgehouden. De verliezen waren ernstig geweest. Prior en Wilson berekenen voor deze ene dag een totaalverlies van 29.376 man. Dat is de helft van het lugubere getal van 1 juli, maar relatief was het verlies even groot omdat slechts de helft van het aantal troepen was ingezet. Enerzijds was dit het ge- volg van Rawlinsons besluit om de tankbanen ‘artillerievrij’ te hou- den, anderzijds van Haigs besluit om niet alleen de eerste maar ook de tweede Duitse verdedigingslijn te bombarderen, waardoor de beschikbare vuurkracht werd versnipperd. Beide beslissingen had- den desastreuze gevolgen voor de infanterie. Op 15 september volgde, net zoals op 14 juli, een reeks kleinere aan- vallen, die niet veel opleverden. Rawlinson organiseerde vervol-

gens in samenwerking met de Fransen op zijn rechterflank voor september weer een groot offensief, maar nu met een beperkt doel: het bezetten van de derde Duitse verdedigingslinie, zonder verdere grootse doorbraakvisioenen à la Haig. Dit offensief is bekend ge- worden als de slag van Morval. Op verzoek van de Fransen werd begonnen om 12.35 uur. Dat betekende dat er geen tanks ingezet konden worden, omdat zij in het volle daglicht een te gemakkelij- ke prooi voor de Duitse artillerie zouden zijn. Anderzijds konden er zo wel over het hele aanvalsfront artilleriebeschietingen en cree- ping barrages uitgevoerd worden. De intensiteit van de artillerie was 40 procent hoger dan op 15 september, terwijl de Duitse ver- sterkingen aanzienlijk zwakker waren. De aanval werd een succes: Morval, Les Boefs en Gueudecourt werden volgens het tijdschema bezet. De verliezen waren gering, een zesde van die van 15 septem- ber. Dat een goed voorbereide en uitgevoerde bit-and-hold-opera- tie succes kon hebben, was aan de lagere commandanten eens te meer duidelijk geworden. Hun superieuren leerden die les en ver- gaten hem weer in een tragische opeenvolging van leren en verge- ten, die tot het einde van de oorlog zou duren. Na de eerste Duitse verdedigingslijn (Fricourt-Montauban) en de tweede (Bazentin-le-Grand-Longueval-Guillemont) was nu aan het zuidelijk front ook de derde lijn gebroken. Was er nu vrij baan voor de cavalerie? Nee, want de logica van de Eerste Wereldoorlog hield in dat terwijl de Britten langzaam in juli, augustus en sep- tember richting Bapaume kropen, de Duitsers nieuwe verdedi- gingslijnen construeerden. Een vierde tussen Ligny-Thilloy en Le Transloy, een vijfde voor Bapaume en een zesde daar direct weer achter.

Aan het noordelijk front werd eind september nu ook het offensief hervat. Sinds 1 juli was Thiepval, afgezien van een mislukte aanval op 3 september, niet meer grootscheeps aangevallen. Op 26 sep-

tember gebruikte Gough, de opperbevelhebber van het Reserve

Leger, vier divisies om Thiepval, de Schwaben Redoubt, waar de Ulstermen al op 1 juli waren geweest, en Mouquet Farm te verove- ren. De 18de divisie van generaal Maxse, die op 1 juli zo succesvol was geweest, moest Thiepval zelf, dat wil zeggen de ruïnes ervan en de ondergrondse versterkingen die onder het dorp waren aange- bracht, aanvallen. Het werd een moeizame zaak, de soldaten moes- ten loopgraaf na loopgraaf, dug-out na dug-out in man-tegen- mangevechten veroveren. Dikwijls wordt beweerd dat in de Eerste Wereldoorlog de Duitse soldaat als soldaat superieur was aan zijn tegenstander, maar dat hij uiteindelijk overweldigd werd door de materiële superioriteit van de geallieerden. Bij de gevechten rond Thiepval, de Schwaben Redoubt en Regina Trench, waar de Cana- dezen vochten, werd duidelijk dat de burgersoldaten uit Engeland en de Dominions juist ook in deze man-tegen-mangevechten hun tegenstanders konden verslaan. De mythe van het verschil in kwa- liteit tussen de Duitse en Britse soldaat werd in stand gehouden door veel Britse generaals, die maar bleven klagen over hun eigen soldaten. Zij misbruikten dus hun soldaten op twee manieren: door ze op te offeren in slecht voorbereide en ondoordachte offen- sieven, en door ze als zondebok voor hun eigen falen te gebruiken. In ieder geval werd in deze laatste fase van de strijd met de vij- and weinig mededogen getoond. Reginald Emmett, een soldaat van het 11de Royal Fusiliers, was betrokken bij het opruimen van dug-outs bij Thiepval. Hij gooide een handgranaat naar beneden: ‘We hadden er heel wat te pakken – sommigen kwamen met hun handen omhoog naar buiten en riepen: “Kamerad”; anderen hiel- den foto’s van hun vrouwen en kinderen omhoog. We moes- ten korte metten met hen maken, want sommigen waren nog niet verslagen en trokken revolvers, maar die sloegen we ze snel uit handen. De overlevenden werden naar achteren gestuurd met een korporaal, maar heel wat werden er onderweg neergeschoten, want veel van onze jongens waren gek geworden van wat ze had-

den meegemaakt, die druk en alles, en schoten op alles wat een

Duits uniform aanhad.’ Thiepval werd op 27 september in zijn geheel ingenomen, maar voor de Schwaben Redoubt duurde dat nog tot 14 oktober. De Ca- nadezen konden pas tussen 21 oktober en 11 november Regina Trench bezetten.

De laatste twee weken van september waren, hoe dan ook, de meest succesvolle van de campagne tot dan toe geweest. Er was in die korte tijd evenveel vooruitgang geboekt als tussen 1 juli en 14 sep- tember. Haig toonde zich in een brief aan koning George v uiter- mate tevreden: ‘Ik durf te denken dat de resultaten heel bevredi- gend zijn, en ik geloof dat het Leger in Frankrijk er ook zo over denkt. De troepen zien dat zij langzaam maar zeker de Duitse Le- gers tegenover zich vernietigen, en dat hun vijand minder in staat is zich te verdedigen dan een paar weken geleden […] Zodra een divisie in de vuurlinie is geweest, begint iedereen snel te begrijpen wat vechten echt betekent, hoe noodzakelijk het is om de barrage dicht te volgen om verlies te vermijden en succes te boeken, en heel veel andere belangrijke details die alleen troepen onder vuur echt kunnen begrijpen […] Poincaré, de Franse president, kwam me hier afgelopen maandag bezoeken. Hij was zeer complimenteus over wat het Britse Leger gepresteerd had […] Hij vroeg me wat ik dacht over de voortzetting van de strijd. Ik legde uit dat we al door alle voorbereide lijnen van de vijand waren gebroken en dat er nu nog slechts provisorische versterkingen tussen ons en de heuvelrug van Bapaume stonden: bovendien had de Vijand veel geleden in manschappen, materieel en moreel. Als we nu een maand zouden rusten, dan zou de Vijand zijn verdediging kunnen versterken, zich kunnen herstellen, tekorten aanvullen, en erger nog, zij zouden het initiatief kunnen heroveren. Des te langer we rusten, des te moei- lijker zal ons probleem worden, dus we moeten doorgaan om de vijand met het uiterste van onze kracht onder druk te zetten.’

Haig begon dus weer plannen te maken voor een nieuw offen-

sief gericht op de vierde Duitse lijn, tussen Transloy en Ligny-Thil- loy. Ook deze plannen kregen gaandeweg steeds grootsere allure. De pijlen op de stafkaarten wezen weer resoluut ver oostwaarts. Haig sprak over plaatsen als Beaumetz, Marcoing en Cambrai, die niet eens op de kaarten die het Vierde Leger gebruikte, voorkwa- men. Haigs optimistische hardnekkigheid berustte voor een deel op de gedachte dat de Duitse weerstand, en vooral het Duitse mo- reel, op instorten zou staan. De ‘bewijzen’ daarvoor werden ge- leverd door zijn inlichtingenchef Charteris, maar die waren even onbetrouwbaar als altijd. Haig beschouwde de oorlog als een psy- chologische krachtmeting tussen de opperbevelhebbers. Wie brak, had verloren; wie langer dan zijn tegenstander volhield, zou win- nen. Vandaar die nadruk op het voortdurend aanvallen en onder druk houden van de vijand, en zo bleven het Vierde Leger en het Reserve Leger de hele maand oktober aanvallen. Het Reserve Leger modderde ten oosten van Thiepval voort, om de Schwaben Redoubt te bezetten, Regina Trench of Stuff Trench. Maar het volgende dorp, Grandcourt, een kilometer of twee van Thiepval, werd nooit bereikt. In oktober was het gaan regenen, ongemeen hard en langdurig. Het terrein was veranderd in drijf- zand waarin de soldaten zich nauwelijks konden voortbewegen. Urenlang stonden ze tot hun knieën in het water. Nog voordat ze hun aanvalslijn hadden bereikt, waren ze al uitgeput. Het 11de Roy- al Sussex, het bataljon van Edmund Blunden, de oorlogsdichter, veroverde op 21 oktober uiteindelijk Stuff Trench: ‘Dit was Stuff Trench, negentig centimeter diep, lijken onder je voeten, lijken op de borstwering.’14 Vanuit de loopgraaf had hij een prachtig uitzicht op Grandcourt, de naam voor iets wat altijd onbereikbaar zou blij- ven. Blunden vond een hondje in die ellende dat jankend rond- hinkte in de modder. Hij pakte het op, hij wilde het meenemen, maar hij zette het weer neer en het beestje kroop weg in de modder van een krater.

De Duitse Transloy-lijn werd door het Vierde Leger zeven keer

aangevallen, op 7, 12, 18, 23, 28 en 29 oktober en op 5 november. Ze- ven keer kwamen de Britse troepen nauwelijks vooruit, in de mees- te gevallen moesten ze na hun aanval weer in hun eigen loopgraven terugkeren. De belangrijkste oorzaak van deze opeenvolging van mislukkingen lag in het besluit van Haig zelf om de Transloy-lijn aan te pakken. Het was gewoon onbegonnen werk. Het bereiken van die lijn betekende immers dat precies dezelfde afstand over- brugd moest worden die het Britse leger in de drie maanden van hard vechten na 1 juli had overbrugd. Dat was nagenoeg een puur fysieke onmogelijkheid in de herfst- en wintermaanden die nu voor de deur stonden.

Daar kwam bij dat de Britten nu weer van de heuvelrug Thiep- val-Guillemont moesten afdalen in een vallei, die door de aanhou- dende regenval steeds onbegaanbaarder werd. Daarna moesten ze zich weer uit de vallei vechten, heuvelop in de richting van de Duit- sers. Het kwam erop neer dat de Britten zich met elke meter ter- reinwinst die ze boekten, dieper in de modder werkten. Het was onmogelijk om in die ellendige omstandigheden de winter door te brengen. Om weer op hoger gelegen terrein te komen was het dus paradoxaal genoeg noodzakelijk om door te vechten. De strijd kreeg er een even fatale als futiele dynamiek door. Omdat de Britten in een vallei moesten afdalen, herwonnen de Duitsers bovendien het voordeel van een goede artilleriewaarne- ming. Vanuit hun hoger gelegen posities konden zij alle Britse troepenbewegingen overzien, en dat gold vice versa steeds min- der. Daarbij kwam dat door het voortdurende slechte weer geen luchtwaarneming mogelijk was. De Britse aanvallers moesten het dus zonder een goed voorbereidend artilleriebombardement doen. Rawlinson noemde het suïcidaal om onder die omstandig- heden aan te vallen, maar hij bezweek onder de druk van Haig, die nog steeds van een beslissende doorbraak droomde. De gevolgen waren voorspelbaar.

Niet alleen het landschap van de Somme en het barbaarse

herfstweer verhinderden Brits succes. De Duitse troepen stonden in het geheel niet op instorten. Integendeel, begin oktober werden de zes uitgeputte Duitse divisies in de Transloy-sector vervangen door zeven verse divisies uit de algemene reserve. Aan de artillerie werden 23 zware batterijen toegevoegd, 36 versleten batterijen wer- den vervangen. Het zwaartepunt in de krachtsverhoudingen kwam zo bij de Duitsers te liggen. De Britten waren met 689.000 soldaten aan de Somme-campagne begonnen. De legers omvatten nu nog maar 576.000 man. De grote verliezen konden allang niet meer door nieuwe rekruten worden goedgemaakt. De divisies in de lijn konden niet meer door verse troepen vervangen worden, de batal- jons waren met gemiddeld 350 man op minder dan de helft van hun nominale sterkte. De aanvoer voor de troepen moest langs de weg van Longueval naar Flers komen en die werd bijna voortdu- rend door de Duitse artillerie beschoten. Een laatste reden voor het Britse falen in oktober was dat zij geen antwoord hadden op de toenemende tactische verfijning van de Duitse verdedigers. Al eer- der werd duidelijk dat de Duitsers als antwoord op de voorberei- dende artilleriebeschietingen hun verdediging veel dieper hadden gemaakt zodat de verdedigers veel moeilijker zouden kunnen wor- den uitgeschakeld. Nu werden ook de machinegeweerposten zo- veel mogelijk buiten het bereik van de creeping barrage opgesteld, maar zo dat ze de aanvallers nog wel konden beschieten. Het bleek een effectieve vorm van verdediging.

Gedurende oktober leverden de commandanten ter plaatse steeds meer kritiek op de voortzetting van de aanvallen. Zij verwoordden ongetwijfeld de wanhoop van hun soldaten, die tot hun knieën in het water stonden en van koude noodrantsoenen moesten leven omdat het warme eten niet meer naar voren kon worden gebracht. Lord Gort, een stafofficier van Haig, die in 1940 opperbevelhebber van het Britse leger zou worden, stelde na een bezoek aan het front

vast dat de troepen uitgeput waren. Ze moesten elkaar uit de mod-

der trekken als ze ten aanval gingen. In het niemandsland kwamen ze door de modder nauwelijks meer vooruit zodat ze een makkelij- ke prooi voor de Duitsers waren.

Opmerkelijk is het protest van Lord Cavan, de bevelhebber van xiv Corps, tegen een aanval die hij op 5 november zou moeten on- dernemen: ‘Een aanval op Transloy vanuit mijn huidige positie met de troepen die ik ter beschikking heb, heeft praktisch geen kans op succes door het zware kruisvuur van machinegeweren en artillerie vanuit het noorden, en de enorme afstand die we moeten afleggen naar een sterk voorbereide positie, omdat we onze lijn door het falen van eerdere operaties niet voldoende hebben kun- nen opschuiven […] Ik erken absoluut dat we de Franse linker- vleugel niet in de lucht mogen laten hangen […] Ik benadruk dat ik bereid ben de Britse rechtervleugel op te offeren, liever dan de Fransen in gevaar te brengen. Maar ik voel dat ik verplicht ben te vragen of dat nu echt de bedoeling is, want het wordt hoe dan ook een offer. Het lijkt er niet op dat een mislukking de Fransen veel zal helpen, en er is het gevaar dat deze aanval het vertrouwen van de manschappen en officieren in hun bevelhebbers zal schaden. Nie- mand die niet de frontloopgraven heeft bezocht, kan werkelijk de staat van uitputting begrijpen waarin de mannen geraakt zijn.’ Bijna openlijk waarschuwde Cavan zijn superieuren, Haig en Rawlinson, voor het feit dat niet alleen het Duitse, maar zeker ook het Britse leger op breken stond. Hij verweet hun te willen aanval- len zonder op de hoogte te zijn van de omstandigheden waaronder aangevallen moest worden. Rawlinson liet zich door Cavan over- tuigen dat een aanval onmogelijk was. Maar Haig vond, na overleg met de Fransen, dat de aanval gewoon moest doorgaan. Op 5 november maakten drie bataljons Durham Light Infantry zich dus gereed om voor de zoveelste maal de Butte de Warlen- court aan te vallen, een oude, kunstmatige grafheuvel die in al zijn krijtachtige witheid hoog boven de modder van het slagveld uit

rees. Gedurende de hele maand oktober hadden de Britten aange-

vallen, maar tevergeefs. Op 5 oktober was korporaal Adolf Hitler, ordonnans bij het 16de Reserve-Infanterie-Regiment, in de buurt van deze Butte gewond geraakt, een granaatscherf in zijn dijbeen. De Duitsers hadden er een uitstekende waarnemingspost. De Brit- se oorlogscorrespondenten noemden de heuvel Klein-Gibraltar en voor de Britse soldaten werd het veroveren van de Butte een obses- sie. ’s Ochtends vroeg moesten de Durhams elkaar uit de modder trekken voordat ze konden beginnen. Aan het eind van de ochtend hadden ze een stukje van de heuvel te pakken. ’s Middags werden ze er weer door de Duitsers afgeslagen. Een van de bataljonscom- mandanten van de Durhams, Roland Boys Bradford, had de aan- val op de Butte de Warlencourt hoe dan ook onzin gevonden. Als de Butte was ingenomen, zou de Britse positie niet verbeterd zijn en zouden de voordelen niet tegen de hoge verliezen hebben opge- wogen. Nu de aanval volgens verwachting mislukt was, was het helemaal weer een oefening in vergeefsheid geweest: ‘Maar dat is misschien alleen maar de beperkte visie van een bataljonscom- mandant.’ Op 5 november telde het Britse leger in deze kleine sector twee- duizend man aan verliezen. Ook na die dag werd de strijd hier voortgezet. In het front kwam geen enkele verandering meer, maar toch werd er nog bijna een hele infanteriedivisie doorheen ge- jaagd. Rawlinson waarschuwde Haig dat als hij zo doorging, er geen troepen meer over zouden zijn om de oorlog in 1917 voort te zetten. Op 18 november werd er voor het laatst om de Butte ge- vochten. Op die dag maakte een sneeuwstorm aan de gevechten een einde.

De Transloy-lijn werd niet ingenomen. Het Reserve Leger van Gough, dat sinds 1 november het Vijfde Leger werd genoemd, vocht in het noorden eenzelfde trieste strijd. De regen dwong tot het opschorten van de gevechten. Het zag ernaar uit dat de slag van

de Somme langzaam zou uitdoven in de modder en de regen, zon-

der een laatste aansprekende ‘overwinning’. Maar precies aan een overwinning had Haig behoefte. Op 15 november zou er weer een conferentie van de geallieerde opperbevelhebbers in Chantilly plaatsvinden waar net zoals in 1915 de plannen voor het volgende jaar besproken zouden worden. Haig meende dat zijn positie ster- ker zou zijn wanneer zijn troepen bijvoorbeeld Beaumont-Hamel zouden bezetten en er ook nog eens drieduizend Duitsers krijgsge- vangen zouden maken. Haig zette Gough onder druk om nog één keer een groot offen- sief op touw te zetten, en Gough kon niet anders dan zijn opperbe- velhebber gehoorzamen. De voorbereidende artilleriebeschieting startte op 6 november. De aanval zelf begon op 13 november, ’s ochtends om 05.45 uur, toen het nog pikkedonker was. De 31ste divisie lag, zoals op 1 juli, weer tegenover Serre, en weer haalden ze Serre niet. Ze bleven gewoon steken in de modder. Elf divisies, pre- cies zoveel als op 1 juli, namen aan de slag van de Ancre deel. Drie boekten er enig succes. De 51ste (Highland) divisie bezette Beau- mont-Hamel, de 63ste (Royal Naval) divisie Beaucourt en de 39ste divisie St. Pierre Divion ten zuiden van de rivier de Ancre. De Highlanders slaagden waar de Newfoundlanders op 1 juli hadden gefaald. Weer werd een zware mijn tot ontploffing gebracht, vlak bij de oude Hawthorn Ridge-mijn. Maar nu precies op zero hour, en deze keer was er succes. De versterkingen in het dorp zelf wer- den zwaar gebombardeerd, er was een effectieve creeping barrage, machinegeweren schoten over de hoofden van de oprukkende in- fanterie heen en er hobbelden ook wat tanks mee. Het front werd hier en daar bijna twee kilometer opgeschoven. Het was een typi- sche bite-and-hold-operatie. Beperkte doelen werden met de inzet van een maximum aan middelen bereikt. Er werden voor de aan- val op 13 november evenveel granaten verschoten als op 1 juli. De Britse verliezen bedroegen ongeveer 22.000 man, meer dan de kracht van twee divisies; ook succesvolle operaties zijn kostbaar.

Haig was uitermate tevreden. Op de Chantilly-conferentie kon hij

tegenover zijn collega’s pronken met de verovering van Beaumont- Hamel. Een heel betrekkelijk succes nochtans. Dat dorpje had ei- genlijk al op 1 juli ingenomen moeten zijn, maar misschien waren zijn collega’s dat allang vergeten.

Haig gaf Gough toestemming voor nog één aanval op 18 novem- ber. Die leverde helemaal niets meer op. Toen was het afgelopen. Haig had zijn politieke succes behaald en hij gaf Gough opdracht van verdere offensieven af te zien. Op diezelfde 18 november confe- reerde Haig met zijn legeraanvoerders. Hij ontvouwde geen nieuwe visionaire offensieven meer. De slag van de Somme was voorbij.

‘Nicht ärgern, nur wundern!’

Eind februari 1917 ontdekten patrouilles van het Vijfde Leger bij Serre dat de Duitse troepen vóór hen zich heimelijk uit hun stellin- gen hadden teruggetrokken. Deze terugtocht was deel van Opera- tion Alberich, genoemd naar de machtswellustige dwerg in de Ni-

belungensage. De Duitsers ontruimden de oude frontlijn aan de Somme en betrokken een nieuwe verdedigingslijn, zo’n dertig ki- lometer oostwaarts. Ze hadden maanden gewerkt aan deze Sieg- fried Stellung, die door de Britten de Hindenburg-lijn werd ge-

noemd.

Deze operatie was het resultaat van een wijziging van de Duit- se verdedigingstactiek. Falkenhayn, de Duitse opperbevelhebber, had, zoals eerder vermeld, bij het begin van de slag van de Somme verordonneerd dat er geen meter grond door de Duitsers prijsge- geven mocht worden. Dat betekende niet alleen dat de eerste lijn zwaar verdedigd moest worden, maar ook dat de Duitsers telkens in de tegenaanval moesten gaan om verloren gegaan terrein terug te winnen. Door deze tactiek werd de slag van de Somme ook voor de Duitsers een mensenverslindende affaire. Falkenhayn werd op 29 augustus 1916 ontslagen als opperbevelhebber, vooral omdat zijn offensief bij Verdun, zijn gok om de oorlog in één klap te be- slissen, definitief mislukt was. Hij werd opgevolgd door het duo Paul von Hindenburg en Erich Ludendorff, die samen feitelijk een militaire dictatuur in Duitsland vestigden.

De wisseling van de wacht betekende ook een verandering van

tactiek. De beginselen van Falkenhayn werden vervangen door een elastische verdediging in de diepte. Wat bij Guillemont min of meer improviserend tot stand was gekomen, werd nu algemene doctri- ne. In plaats van een statische verdediging van de frontlijn kwam het er nu op aan de vijand in een diepe verdedigingszone te lokken en hem daar met machinegeweren, mortieren en artillerie uit te schakelen. Het doel van de verdediging was volgens Hindenburg de vijand uit te putten, hem dood te laten bloeden, en tegelijk de ei- gen krachten zoveel mogelijk te sparen. De verdediging moest geen beroep meer doen op grote aantallen soldaten, maar op het ge- bruik van artillerie en machinegeweren, die in betonnen bunkers in de verdedigingszone waren opgesteld. Gezien de krachtsver- houdingen, verklaarde Hindenburg, was het van het grootste be- lang om zuinig met soldaten te zijn. Hij leek op dat moment in ie- der geval de essentie van de uitputtingsoorlog te begrijpen: zoveel mogelijk tegenstanders doden en daarbij zo weinig mogelijk eigen soldaten verliezen. Het bezit van een paar meter meer of minder volstrekt verwoest gebied was in dat type oorlog irrelevant. Het opgeven van gebied in ruil voor een nog beter te verdedigen posi- tie, zoals de Siegfried Stellung, was dus niet, zoals sommige Britse historici graag beweren, de erkenning van een Duitse nederlaag aan de Somme maar een verstandige strategische beslissing. Deze Siegfried Stellung bleek overigens een formidabel verdedi- gingssysteem. In 1917 vond het Britse leger geen middel om er- doorheen te breken, noch bij Arras, noch bij Ieper. Pas in 1918, tij- dens de laatste honderd dagen van de oorlog, lukte dat wel. In maart 1917 waren de Britse troepen dus eindelijk in Serre, in Ba- paume en Péronne. Helaas voor hen waren de Duitsers in maart 1918 al weer terug. Tijdens het grote Duitse voorjaarsoffensief van 1918 moesten de Britten in enkele dagen tijd opgeven wat ze in vijf maanden moeizaam meter voor meter hadden veroverd. Het Vijf-

de Leger van Gough, dat zich in 1917 tijdens de derde slag van Ieper

totaal had uitgeput, was naar de toen ogenschijnlijk rustige Som- me-sector teruggestuurd om wat op adem te komen. De Duitsers sloegen dwars door hun geïmproviseerde linies heen. Gough werd van zijn commando ontheven omdat hij voor dit debacle verant- woordelijk werd gehouden. De Duitsers kwamen tijdens deze twee- de slag van de Somme verder dan ze in 1916 ooit waren geweest. Al- bert, dat in 1916 nog veilig en stevig achter de Britse frontlijn lag, werd op 26 maart 1918 door de Duitsers veroverd. Pas op 22 augus- tus 1918 zouden de 8ste East Surreys er weer terug zijn. Montauban, dat zij met zoveel elan op 1 juli 1916 hadden veroverd, lag nog kilo- meters weg. Maar dat wisten de Britse soldaten in het vroege voor- jaar van 1917 gelukkig allemaal nog niet. De Britse troepen trokken bijna schoorvoetend het gebied binnen dat de Duitsers ontruimd hadden. De laatsten hadden tijdens hun terugtocht heel zorgvuldig de tactiek van de verschroeide aarde toe- gepast. Dorpen werden geheel verwoest, wegen onbegaanbaar ge- maakt, bomen omgehakt, booby traps aangebracht. Op 18 maart be- reikten soldaten van de Royal Warwicks Péronne, het vestingstadje aan de Somme. Gedurende de hele slag was de Vauban-vesting, die de stad zo vaak beschermd had, het hoofdkwartier geweest van waaruit de Duitsers hun verdediging hadden georganiseerd. Nu is er het Historial de la Grande Guerre gevestigd, een indrukwekkend museum over de Eerste Wereldoorlog. Ook Péronne was geheel met de grond gelijkgemaakt. Aan wat restte van de gevel van het stadhuis hadden Duitse soldaten een planken bord vastgespijkerd, met daarop de tekst ‘Nicht ärgern, nur wundern’. Windt u zich niet op, verwondert u zich slechts. Het is misschien wel de meest ont- luisterende tekst die een mens over de oorlog kan bedenken. Oor- log is erg, maar zo is de mens. Verbaast u zich over zijn geweldda- digheid, en probeer de oorzaken van oorlog te onderzoeken.

De Australische historicus John Laffin schreef een venijnig boek

over de kwaliteiten van de Britse generaals. De titel is veelzeggend: British Butchers and Bunglers of World War i. Slachters en knoeiers

waren het volgens hem, de generaals die de Britse soldaten aan- voerden. Wie langs de Britse begraafplaatsen dwaalt die de front- lijn van de Somme markeren, heeft, zelfs negentig jaar later nog, moeite om zijn gevoelens van woede en ergernis over zoveel ver- geefsheid te onderdrukken. Maar deze elementaire woede brengt ons niet verder bij het begrijpen van de oorzaken van de bloedige tragedie die zich aan de Somme afspeelde. ‘Niemand kan het slagveld van de Somme bezoeken zonder onder de indruk te raken van de enorme inspanning van het Britse Leger. Vijf lange maanden duurde deze slag. Eigenlijk niet één slag, maar een reeks van grote slagen werd methodisch geleverd door een op- eenvolging van talrijke divisies, zodat mannen uit elk deel van het Rijk eerbied verdienen voor hun moed en vastberadenheid […] Voor velen betekende het een zekere dood, en zij moeten dat alle- maal geweten hebben voor ze begonnen. Ongetwijfeld was het de wetenschap dat het bestaan van Engeland als een vrije natie op het spel stond die hen tot zulke heldendaden bracht. De tijd ontbreekt me om alle gedachten die door mijn hoofd schieten op te schrijven wanneer ik denk aan al die prachtkerels die hun leven hebben gege- ven voor hun land of verminkt zijn geraakt. Ik hoop dat we later een premier en een regering zullen krijgen die hun recht zullen doen.’ Dat noteerde Sir Douglas Haig, inmiddels tot veldmaarschalk bevorderd, op 31 maart 1917 in zijn dagboek toen hij een bezoek aan de slagvelden van de Somme had gebracht.1 Bewondering voor zijn soldaten, een bittere aanval op de toenmalige politici, die ken- nelijk geen recht deden aan de soldaten, maar geen woord over de verantwoordelijkheid van de generaals, en die van hemzelf in de eerste plaats, die hen toch in veel gevallen een zekere dood in had- den gestuurd.

In de discussie over de rol van Haig, slager of competent generaal

met gevoel voor zijn manschappen, wordt het debat over de slag van de Somme samengebald. Het is nu tijd om op dat debat terug te komen. Al tijdens de slag zelf werd, zoals vermeld, aan de zin ervan en aan de gevolgde tactiek getwijfeld. Winston Churchill noemde in zijn augustusmemorandum het offensief een grote mislukking. We zagen hoe Haig en Robertson toen de toenemende twijfels van de politici konden wegnemen. Maar tegen het einde van het offensief nam de kritiek weer in hevigheid toe.

Zo kwam op 3 november 1916 het Britse War Committee bijeen op verzoek van Lloyd George, op dat ogenblik nog minister van Oorlog. Het ging erom de resultaten van de slag van de Somme te bespreken. Het oordeel was vernietigend. Sir William Robertson, de chef van de Imperial General Staff, had op verzoek van Lloyd George een analyse van de militaire situatie gemaakt. Het offensief had niet gebracht wat ervan verwacht was. De Duitse lijn was niet doorbroken. De verliezen aan geallieerde kant waren veel hoger dan die aan Duitse kant, hoe er ook met de cijfers werd gemanipu- leerd. Voortzetting van het offensief aan de Somme zou ook vol- gend jaar niet tot beslissende resultaten, maar alleen maar tot nog meer verliezen leiden. Dat was precies wat Churchill begin augus- tus al had gezegd, en daarna was het alleen nog maar erger gewor- den. Het hele War Committee was het eens met de even pijnlijke als juiste analyse van Robertson. Het Somme-offensief was allerminst een succes geworden, het was in de modder van november gesmoord. De troepen waren uit- geput, bij soldaten maar ook bij officieren, van korps- tot batal- jonscommandant, heerste ernstige twijfel over de gevolgde strate- gie, zoals in het vorige hoofdstuk duidelijk werd. De oorlog was niet beslist en het was ook volgens de militairen ter plaatse maar zeer de vraag of de oorlog volgend jaar wél zegevierend zou kun- nen worden beëindigd.

Aan het eind van 1916 was er niemand die van mening was dat

de slag van de Somme als een overwinning gevierd zou kunnen

worden. Zeker, de soldaten hadden heldhaftig gestreden, maar er werd aan getwijfeld of hun offer niet tevergeefs was geweest. Per- soonlijk meende Lloyd George dat het Haig niets kon schelen hoeveel man hij verloor. ‘Hij verspilt gewoon de levens van deze jongens.’4 Daarmee is het traditionele beeld van de Slag van de Somme geschetst: het was een bloedig debacle waarin de levens van soldaten opgeofferd werden door incompetente generaals. Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw proberen verschillende re- visionistische historici zoals John Terraine, Gary Sheffield, John Bourne, Brian Bond en Paddy Griffith dit beeld te veranderen. Het komt erop neer dat zij proberen aan te tonen, in de woorden van John Terraine, dat de slag van de Somme een duidelijke geallieer- de, vooral Britse, overwinning was, omdat hier de basis werd ge- legd voor de uiteindelijke nederlaag van de Duitsers in 1918.5 Gary Sheffield gaat niet zover dat hij de Somme een strategische over- winning noemt, maar hij spreekt toch over een strategisch succes.

In zijn visie was de slag van de Somme weliswaar geen overwin- ning op zichzelf, maar zonder deze slag zou de Entente in 1918 niet als overwinnaar uit de strijd zijn gekomen. Hoe moeten deze claims op de overwinning of succes, negentig jaar na de slag, beoordeeld worden? Van belang is allereerst te wij- zen op het heel specifieke politieke en wetenschappelijke program- ma van deze revisionisten. Zij verzetten zich tegen het beeld dat de gewone man van de Eerste Wereldoorlog, en van de rol van het Britse leger in het bijzonder, zou hebben; het beeld van massale, fu- tiele slachtpartijen en van soldaten die vochten als leeuwen maar geleid werden door ezels.7 Zij menen dat zo geen recht wordt ge- daan aan de formidabele prestaties van het Britse leger tijdens de Eerste Wereldoorlog. In het traditionele beeld zien zij in laatste in- stantie ook een basis voor pacifistische opvattingen, die zij willen bestrijden. Oorlog is naar hun mening niet zinloos en de inzet van

militaire middelen kan wel degelijk gerechtvaardigd en effectief

zijn. Het is niet toevallig dat de meeste revisionisten aan Britse mi- litaire academies doceren, of anderszins aan de Britse krijgsmacht verbonden zijn.

De revisionisten proberen het traditionele beeld te laten kante- len door bij het einde te beginnen. Hun uitgangspunt is dat het Britse leger aan het eind van 1918 de grootste reeks overwinningen uit zijn hele geschiedenis, de Tweede Wereldoorlog incluis, heeft behaald. In die Laatste Honderd Dagen versloeg het Britse leger keer op keer de belangrijkste vijand op het belangrijkste strijdto- neel van de oorlog. Een bewonderenswaardige prestatie, en deze zienswijze is niet onjuist.

De bijdrage van het Franse leger aan de overwinning in 1918 was betrekkelijk gering, evenals die van het Amerikaanse leger, althans in het Britse perspectief. Het grote Duitse voorjaarsoffensief was mislukt. Vanaf 8 augustus begon het, vooral Britse, slotoffensief met een succesvolle aanval, weer in het gebied van de Somme. Eind september braken Britse troepen door de Hindenburg-lijn en be- gon de Duitse verdediging langzaam te verkruimelen. Erich Lu- dendorff, feitelijk de Duitse opperbevelhebber, stortte net als zijn front in. Hij liet aan de regering weten dat in deze omstandigheden de geallieerden om een wapenstilstand moest worden gevraagd. Daartoe nam kanselier Max von Baden begin oktober contact op met president Wilson, die in januari 1918 zijn Veertien Punten voor een rechtvaardige vrede had opgesteld. De onderhandelingen over een wapenstilstand zouden tot 11 november duren. Dat de revisionisten de ineenstorting van de Duitse troepen als een verdienste van het Britse leger zien, is niet alleen begrijpelijk, maar ook in belangrijke mate juist. Gary Sheffield geeft een van zijn boeken even trots als verongelijkt de titel Forgotten Victory. Hij bepleit dat deze prestaties van het Britse leger en zijn aanvoer- der Haig op waarde geschat moeten worden. Niet op het debacle van de slag van de Somme maar op de overwinning van het Brit-

se leger twee jaar later moet de nadruk gelegd worden.

Deze opvatting dwingt de revisionisten ook tot een herwaarde- ring van de slag van de Somme zelf. Die wordt dan beschouwd, misschien niet als een overwinning op zich maar toch als een voor- waarde voor het behalen van de eindoverwinning, en dus deel van die overwinning. Haig zelf koos, zoals we al eerder zagen, in zijn Fi- nal Dispatch van 1919 voor deze benadering. De Eerste Wereldoor-

log moest niet als een serie afzonderlijke veldslagen beschouwd worden, maar als één langdurige strijd, waarvan de verschillende onderdelen op een logische en noodzakelijke manier met elkaar ver- bonden waren. De slag van de Somme maakte volgens Haig deel uit van de wearing-out-fase van de oorlog, het uitputten van de vijand, wat nodig was ter voorbereiding van de uiteindelijke overwinning. Dat Haig in 1916 zelf het offensief vooral zag als een beslissende slag die de oorlog moest beëindigen, maakt deze rechtvaardiging er ove- rigens niet geloofwaardiger op.

Een tweetal argumenten gebruiken de revisionistische auteurs om het traditionele beeld van de slag van de Somme te wijzigen. Het eerste argument is dat van Haig: de Somme was noodzakelijk als wearing-out-fase. Het tweede argument is dat van de learning cur-

ve: tijdens de slag van de Somme zou het Britse leger geleerd heb-

ben hoe een moderne oorlog gevoerd moest worden. Op 1 juli was het Britse leger nog een verzameling goedwillende amateurs, op 18 november was het een zeer ervaren en professioneel leger, dat uiteindelijk de vijand zou kunnen verslaan. Het argument dat de slag van de Somme een noodzakelijke fase was in een langduriger strijd die tot doel had de vijand uit te put- ten, is al eerder aan de orde geweest. In de eerste plaats moet nog- maals benadrukt worden dat dit een argument is dat na de slag zelf is bedacht om het mislukken van de oorspronkelijke opzet te ver- bloemen. De slag van de Somme is door Haig opgezet als een

offensief om door de Duitse lijn heen te breken en de oorlog te be-

slissen. Deze opzet is mislukt. In die zin was de slag van de Somme een Britse nederlaag, en een Duits succes. Bij Verdun slaagden de Duitsers er niet in door de Franse verdediging heen te breken. Dat wordt terecht als een Frans succes beschouwd, hoe groot de Franse verliezen daarbij ook zijn geweest. Waarom zou de mislukte Britse poging bij de Somme dan niet als een Duits succes aangemerkt mogen worden?

De volgende vraag is dan of de slag van de Somme, subsidiair en achteraf, werkelijk als een succes kan worden beschouwd in ter- men van uitputting van de Duitse gevechtskracht. Een vergelijking van de verliescijfers laat zien dat de Somme in dit opzicht niet als een succes kan worden aangemerkt, integendeel zelfs. Het doel van een uitputtingsslag is immers om zoveel mogelijk vijanden te do- den en daarbij zelf zo min mogelijk verliezen te lijden. De Britse verliezen bedragen volgens de telling van Prior en Wilson, zoals eerder vermeld, 432.000 en de Franse 204.451 man, tezamen dus 636.451 man. Hiertegenover staan de Duitse verliezen, die volgens hen 230.000 man bedragen. Zelfs als we het gangbaarder, maar daarom niet betrouwbaarder getal van 450.000 hanteren, veran- dert het beeld niet echt. Ook volgens deze lugubere rekenkunde moet de slag van de Somme als een Duits succes worden aange- merkt. Dit neemt niet weg dat ook aan Duitse zijde de verliezen aanzienlijk waren. Maar de Duitsers trokken er, eerder dan de Brit- ten, de conclusie uit dat hun verdedigingssysteem veranderd moest worden zodat de verliezen beperkt zouden kunnen worden. Het argument van de revisionisten dat de slag van de Somme een even pijnlijke als noodzakelijke fase was ter voorbereiding van de uiteindelijke overwinning in de uitputtingsoorlog, gaat al met al niet op. Beide partijen leden gruwelijke verliezen. Zowel kapitein von Hentig, die de Somme als het graf van het Duitse veldleger zag, als Winston Churchill, die hetzelfde beweerde voor Kitchener’s Army, had gelijk. Maar het einde van de oorlog was door die af-

schuwelijke wederzijdse slachting, hoe triest ook, niet dichterbij

gekomen. Er was door de slag van de Somme geen doorslaggevend gat in de Duitse mankracht geslagen.

Bovendien kan betwijfeld worden of het juist is om de Eerste Wereldoorlog als een pure uitputtingsoorlog te beschouwen. Een dergelijke oorlog wordt beslist op het moment dat een van beide partijen letterlijk geen manschappen meer overheeft om de strijd voort te zetten. De Duitse troepen werden vanaf augustus 1918 re- gelmatig verslagen, hun front werd steeds verder ingedrukt, maar zelfs toen ontbrak het het Duitse leger op zich niet aan weerbare mannen. Uit analyses van Charles Maier, die zich uitvoerig met deze kwestie heeft beziggehouden, blijkt dat de geallieerden er in de gehele oorlog niet in geslaagd zijn per jaar meer Duitsers te do- den dan er 18 jaar werden. Het surplus aan beschikbare mankracht nam dus tijdens de oorlog gestaag toe. Zo bereikten in 1916 688. Duitsers de dienstplichtige leeftijd, terwijl er 340.000 sneuvelden. Dat betekende een overschot van 348.000. In 1917 bedroeg dat overschot zelfs 411.000 man, en in 1918 toch nog steeds 319.000. Hieruit blijkt dat de geallieerden niet erg succesvol waren in het uitputten van de vijandelijke mankracht. Gedurende de hele oor- log zijn de Duitsers en hun bondgenoten erin geslaagd meer geal- lieerde soldaten te doden dan omgekeerd het geval was. Er moet dan ook vastgesteld worden dat de uiteindelijke overwinning van de geallieerden dus níet het gevolg van de uitputting van vijande- lijke mankracht was. Zonder daar uitvoerig op in te gaan kan ge- steld worden dat deze overwinning het gevolg was van een samen- stel van factoren.

Het Britse leger was erin geslaagd door een effectieve combina- tie van infanterie, artillerie, luchtmacht en zelfs ook tanks een strijdmacht te ontwikkelen die in staat was langzaam maar zeker en tegen zeer hoge kosten (per dag sneuvelden tijdens het slot- offensief meer Britse soldaten dan aan de Somme) de Duitse ver- dediging op te rollen. Daarbij kwam dat het moreel van de Duitse

troepen in de zomer van 1918 als gevolg van de mislukking van hun

aanvankelijk zo succesvolle voorjaarsoffensief en van de komst van de Amerikaanse troepen aan het front danig was aangetast. De hoop op een overwinning die er tot het voorjaar van 1918 mis- schien nog was, werd zo de bodem ingeslagen. Als een laatste fac- tor kan dan ook nog de doorwerking van de economische blokka- de genoemd worden, die het steeds moeilijker maakte de Duitse oorlogsmachine op gang te houden.

Al met al zijn de verliezen die aan de Duitsers tijdens de slag van de Somme zijn toegebracht, niet van doorslaggevende betekenis geweest ter voorbereiding van de overwinning in 1918. Het wea- ring-out-argument gaat dus niet op. De afschuwelijke omvang van de Britse verliezen aan de Somme, een veelvoud van de Duitse, kan om die reden niet gerechtvaardigd worden. Voor de verspilling van zoveel mensenlevens blijven de militaire leiders, Haig, Rawlinson, Gough en Robertson, verantwoordelijk en minstens evenzeer de politici in Londen, die nalieten om in te grijpen terwijl ze wel de- gelijk op de hoogte waren van de desastreuze ontwikkelingen aan het front. Het vertrouwen dat de vrijwilligers van augustus 1914 in hun politieke en militaire leiders stelden, is aan de Somme in op een afschuwelijke manier beschaamd. Dat maakt dat de slag van de Somme in de Britse geschiedenis een onverwerkt trauma blijft. Het tweede argument dat de revisionisten aanvoeren om het tradi- tionele beeld van de slag van de Somme te veranderen, is dat van de learning curve. Het Britse leger zou met schade en schande, dat wel, aan de Somme geleerd hebben hoe een moderne oorlog ge- voerd moest worden. Daarom was de Somme volgens de revisio- nisten een pijnlijke, maar ook noodzakelijke en succesvolle fase in de oorlog. Allereerst dient opgemerkt te worden dat het ook hier gaat om een rechtvaardiging achteraf, en bovendien van een onei- genlijk karakter. De slag van de Somme was immers niet opgezet als een leerproject, maar als een campagne om de oorlog te win-

nen. Die opzet mislukte jammerlijk. Wanneer de slag van de Som-

me dan gerechtvaardigd wordt door te wijzen op de toegenomen militaire efficiëntie van het Britse leger als gevolg van deze neder- laag, is dat toch wel een even ongeloofwaardige als onsmakelijke manier om het verlies van zoveel honderdduizenden te rechtvaar- digen. Als het werkelijk was gegaan om het opdoen van ervaring, dan waren er, ook toen, andere leermethoden beschikbaar geweest dan de gehanteerde: bijna het hele Britse leger op te gebruiken in een reeks van aanvallen die feitelijk niets opleverden. Het argu- ment van de learning curve is niet meer dan een vijgenblad om de nederlaag die het offensief van de Somme was, te bedekken.9 De historicus Jay Winter spreekt sarcastisch over de bleeding curve. Hij heeft gelijk: ondanks de op den duur toegenomen militaire effi- ciëntie van het Britse leger, die in de laatste maanden van de oorlog bleek, nam het aantal Britse slachtoffers bij het succesvolle slot- offensief zelfs nog toe.

Nog belangrijker is de vraag: was er gedurende de slag van de Somme werkelijk sprake van een duidelijke learning curve? Het antwoord kan eigenlijk niet anders dan ontkennend zijn. Ook de revisionistische historici accepteren de militaire analyse die door Prior en Wilson van de slag van de Somme wordt gegeven, als gezag- hebbend. Hun analyse komt er samengevat op neer dat het succes van een aanval afhankelijk was van de wijze waarop de artillerie haar taken uitvoerde. In de voorbereidende fase moest de artillerie het prikkeldraad voor de loopgraven uit de weg ruimen, de Duitse loop- graven, dug-outs en machinegeweerposten verwoesten en de Duitse artillerie uitschakelen. Tijdens de aanval moest de artillerie zorgen voor een creeping barrage, die de oprukkende infanterie bescher- ming moest bieden, en ook nog voor een standing barrage, die zou verhinderen dat reservetroepen van de Duitsers in de tegenaanval zouden kunnen gaan. Bijkomende voorwaarden voor succes wa- ren dat de offensieven terdege voorbereid, goed georganiseerd en gecoördineerd moesten zijn, en met voldoende troepen uitgevoerd

moesten worden. Ten slotte, en misschien wel het belangrijkste in-

zicht dat Prior en Wilson formuleren: de infanterie mocht niet ver- der oprukken dan tot waar de artillerie haar zou kunnen bescher- men. Het is de essentie van de bite-and-hold-doctrine, waarmee het Britse leger inderdaad in de laatste oorlogsmaanden stapje voor stapje de Duitse linies terugdrong. Ontluisterend is dat tijdens de slag van de Somme slechts op juli, 15 en 25 september en enigszins ook op 1 juli aan het zuidelijke front en op 13 november bij Beaumont-Hamel aan deze voorwaar- den werd voldaan; en dan ook nog maar gedeeltelijk. In de tussen- liggende perioden, tot aan de laatste dag van het offensief op november toe, werden talloze aanvallen uitgevoerd zonder vol- doende voorbereiding en steun van de artillerie, zonder degelijke voorbereiding van en coördinatie tussen de verschillende infante- rie-eenheden, en zonder de inzet van voldoende troepen, met even voorspelbare als tragische uitkomsten. Dit wekt niet de indruk van een organisatie met een aanzienlijk lerend vermogen. Lessen wor- den geleerd, maar kennelijk even snel vérleerd of in ieder geval niet toegepast, hetgeen de vraag doet rijzen of er wel werkelijk iets ge- leerd is.

Nog ontluisterender is dat de kern van de bite-and-hold-doctri- ne, gebaseerd op de allesbepalende rol van de artillerie, al voordat de slag van de Somme begon in ieder geval door sommige Britse generaals begrepen was, en op kleinere schaal met succes toegepast werd. In deze zin was de campagne van de Somme dan ook eerder een terugval in de learning curve dan een stevige stap voorwaarts. Sir Henry Rawlinson had naar aanleiding van de slag van Neu- ve Chapelle op 10 maart 1915 de ruwe kern van de bite-and-hold- doctrine ontwikkeld. Dienovereenkomstig maakte hij ook aanvan- kelijk zijn plannen voor het Somme-offensief: een beperkte opmars in overeenstemming met de beperkte mogelijkheden van de artillerie. Hem zou men het verwijt kunnen maken dat hij te op- timistisch was over het effect van de artilleriebeschietingen. In de

veronderstelling dat de eerste Duitse verdedigingsloopgraven al-

tijd wel ingenomen konden worden, verwaarloosde hij het pro- bleem dat voor de infanterie een zaak van leven of dood was: het oversteken van het niemandsland. Ook benadrukken Prior en Wil- son dat Rawlinson niet systematisch berekende hoeveel artillerie nodig was, maar eerder gebruikte wat voorhanden was, of dit nu voldoende was of niet.

Niettemin kan Rawlinson, met alle nodige voorbehoud, gere- kend worden tot de moderne of industriële school van militaire denkers, die rekening probeerden te houden met de wapentechno- logische ontwikkelingen. Haig behoorde duidelijk tot de psycholo- gische of pre-industriële school. Hij miskende het belang van de wapentechnologische ontwikkeling niet, hij zag bijvoorbeeld heel snel de mogelijkheden van de tank, maar hij wilde haar inpassen in de traditionele strategische doctrine. Daarin werd nog steeds de nadruk gelegd op de beslissende overwinning, die zou volgen op de doorbraak van de vijandelijke linies en de opmars van de cava- lerie. Bij Haig overheerste nog de ideologie van het offensief. In dit opzicht stond hij lijnrecht tegenover de voorzichtige benadering van Rawlinson. Haig dwong Rawlinson zijn plannen drastisch te wijzigen: van een beperkt offensief moest het een volledige door- braak worden die de oorlog zou beslissen. Niet alleen was een der- gelijke doorbraak in de gegeven omstandigheden een onmogelijk- heid, maar ook werden de kansen op succes voor de beperkte operatie van Rawlinson tot een minimum teruggebracht. Eerder is dit alles al uitvoerig aan de orde geweest. De nadruk op de offensive spirit als oplossing voor het pro- bleem van de wapentechnologie bleek pregnant uit het feit dat Haig generaals als Montague-Stuart-Wortley, Phillips en Pilcher, die weigerden hopeloze aanvallen uit te voeren, ontsloeg wegens gebrek aan offensive spirit, maar generaals zoals Hunter-Weston en Haking, die overduidelijk faalden maar wel bleven aanvallen, handhaafde. Een dergelijk beleid droeg er niet toe bij dat generaals

afstapten van de traditionele denkbeelden. Het hoofdkwartier van

Haig was betrekkelijk geïsoleerd van feitelijke informatie van het front. Alleen informatie die in overeenstemming was met de be- staande doctrine, kwam door naar boven. Kritiek en een open uit- wisseling van gedachten werden niet bevorderd. Haig werd door zijn generaals gevreesd, lagere officieren meenden dat het uiten van kritiek hen op disciplinaire straffen zou komen te staan. Dat is geen sfeer waarin gevestigde doctrines bekritiseerd en aangepast kunnen worden.

In deze zin was Haig dus zeker verantwoordelijk voor het feit dat al eerder geleerde lessen aan de Somme niet in de praktijk wer- den gebracht, maar dat de slag meer weg had van een oefening in het steeds herhalen van dezelfde fouten. De opeenvolging van stormlopen op Mouquet Farm in augustus en die op de Butte de Warlencourt in oktober zijn daar trieste dieptepunten van. Dat de mislukte aanval op Guillemont van 8 augustus op 9 augustus nog eens precies zo werd overgedaan, blijft negentig jaar later nog steeds onbegrijpelijk.

Naarmate de slag langer voortduurde, werd Haig kritischer ten opzichte van de wijze waarop de strijd door zijn generaals geleverd werd, maar ook ongeduldiger. Het leidde ertoe dat hij hun opdroeg veel planmatiger en systematischer te werk te gaan, aandacht te schenken aan goede voorbereiding en coördinatie, en zuinig om te gaan met de beschikbare manschappen. Maar anderzijds drong hij erop aan dat het volgende offensief zo snel mogelijk moest worden uitgevoerd, en hij zag elk volgend offensief toch weer als een nieu- we poging een beslissende doorbraak te forceren met de inzet van de cavalerie en al. Door deze tegenstrijdigheid wordt duidelijk dat Haig nog vasthield aan zijn traditionele denkbeelden terwijl hij langzaam begon te beseffen dat deze volstrekt achterhaald waren door de revolutionaire veranderingen in de wijze van oorlogvoe- ring. Maar zijn geloof in de beslissende doorbraak bleef de over- hand houden. Zijn voortdurende aansporingen aan zijn onderge-

schikten om toch vooral geen tijd te verliezen leidden tot de reeks

van ongecoördineerde, slecht voorbereide offensieven die ver weg liggende doelen moesten bereiken terwijl de voorwaarden voor het behalen van heel beperkte doelen niet eens gerealiseerd waren. Het is kortom heel moeilijk om in het optreden van het Britse leger tijdens de slag van de Somme een consequente en snelle lear- ning curve te ontdekken. Terwijl sommige officieren bleven vast- houden aan de traditionele opvattingen, leerden heel wat anderen natuurlijk hoe zij hun prestaties konden verbeteren. Maar dit leid- de niet tot een snelle toepassing van nieuwe inzichten en betere methoden. Hoe Haig en zijn staf op basis van deze gefragmenteer- de kennis de doctrines en het optreden van het Britse leger veran- derden, valt buiten het bestek van dit boek. Feit is dat het Britse le- ger dat aan de Somme vocht, niet te vergelijken is met het leger dat de Duitsers in het najaar van 1918 stap voor stap terugdrong. Dat moet de revisionisten nagegeven worden. Maar een jaar na de Somme werden tijdens de derde slag van Ieper nog heel wat fouten van de Somme herhaald. In ieder geval kan pas na de slag van de Somme van de ontwikkeling van een learning curve gesproken worden, en dan nog eerder langzaam en moeizaam dan snel. Het zou bizar zijn geweest wanneer uit de mislukkingen van de Somme geen lessen waren getrokken. Maar dat dat uiteindelijk gebeurd is, verandert niets aan het feit dat de slag van de Somme een debacle was.

De argumenten van de wearing-out-fase en de learning curve kun- nen aan het traditionele beeld dus niet echt iets veranderen. Ook revisionistische historici bekritiseren tal van beslissingen van met name Haig, Rawlinson en Gough. Toch voeren de revisionisten aan dat het Britse leger, en met name zijn generaals, niet geheel verantwoordelijk gehouden mogen worden voor de gruwelen van een oorlog die niet zinloos was en die door zowel de politici als de natie uitdrukkelijk gewenst was. Zij vinden het onterecht dat de

generaals als zondebokken worden neergezet voor het drama dat

de Eerste Wereldoorlog was.

De slag van de Somme laat bij iedereen een triest gevoel van fu- tiliteit en vergeefsheid achter: zoveel verspilling, zo weinig bereikt. De Somme is dan ook de metafoor van de zinloosheid van de Eer- ste Wereldoorlog geworden. Maar, benadrukken de revisionisten, de Eerste Wereldoorlog was geen zinloze oorlog. Idealen en begin- selen stonden op het spel, zo goed als in de Tweede Wereldoorlog. De Duitse agressie kon niet zonder weerwoord blijven, de door de Duitsers bezette gebieden in België en Frankrijk moesten bevrijd worden, de vestiging van een autoritair, zelfs racistisch, door Duitsland gedomineerd Europa moest worden verhinderd. Demo- cratie en mensenrechten moesten verdedigd worden. De Eerste Wereldoorlog was, toen de Duitsers hem eenmaal begonnen waren door op 4 augustus 1914 het neutrale België binnen te vallen, in de ogen van de geallieerden een oorlog die gevoerd en gewonnen moest worden. Maar dat deze oorlog gevoerd moest worden, bete- kent nog niet dat het irrelevant is hóe hij gevoerd werd. Dat de oor- log gewonnen is, betekent niet dat de wijze waarop dat gebeurde boven kritiek verheven is. Omdat uiteindelijk de overwinning is behaald, lijkt alles wat daaraan voorafging, ook het debacle van de Somme, even onvermijdelijk als noodzakelijk en dus te veront- schuldigen. Maar dat is niet zo. De overwinning in een zinvolle oorlog rechtvaardigt geen zinloze slachtpartijen, die noch de over- winning noch het einde van de oorlog dichterbij brachten. Haig en zijn generaals wensten de oorlog niet. Het tragische mysterie van de Somme komt niet dichter bij een oplossing door op voorhand te veronderstellen dat generaals sadistische en mee- dogenloze mensenslachters zijn. Haig en zijn generaals zijn er ook niet persoonlijk verantwoordelijk voor te houden dat de moderne oorlog hoe dan ook neerkomt op massale vernietiging van mens en samenleving. In haar streven naar vooruitgang door wetenschap en technologie heeft de mensheid zich als paradoxaal gevolg daarvan

ook een bijna volmaakt vermogen tot zelfvernietiging gegeven.

Het ultieme menselijk tekort bestaat hierin dat de mensheid eerder het vermogen tot vernietiging ontwikkelt dan de middelen om dat vernietigend vermogen te controleren en te beheersen. De Eerste Wereldoorlog toonde voor het eerst aan hoe ver de moderne wa- pentechnologie in het vermogen tot pure vernietiging was gevor- derd. Oorlog tussen de grote geïndustrialiseerde Europese staten, die alle beschikbare menselijke en materiële hulpbronnen voor de oorlogvoering wisten te mobiliseren, kon niet anders dan resulte- ren in een afschuwelijke orgie van geweld. Jan Bloch had al in voorspeld hoe de Eerste Wereldoorlog zou verlopen, maar niette- min bleven de Europese regeringsleiders erop vertrouwen dat oor- log een rationeel instrument van politiek zou zijn. Zij wisten hun bevolkingen daarvan ook overtuigd te houden. De verschrikkin- gen van de Somme, Verdun en Ieper hebben hun wortels diep in de Europese politieke, culturele en economische ontwikkeling. In die zin is het inderdaad, zoals de revisionistische auteurs betogen, on- terecht om uitsluitend de generaals als de zondebokken voor die verschrikkingen aan te duiden. Maar het is evenzeer onterecht om hen te zien als willoze en machteloze radertjes in een vernietigings- machine die onbeheersbaar was geworden. Hun beslissingen de- den er wel degelijk toe. Zij waren en bleven verantwoordelijk voor de te volgen strategie. Want zij konden, in tegenstelling tot hun sol- daten, in vrijheid kiezen uit verschillende mogelijkheden. Ook hier proberen revisionistische auteurs verzachtende om- standigheden aan te voeren. De Britse generaals zouden als loyale junior partner slechts hebben uitgevoerd wat de Franse generaals

hadden bedacht. Voor de rampzalige keuze van het slagveld van de Somme als het terrein voor het gezamenlijke offensief in 1916 – het was immers het sterkste deel van het westelijk front – wordt de Franse opperbevelhebber Joffre verantwoordelijk gehouden. Haig zou veel liever bij Ieper hebben aangevallen. Dat is misschien juist, maar Haig ging vervolgens enthousiast zijn plannen voor een

offensief bij de Somme maken. En voor die planning is hij verant-

woordelijk te houden. Haig verwierp het bite-and-hold-plan van Rawlinson, dat beperkte, maar haalbare doelen stelde, ook al zou- den de verliezen ook in dat geval zeer hoog zijn geweest. Het visio- naire plan van Haig was niet alleen onrealistisch, maar het aanvaar- den ervan was er ook de oorzaak van dat ook de meer realistische doelen niet gehaald werden. Voor het debacle van 1 juli is Haig, maar ook Rawlinson, die in een ander opzicht bij de voorbereiding faalde, zoals we hebben gezien, verantwoordelijk. De strategische controverse tussen Haig en Rawlinson, tussen doorbraak en bite- and-hold, werd tijdens de slag van de Somme niet opgelost, met alle desastreuze gevolgen van dien. Ook dat is verwijtbaar. De voortzetting van het offensief na 1 juli wordt door de revisi- onistische auteurs verdedigd als een daad van bondgenootschap- pelijke trouw. De Britten konden en wilden hun Franse bondgeno- ten die bij Verdun zo zwaar onder druk stonden, niet in de steek laten. De oorlog kon niet gestopt worden omdat de overwinning nog niet was behaald. Dat zijn achtenswaardige argumenten, al was de crisis rond Verdun allang voorbij en al dacht Haig meer aan een beslissende doorbraak dan aan een steunoperatie voor de Fransen. Maar de wijze waarop van half juli tot half september, twee maanden lang, werd doorgevochten, blijft de keuze van Haig, Rawlinson en Gough. De reeks van kleine, ongecoördineerde en slecht voorbereide aanvallen op Delville Wood, Guillemont en Mouquet Farm en op al die andere Franse plaatsen met onheilspel- lende namen vond onder hun verantwoordelijkheid plaats. Voor dit soort zinloze aanvallen waren alternatieven bekend en beschik- baar die minder mensenverslindend waren maar die niet werden verkozen. Haig en Rawlinson leken in die periode de controle op de gebeurtenissen verloren te hebben. Hoeveel duizenden soldaten daarom onnodig gesneuveld zijn, is niet te berekenen. Het besluit van Haig om, tegen het advies van zijn ondergeschikten in, de strijd in oktober voort te zetten en zijn troepen weer de modder in

te jagen is niet te rechtvaardigen. Begin november wierp hij nog

eens een groot aantal divisies in de strijd om zijn positie tegenover zijn collega-opperbevelhebbers op een nieuwe conferentie van Chantilly te versterken. Strategisch noch tactisch leverde dat offen- sief verder iets op behalve dan de bezetting van de desolate resten van het dorpje Beaumont-Hamel. Haig vierde het als een succes. Hier past negentig jaar later slechts de waarschuwing van de Duit- se soldaten in Péronne: ‘Nicht ärgern, nur wundern!’ ‘De oorlog had gewonnen en zou blijven winnen,’ schreef Edmund Blunden naar aanleiding van de mislukking op 1 juli. De soldaten verloren hun leven, of op zijn minst hun illusies en idealen. De bloedige tragedie die de Somme voor het Britse leger is geworden, is mede het gevolg van de beslissingen die Haig, Rawlinson en Gough genomen of juist niet genomen hebben. De regering in Londen heeft verzaakt om in te grijpen terwijl daar wel de morele noodzaak en gelegenheid toe was. De generaals hebben niet op een sluwe manier de burgers in de regering omzeild. De regering was op de hoogte, wist misschien beter maar handelde daar niet naar. Voor de democratie die Groot-Brittannië ook toen al was, is dat een vreselijke vaststelling. Het vertrouwen dat de vrijwilligers van 1914 in hun politieke en militaire leiders hadden gesteld, was ver- dwenen. De slag van de Somme is daarom nog steeds een Brits trauma.

Edmund Blunden keerde regelmatig naar de slagvelden van de Somme terug. Hij herinnerde zich hoe hij deelnam aan de aanval op 13 november. De aanval die Haigs positie in Chantilly moest versterken. ’s Avonds moest hij op verkenning uit. Er waren nog steeds artilleriebeschietingen. Het landschap vol granaattrechters, modder en lijken werd spookachtig door vuurpijlen verlicht. Hij verdwaalde, schuifelde onwetend en onopgemerkt door de Duitse linies en kwam in Grandcourt terecht. Grandcourt! Ach, Grand- court, op 1 juli waren daar ook al een paar Ulstermen van de 36ste

divisie geweest. Zij moesten, net zoals Blunden op 13 november, te-

rug naar de eigen linies. Blunden wist toen allang wat oorlog was: ‘Oorlog is een oude bedrieger. Maar geen van zijn maskers en glimlachjes en schallende trompetten kan ons nog van de wijs brengen; oorlog is de weg door de graanvelden naar de begraaf- plaats van al wat goed is. De beste mensen, daar is hij speciaal op uit.’10 Blunden doelde op al die mannen die aan de Somme dag na dag, maand na maand hadden gevochten en hadden uitgeblonken in eergevoel, onzelfzuchtigheid en liefde, maar die nu op die tallo- ze onberispelijke begraafplaatsen langs de frontlijn liggen. Seeds of Peace, zaden van de vrede, noemde de Britse koning George v deze

dode soldaten toen hij begin jaren twintig de Britse begraafplaat- sen bezocht. Uit hun dood zou de vrede moeten groeien. Maar dat kan alleen, zei Blunden, als de overlevenden werkelijk daartoe be- sluiten. Pas dan zouden wij die het nooit zullen begrijpen, in de schaduw van hun grafstenen mogen staan.

Een tocht langs de slagvelden van

de Somme: ‘Y

‘Y ou will be going

ou will be going

over the ground again…’ over the ground again…’

Uit de vele mogelijkheden om het gebied van de Somme te door- kruisen heb ik gekozen voor een rondrit die de chronologie van de slag van 1 juli tot 18 november en de geografie van het slagveld com- bineert. Natuurlijk kan men van de beschreven route afwijken, ver- dwalen is niet echt mogelijk. Een goede kaart (Michelin Local 301, Pas-de-Calais, Somme, of een van de vele toeristische kaarten) geeft een nuttig houvast en als reisgids voor de Somme blijft Martin en Mary Middlebrook, The Somme Battlefields onovertroffen. Voor reismogelijkheden kan www.kochweb.net/slagvelden geraad- pleegd worden. De kaart in het boek geeft de hoofdroute weer, met de belangrijkste sites die we tegenkomen. Deze zijn genummerd. De paginanummers tussen haakjes verwijzen naar de plaats in het boek waar uitgebreider op de desbetreffende gebeurtenissen wordt ingegaan.

De rondrit gaat uit van autogebruik, maar er zijn ook verschil- lende wandelingen in opgenomen. In beginsel berijden we goede wegen en vermijden we zoveel mogelijk landweggetjes met diepe kuilen en onverhoeds opduikende landbouwwerktuigen. De tijd die de rondrit vereist, is natuurlijk afhankelijk van de tijd die men op de verschillende sites wil doorbrengen. Mijn ervaring is dat men in twee dagen (de reis vanuit de Lage Landen niet meegere- kend) de beschreven rondrit op een prettige manier kan maken.

N Fonquevillers

Béhagnies

Achiet-

le-Grand

Gommecourt

Puisieux

Hébuterne

Achiet-

le-Petit

D Serre

Bapaume

D Beaumont-

Hamel

Le Sars

Auchon-

villers

Courcelette

Thiepval

Martinpuich

Authuille

Flers

Pozières

Bazentin- Lonqueval

le-Petit

Ovillers

Ginchy

La

Boisselle

Albert

Montauban

Contal-

Guille-

maison

mont

Mametz

Fricourt

Carmoy

D A1- E

4 km

Sites (zie p. 196)

Reis langs de slagvelden van de Somme

Vanuit het noorden naderen we het gebied van de Somme via de

n 17, de weg van Arras, dat de gehele oorlog in de geallieerde han- den bleef, naar Bapaume, dat het doelwit was van de Britse troepen op 1 juli 1916 maar pas in maart 1917 bezet kon worden, toen de Duitsers zich op de Siegfried Stellung hadden teruggetrokken. In het dorp Béhagnies gaan we rechtsaf, richting Bihucourt, via de d en dan door naar Achiet-le-Grand. Alle dorpjes in de streek heb- ben hun oorlogsmonument, meestal een Franse soldaat, in een heldhaftige dan wel glorieuze pose. Het aantal namen van slacht- offers van de Eerste Wereldoorlog overtreft dat van de Tweede vele malen. Daarom is de Eerste Wereldoorlog ook voor de Fransen La Grande Guerre. Na Achiet-le-Grand kiezen we voor de d 9, richting

Achiet-le-Petit. Dit dorpje lag vlak achter de derde Duitse verdedi- gingslijn. We houden bij het naderen van het dorp links aan, verla- ten even de ‘grote’ weg en volgen het bord naar het Deutsche Solda- tenfriedhof (1). Hier liggen 1314 Duitse soldaten begraven, heel wat

van 1 juli 1916. We zien de karakteristieke zwarte Duitse kruisjes, die meestal het graf van vier gesneuvelden markeren. Er zijn ook enkele duidelijk herkenbare Joodse graven. Na de begraafplaats gaan we rechtsaf om weer op de hoofdroute te komen en kiezen de richting Puisieux, de d 27. In Puisieux gaan we naar Gommecourt, de d 6. Het dorpje Gommecourt was een kleine salient, een uit- sprong in de Duitse frontlijn. In het plan van 1 juli was een aflei- dingsaanval op deze salient opgenomen. Vanuit het zuiden zou de Londense 56ste divisie aanvallen, vanuit het noorden de 46ste North Midland-divisie om zo de salient af te knijpen en een nieu- we Britse lijn achter het dorp te vestigen (p. 78-80). Direct na Ros- signol Wood Cemetery, waar meer Duitsers dan Britten begraven liggen, zien we links in het veld het Cross of Sacrifice van Gomme- court British Cemetery No. 2, precies in het niemandsland. De Londeners kwamen tot over de weg, waar we nu op rijden en die vlak voor Gommecourt parallel aan de Duitse frontlijn liep, maar moesten ten slotte weer terug naar hun eigen linies. Voorbij het

dorp vinden we links van de weg Gommecourt Wood New Ceme-

tery (2). Deze begraafplaats ligt weer in het niemandsland, de frontlijn staat hier haaks op de weg, de Duitse lijn ligt aan de rand van het dorp. De 46ste divisie viel parallel aan de weg aan, maar werd vrijwel onmiddellijk teruggeslagen. Heel wat van de gesneu- velden (vooral van de Notts and Derby, North Staffords en South Staffords) liggen hier begraven. De generaal van de divisie werd wegens een gebrek aan offensive spirit ontslagen. Na de begraafplaats leidt de weg ons voor het eerst door het nie- mandsland Brits gebied binnen. In Foncquevillers nemen we de weg (d 28) naar Hébuterne, dat in 1915 door de Fransen was her- overd, en dan gaan we verder via de d 27 weer naar Puisieux. Daar houden we rechts aan om via de d 919 (richting Mailly-Maillet) naar Serre te gaan. Voorbij het dorp vinden we rechts Serre Road Cemetery No. 1, en direct daarna de Franse nationale begraaf- plaats, met een bijzonder reliëf ter herinnering aan de Franse sol- daten die in juni 1915 Hébuterne heroverden. Parkeer de auto bij de Britse begraafplaats, en wandel terug richting Serre, maar sla na honderd meter links af, zoals het groene bord van de Common- wealth War Graves Commission (cwgm) aangeeft, richting Luke Copse, Railway Hollow, Queens en Serre Road Cemetery No. 3. We lopen nu op de Chemin de Cimetières, dat in het niemandsland tussen beide frontlijnen ligt (3). De Britten vielen hier op 1 juli links vanuit de laagte het achter de heuveltop gelegen Serre aan, de Royal Warwicks van de 4de divisie langs de Serre Road (de huidige d 919) en vervolgens de Pals van de 31ste divisie (p. 82-85). Eerst ontmoeten we de Leeds en Bradford Pals; een aantal van hen ligt op Serre Road Cemetery No. 3 (West Yorkshire-grafstenen). Dan komen de Accrington Pals. Voor hen is in het Sheffield Memorial Park, links van het pad, een monument opgericht. In het park zien we de contouren van de eerste Britse lijn, en, veel duidelijker, een groot aantal granaattrechters. Heel wat van de Accringtons liggen op Queens Cemetery (East Lancashire-grafstenen). Het is de moei-

te waard naar deze begraafplaats te lopen. Hij ligt precies in het

midden van het niemandsland. De Duitse machinegeweren waren juist onder de heuveltop geplaatst, de Britten kwamen vanuit de laagte. Hier zien we, en begrijpen we, de essentie van het bloedbad dat zich hier op 1 juli 1916 voltrok. Verderop ligt nog Luke Copse Cemetery. Deze begraafplaats markeert het noordelijkste punt van het Somme-offensief. Hier viel het Sheffield City Battalion (York and Lancaster) aan. Hier ook zag Reginald Glenn hoe zijn strijd- makkers door de kogelregen als koren werden neergemaaid (p. 14). We keren nu naar de auto terug.

Iets verder, links van de weg naar Mailly-Mallet, ligt Serre Road Cemetery No. 2, de grootste Britse begraafplaats in het Somme-ge- bied. We kunnen met de auto of te voet hier naartoe. In ieder geval gaat de hoofdroute van onze parkeerplaats bij Serre Road Cemetery No. 1 direct linksaf het landweggetje op, waarbij de richting naar Redan Ridge Cemeteries Nrs. 1, 2 and 3 weer door het groene bord van de cgwc wordt aangegeven. De weg volgt weer precies de front- lijn van 1 juli en brengt ons in Beaumont-Hamel, dat niet eerder dan op 13 november werd veroverd door de 51ste (Highland) divisie (p. 163). De omstandigheden in november waren erbarmelijk: modder, sneeuw, ijskoude regen. Het verleidde Arthur Wrench tot de desolate uitspraak dat de jongens die gesneuveld waren voor Beaumont-Hamel misschien gelukkiger waren dan de overleven- den (p. 16-17). In het dorp nemen we de weg rechts naar Auchon- villers, de d 163. Iets buiten het dorp aan de linkerkant van de weg verwijst een oud bord naar de Hawthorn Ridge-mijn (4). De ont- ploffing van deze mijn is gefilmd door G. Malins; het is een van de symbolen van de slag van de Somme (p. 81-82). We lopen langs het prikkeldraad naar boven en kunnen zien waarom het bezit van deze heuveltop, die de Duitsers zeer versterkt hadden, essentieel was voor het verloop van de strijd hier. Iets verderop staat een groot wit kruis, het monument van de Argyll and Sutherland Highlanders. Dit monument markeert een holle weg, de Sunken Road, midden

in het niemandsland. De Lancashire Fusiliers hadden zich hier op juli voor zero hour verzameld om over the top te gaan. Wanneer we dit weggetje op wandelen, ondervinden we hoe goed deze natuur- lijke bescherming is, maar ook hoe scherp zichtbaar de Lancashires werden toen ze aanvielen. Ze werden doorzeefd door het vuur van de Duitse machinegeweren. Enkelen liggen begraven op Beau- mont-Hamel British Cemetery, dat hier vlakbij ligt. We vervolgen onze weg naar Auchonvillers en gaan in het dorp linksaf, de St. John’s Road (D 73) op richting Newfoundland Me- morial Park (5). Dit is de plaats waar zich op 1 juli het drama van de 29ste divisie en het Newfoundland Regiment voltrok (p. 85-88). Bij de ingang van het park is een mooi bezoekerscentrum ingericht, waar het verhaal van de Newfoundlanders wordt verteld. Er zijn plattegrondjes beschikbaar met behulp waarvan men zelf een wan- deling over het slagveld kan maken. Eerst komen we het monument voor de 29ste divisie tegen, en daarna de Caribou, het monument voor de Newfoundlanders. Wanneer we dit monument beklimmen hebben we een goed uitzicht over de wirwar van Britse en Duitse loopgraven en kraters. Achteraan vinden we het monument voor de 51ste (Highland) divisie, die op 13 november Beaumont-Hamel ver- overde, en Y-ravine.

De route voert ons nu de vallei van de Ancre in, en na Hamel gaan we eerst links, en dan rechts de spoorweg over richting Thiep- val. Dit stukje weg, de Bloody Road, volgt weer precies de frontlijn van 1 juli. Hier vielen op 1 juli de Ulstermen van de 36ste divisie aan. Links van de weg zien we hun monument, de Ulster Tower (p. 91-94). Daarachter ligt de Schwaben Redoubt. Iets verder doemt dan bij Thiepval het grote Britse monument van de Somme op, het Memorial to the Missing of the Somme (6). Dit bouwwerk, naar ontwerp van Sir Edward Lutyens, gedenkt meer dan 73. vermiste Britse soldaten (p. 94-95). In september 2004 is hier een bezoekerscentrum geopend. Hier kunnen we het verloop van de oorlog en van de gebeurtenissen rond Thiepval volgen. Achter het

monument ligt een Brits-Franse begraafplaats, precies op de plek

waar de Newcastle Commercials (p. 90) op 1 juli aanvielen. Van het monument voert een landweggetje naar de plek waar Leipzig Re- doubt stond (p. 90). Het is de moeite waard het wandelingetje naar die plek te maken, ook al is er nu niets meer te zien dan wat struik- gewas en een gat in de grond. Wanneer we teruglopen, kunnen we zien hoe Thiepval echt op een hoogte ligt, en hoe moeilijk het voor de Britse soldaten die hier aanvielen, moet zijn geweest. Bij het verlaten van het monument gaan we links naar Authuil- le, de d 151. Direct aan de weg staat het monument voor de 18de di- visie, die Thiepval ten slotte op 26 september veroverde. We rijden nu in het Britse achterland en houden na Authuille links aan, de d 20 richting La Boisselle. Dit is het centrale deel van het front waar de 8ste en 34ste divisie respectievelijk ten noorden en ten zuiden van de weg Albert-Bapaume aanvielen. We zien het weidse glooi- ende landschap en we kijken tegen de heuvelrand waar de Duitse machinegeweren waren opgesteld. Het grote probleem voor de Britten was hier, naast al het andere, dat het niemandsland hier veel breder was dan elders. Daardoor vormden de oprukkende Britse soldaten een perfect doelwit voor de vijand. Een aanval hier zou een suïcidaal karakter hebben, maar de waarschuwingen van luitenant-kolonel Sandys van het 2de Middlesex werden gene- geerd. Hij pleegde later uit gevoelens van schuld en schaamte zelf- moord (p. 96-97). Langs de weg Albert-Bapaume vielen de Tynde- side Irish aan. De meesten van hen sneuvelden al voordat ze hun eigen eerste lijn gepasseerd waren (p. 98-99). In La Boisselle blijven we de d 20 volgen, richting Contalmai- son, maar we laten ons in het dorp eerst leiden door de richting- borden die ons naar La Grande Mine, de Lochnagar Crater (7) brengen. Om het werk van de Tyneside Irish en hun strijdmakkers te vereenvoudigen waren er twee grote mijnen onder de Duitse versterkingen op de frontlijn tot ontploffing gebracht. Een daar- van, de Y-sap-mijn ten noorden van de weg Albert-Bapaume, is in

de loop der tijd dichtgegooid, de andere, de Lochnagar Crater, is

nog steeds te zien (p. 97-98). De krater blijft met zijn afmetingen, 80 meter breed en 22 meter diep, een formidabel gat in de grond. In de jaren zeventig kocht de Engelsman Richard Dunning dit gat om het als monument te kunnen behouden. Elk jaar wordt hier nog steeds op 1 juli om 07.30 uur een kleine herdenking gehouden. Na het bezoek aan de krater keren we terug en vervolgen de weg naar Contalmaison, de d 20. We rijden nu weer in Duits gebied. In Contalmaison kiezen we rechts aanhoudend voor de weg naar Fri- court, de d 147. Kort voordat we het dorp Fricourt (8) bereiken, zien we aan de linkerhand een Duitse oorlogsbegraafplaats, waar meer dan 17.000 Duitse soldaten zijn begraven. Dit is ook de weg die de koyli’s tijdens hun opmars op 1 juli hadden bereikt (p. 102). Wanneer we iets verder rijden, zien we rechts in het veld de plaats waar het drama van het 10de West Yorkshire, het bataljon dat op juli de zwaarste verliezen leed, zich voltrok (p. 103). Een landweg- getje leidt naar Fricourt New British Cemetery. Daar liggen som- migen van de West Yorks in een aantal massagraven. Vanaf de be- graafplaats heeft men een goed zicht op het slagveld voor Fricourt. Voordat we het dorp verlaten, passeren we nog de plek waar de Green Howards aanvielen (p. 104-105). Na Fricourt gaan we links de d 938 op, de weg naar Péronne. Vanaf de heuvel rechts in het veld zag Siegfried Sassoon in de ochtend van 1 juli hoe de West Yorks aanvielen (p. 102-103). De volgende kruising, met het bord Ball Trap, is Wing Corner, de plaats waar het Duitse machinege- weer stond dat op 1 juli zoveel verliezen toebracht aan de West Yorks en de Green Howards.

We rijden door, richting Péronne. Dit is het zuidelijk deel van het front waar de 7de, de 18de en 30ste divisie op 1 juli hun doelen, Mametz en Montauban, wisten te bereiken. We zien links deze dorpjes op de heuvelrug liggen. Eerst passeren we direct rechts van de weg Devonshire Cemetery, een korte stop zeker waard (p. 106). Het volgende dorp is links van de weg Carnoy. We rijden het dorp

binnen en kiezen voor de weg naar Montauban. Na het dorp rijden

we weer in het niemandsland. Rechts in het veld renden de jongens van het 8ste East Surreys achter de voetballen aan die kapitein Bil- lie Nevill in het niemandsland had geschopt (p. 108-110). Billie Ne- vill ligt begraven op Carnoy Military Cemetery. In Montauban slaan we links af richting Mametz, de d 64, en hiermee hebben we onze tocht langs de frontlijn van 1 juli voltooid. We gaan ons nu op het vervolg van de slag van de Somme concen- treren. Daartoe slaan we bij Mametz rechts af, richting Contalmai- son. Voor ons zien we dan na een paar minuten Mametz Wood (9). Van 5 tot 12 juli werd hier door de 17de en de 38ste (Welsh) divisie gestreden (p. 117-119). Hier ook zag Robert Graves na de slag de lij- ken van een Britse en een Duitse soldaat die elkaar gebajonetteerd hadden. Wanneer we het bijzondere monument voor de 38ste divi- sie, een felrood gekleurde draak die met zijn klauwen prikkeldraad omklemt, willen bezoeken, kunnen we op de wegsplitsing rechts aanhouden en de richtingborden naar het monument volgen. Na het bezoek aan het monument vervolgen we onze weg naar Contalmaison. Daar gaan we rechts de d 20 op, richting Longueval (10).We rijden nu op de heuvelrug waar de Duitsers hun tweede ver- dedigingslijn hadden ingericht. Juist voor Longueval is rechts van de weg Caterpillar Valley Cemetery. Hier viel op 14 juli tijdens de fa- meuze nachtaanval de 9de (Scottish) divisie aan (p. 123). De achter- muur van de begraafplaats was de belangrijkste verdedigingslijn. Vandaar hebben we een prachtig uitzicht op het terrein vanwaar de Schotten op 14 juli aanvielen. Aan de horizon zien we nog in de ver- te Montauban en Mametz Wood. Wanneer we teruglopen naar de ingang, zien we aan de horizon High Wood. Iets rechts daarvan voerde in de vooravond van 14 juli een eskadron cavalerie een char- ge uit (p. 124). In het dorp Longueval volgen we de richtingborden die ons naar Delville Wood en het Zuid-Afrikaanse monument brengen. In dit bos vochten de Zuid-Afrikanen van 15 tot 20 juli en leden daarbij afschuwelijke verliezen (p. 132-134). Na Delville Wood,

dat pas begin september geheel in Britse handen viel, rijden we door

naar Ginchy en kiezen voor de weg naar Guillemont (11). Geduren- de de maanden juli en augustus voerden de Britten vele aanvallen op Guillemont uit, totdat dit dorp op 3 september eindelijk werd ver- overd (p. 140-145). In het dorp gaan we rechts, richting Montauban, de d 64. Iets buiten dit dorp ligt Guillemont Road Cemetery. Deze plek markeert de plaats waar op 9 augustus Noel Chavasse de ge- sneuvelden en de gewonden van de Liverpool Scottish in veiligheid probeerde te brengen (p. 142), en waar eind augustus Ernst Jünger zijn mannen naar het front leidde (p. 144-145). We volgen de d 64 en aan de rand van Trones Wood zien we rechts het monument van de 18de divisie: War is the Greatest Thing (p. 111). Daarna slaan we rechts af, de d 197 weer richting Longue- val, en kiezen in Longueval links voor de d 20, richting Bazentin- le-Grand en Contalmaison. Daar nemen we de d 147, rechtsaf rich- ting Pozières (12). Pozières maakte deel uit van de tweede Duitse verdedigingslijn. Vooral Australische troepen hebben vanaf 23 juli tot eind augustus in deze sector gevochten (p. 135-139). In Pozières slaan we rechts af en nemen de d 929, richting Bapaume. Dit is de kaarsrechte weg Albert-Bapaume waarlangs de cavalerie van gene- raal Gough op 1 juli had moeten voortjagen. Iets buiten Pozières, links van de weg, is een Australisch monument. Hier stond in de oorlog, op het hoogste punt in de omgeving, de windmolen. Deze plek werd door de Australiërs op 5 augustus veroverd. Vanaf hier hebben we een goed overzicht van het front, tot Thiepval en Mou- quet Farm aan toe. Beide plaatsen werden pas op 26 september ver- overd (p. 155-156). Tegenover het Australische monument vinden we het Tank Memorial. Dit monument gedenkt dat op 15 septem- ber vanaf deze plek een aantal tanks vertrok om de aanval van de Canadezen op Courcelette te ondersteunen (p. 154). We volgen de tanks tot aan Courcelette en slaan dan niet links af het dorp in, maar rechts af naar Martinpuich, de d 107 naar Longueval. We pas- seren aan onze linkerhand High Wood. In Longueval gaan we nu

links, de d 197 richting Flers. We volgen nu de weg die de tanks na-

men die op 15 september vanaf de rand van Delville Wood opruk- ten naar Flers. Deze tanks waren in tegenstelling tot die bij Cource- lette succesvol (p. 153). In de hoofdstraat staat het monument van de 41ste divisie, die op 15 september Flers veroverde, een fraai bron- zen beeld van een Britse infanterist in vol ornaat. Na het dorp gaan we na enige tijd linksaf, de d 11 op, richting Le Sars. Daar draaien we rechts de Albert-Bapaumeweg op. Le Sars markeert het uiterste punt van de Britse opmars. Een bord markeert de frontlijn van november. Iets verder rechts zien we de Butte de Warlencourt (13). Om deze kunstmatige heuvel werd in oktober en november voort- durend gevochten, maar de heuvel bleef in Duitse handen (p. 161- 162). Op 18 november kwam hier in hevige sneeuwstormen een eind aan de slag van de Somme.

Dit beëindigt onze route langs de slagvelden van de Somme. Vanaf Bapaume kunnen we gemakkelijk onze weg noordwaarts vinden, of doorrijden naar Péronne om het Historial de la Grande Guerre te bezoeken.

Sites

11 Achiet-le-Petit, Duits soldatenkerkhof 12 Gommecourt Wood New Cemetery

13 Serre, Sheffield Memorial Park

14 Beaumont-Hamel, Hawthorn Ridge en Sunken Road 15 Newfoundland Memorial Park

16 Thiepval, Memorial to the Missing of the Somme; Leipzig Redoubt 17 La Boisselle, La Grande Mine (Lochnagar Crater) 18 Fricourt: Duits soldatenkerkhof, Fricourt New British Cemetery en de Tambour, Fricourt British Cemetery (Bray Road) en Wing Corner 19 Mametz Wood: monument van de 38ste (Welsh) divisie 10 Longueval: Caterpillar Valley Cemetery, Delville Wood en het Zuid-Afrikaanse monument

11 Guillemont: Guillemont Road Cemetery

12 Pozières: de Windmill en Tank Memorial 13 Butte de Warlencourt

Beknopte chronologie

6-8 december

Op een intergeallieerde conferentie te Chantilly wordt een geza- menlijke strategie voor 1916 vastgesteld. 19 december

Sir Douglas Haig wordt opperbevelhebber van het Britse expedi- tieleger in Frankrijk.

25 december

Joseph Joffre, de Franse opperbevelhebber, suggereert Haig de Somme als de plaats voor het gezamenlijke Frans-Britse offensief; de Duitse opperbevelhebber, Erich von Falkenhayn, ontvouwt aan de Duitse keizer, Wilhelm ii, zijn plannen voor een offensief bij Verdun.

14 februari

Joffre en Haig besluiten dat het Somme-offensief rond 1 juli dient te beginnen.

21 februari

Het grote Duitse offensief bij Verdun begint. 3 april

Sir Henry Rawlinson, de bevelhebber van het Vierde Leger, zendt zijn plannen voor het Somme-offensief naar Haig. 13 april

Haig brengt fundamentele wijzigingen in Rawlinsons plan aan; Rawlinson aanvaardt op 19 april deze wijzigingen met tegenzin. 24 juni

Het voorbereidende artilleriebombardement voor de slag van de Somme begint.

1 juli

De eerste dag van de slag van de Somme.

6-11 juli

Slag van Mametz Wood.

14 juli

De nachtaanval op Longueval en Delville Wood; de gevechten om Delville Wood duren voort tot september.

23 juli

Australische troepen vallen Pozières aan, de strijd in deze sector duurt tot eind september.

1 augustus

Winston Churchill schrijft een vernietigend memorandum over de eerste maand van de Somme-campagne; Haig en Robertson weten de regering te overtuigen van de wijsheid van de gevolgde strategie.

9 augustus

Tijdens een van de vele Britse pogingen om Guillemont te verove- ren brengt Noel Chavasse vele gewonde en gesneuvelde Liverpool Scottish in veiligheid.

3 september

Guillemont wordt door de Britten veroverd. 15 september

Tijdens de slag van Flers-Courcelette worden voor het eerst tanks ingezet.

25 september

De slag van Morval begint; de derde Duitse verdedigingslijn wordt ingenomen.

26 september

Thiepval en Mouquet Farm worden veroverd. 7 oktober

Britse troepen bereiken Le Sars; zonder succes proberen zij nog meer dan een maand op te rukken naar de Butte de Warlencourt. 3 november

Het Britse oorlogskabinet stelt op basis van een rapport van Sir William Robertson, chef van de generale staf, dat het Somme- offensief geen succes is geworden.

13 november

Slag van de Ancre; Beaumont-Hamel, Beaucourt en St. Pierre-Di- vion worden veroverd.

15 november

Intergeallieerde conferentie van Chantilly. 18 november

Het einde van de slag van de Somme.

25 februari

De Duitse troepen beginnen zich terug te trekken op de Siegfried Stellung.

17-18 maart

Britse troepen bezetten Bapaume.

21 maart

De Duitsers beginnen in het gebied van de Somme een groot offensief; de Britten moeten al het in 1916 en 1917 veroverde gebied opgeven; Sir Hubert Gough, bevelhebber van het Vijfde Leger, wordt van zijn functie ontheven.

26 maart

Duitse troepen veroveren Albert; zij worden voor Amiens gestuit. 8 augustus

Bij Amiens beginnen de geallieerde troepen aan hun slotoffensief. 22 augustus

Albert wordt door Britse troepen heroverd. 29 augustus

Britse troepen heroveren Bapaume.

11 november

Wapenstilstand.

Deze bladzijde is met opzet leeg gelaten

Noten

Voorwoord

11 De nominale sterkte van een infanteriebataljon (gecommandeerd door een luite- nant-kolonel) bedroeg doorgaans tussen de 800 en 1000 man, onderverdeeld in vier compagnieën (onder leiding van een majoor of kapitein) van ieder vier pelo- tons (onder leiding van een luitenant) van vijftig man. Vier bataljons vormden een brigade (onder een brigadegeneraal), en drie brigades weer een divisie (onder een generaal-majoor). Naast de infanterie beschikte een divisie over vier afdelin- gen veldartillerie, elk van vier batterijen. Een batterij telde zes stukken geschut. Ook waren er nog twee batterijen zware artillerie. Een divisie beschikte daarnaast ook over een eskadron cavalerie, geneeskundige troepen en afdelingen genie, bij elkaar tussen de 17.000 en 18.000 man. Meestal was dat aantal geringer, gedurende de tweede helft van de slag van de Somme telde een divisie soms maar 50% van de nominale sterkte.

Enkele divisies vormden samen een korps (onder een luitenant-generaal), enkele korpsen weer een leger (onder een generaal). Uit de verschillende legers was dan vervolgens de British Expeditionary Force, de Britse Expeditiemacht in Frankrijk, samengesteld.

De Somme, het oerbeeld van de moderne oorlog 11 Douglas Haig, War Diaries and Letters 1914-1918 (red. Gary Sheffield en John Bourne), 2005, p. 195.

12 Siegfried Sassoon,Memoirs of an Infantry Officer, 1930 (1965), p. 53. 13 Jay Winter en Blaine Baggett, 1914-1918 The Great War and the Shaping of the 20th Century, 1996, p. 196.

14 Citaat in Peter Hart, The Somme, 2005, p. 137. Het Sheffield City-Battalion, onge-

veer 800 man sterk, zou op 1 juli meer dan 500 man verliezen. 15 Ik volg hierbij Chris McCarthy, The Somme. The Day-by-Day Account, 1998. 16 Haig, 2005, p. 197.

17 Lyn MacDonald, Somme, 1983 (1984), p. 65. 18 John Keegan, The Face of Battle. A Study of Agincourt, Waterloo and the Somme, 1976 (1978), p. 272-274.

19 Citaat in Robin Prior en Trevor Wilson,The Somme, 2005, p. 298. 10 Citaat in John Terraine, Douglas Haig. The Educated Soldier, 1963, 2005, p. 229. 11 Citaat in Hart, 2005, p. 521.

12 Hart, 2005, p. 524-525.

13 Gary Sheffield, Forgotten Victory. The First World War: Myths and Realities, (2002), p. 187.

14 Terraine, 1963 (2005), p. 230.

15 Terraine, 1963 (2005), 232; Gary Sheffield is zo tevreden met dit citaat dat hij het voor op zijn boek over de Somme zet. Bij de opvatting van von Hentig mag aange- tekend worden dat het Britse leger in 1917 niet in staat was dit ‘verslagen’ leger een beslissende slag toe te brengen, dat het Franse leger in 1917 na de nederlaag bij Che- min des Dames op grote schaal ging muiten, en dat datzelfde Duitse leger in een grootscheeps offensief kon uitvoeren dat de geallieerden op de rand van de to- tale nederlaag bracht.

16 Martin en Mary Middlebrook, The Somme Battlefields. A Comprehensive Guide from Crécy to the Two World Wars, 1991 (1994), p. 354.

17 Prior en Wilson,2005, p. 300-301.

18 Gary Sheffield, The Somme, 2003 (2004), p. 151. 19 Holger Herwig, The First World War. Germany and Austria-Hungary. 1914-1918, 1997, p. 204.

20 Prior en Wilson,2005, p. 301.

21 Citaat in T.H.E. Travers,‘Technology, Tactics and Morale: Jean de Bloch, the Boer War, and British Military Theory, 1900-1914’,in: Journal of Modern History,51 (juni 1979), p. 273.

22 Tijdens de Gallipoli-campagne in 1915 probeerden de geallieerden het Ottomaan- se Rijk uit te schakelen. Op 18 maart mislukte een poging van een Brits-Frans vlooteskader om door de Dardanellen te breken en Constantinopel te bereiken. Op 25 april werden landingen uitgevoerd op het schiereiland Gallipoli.Een maan- denlange loopgravenoorlog volgde. Aan het eind van het jaar werd Gallipoli ont- ruimd. De campagne was een mislukking geworden, die ruim 40.000 Britse, Aus- tralische en Nieuw-Zeelandse soldaten het leven had gekost. 23 Citaat in Prior en Wilson,2005, p. 196.

24 Op 22 april 1915 zetten de Duitse troepen in de Ieper Salient tussen Steenstrate en

Schreiboom voor het eerst chloorgas in. Twee Franse divisies werden daarvan het slachtoffer. De dagen daarna ondergingen ook Britse troepen, met name de 1ste Canadese divisie, gasaanvallen.

25 Alan Clark, The Donkeys, 1961 (1991), p. 173. 26 Haig, 2005, p. 166-167.

27 Robin Prior en Trevor Wilson, Command on the Western Front. The Military Ca- reer of Sir Henry Rawlinson 1914-1918, 1992 (2004), p. 133.

28 Haig, 2005, p. 171.

29 Citaat in Prior en Wilson,2005, p. 195. 30 Prior en Wilson,2005, p.197.

31 John Mosier,The Myth of the Great War.A New Military History ofWorld War One, 2001 (2002), p. 241.

32 Haig, 2005, p. 214.

33 Prior en Wilson,2005, p. 198.

34 Haig, 2005, p. 216.

35 Stéphane Audoin-Rouzeau en Annette Becker,1914-1918. Understanding the Great War, 2002, p. 21-23.

36 Sheffield, 2003 (2004), p. 152.

37 Edmund Blunden,‘The Somme Still Flows’, in: The Mind’s Eye, 1934, p. 38. 38 Citaat in Hart, 2005, p. 543.

39 Haig, 2005, p. 183.

40 Haig, 2005, p. 196-197.

41 Citaat in Cathryn Corns en John Hughes-Wilson,Blindfold and Alone. British Mi- litary Executions in the Great War, 2001 (2002), p. 198. Het gaat om John Bennett

(1ste Hampshire), Herbert Crimmins (18de West Yorks, 2de Bradford Pals), James Haddock (12de Yorks and Lancs, Sheffield City) en Arthur Wild (18de West Yorks, 2de Bradford Pals).

De planning van een bloedige ramp

11 Herwig, 1997 p. 116.

12 Terraine, 1963 (2005), p. 184; Hart, 2005, p.34. 13 Terraine, 1963 (2005), p. 185-6; Haig, 2005, p. 179. 14 Terraine, 1963 (2005), p. 187.

15 Terraine, 1963 (2005), p. 187.

16 Het torpederen van het Britse passagiersschip de Lusitania op 7 mei 1915, waarbij 128 Amerikaanse burgers omkwamen, had tot felle protesten van de Verenigde

Staten geleid. Als gevolg daarvan betrachtten de Duitsers daarna grote terughou-

dendheid in de onderzeebootoorlog. Begin 1917 werd niettemin besloten tot her- vatting van de onbeperkte onderzeebootoorlog. Dit leidde tot Amerikaanse deel- name aan de oorlog aan de zijde van de geallieerden. 17 Ik gebruik hier de cijfers van Prior en Wilson (zie p. 20).Als men de Duitse verlie- zen op 450.000 stelt, wordt de verhouding 3 tegen 2, hetgeen toch ook de balans in het voordeel van de Duitsers doet uitslaan. 18 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 139.

19 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 145.

10 Bij de beschrijving van de plannen van Rawlinson volg ik het werk van Prior en Wilson. Zij worden, ook door de revisionistische historici die de reputatie van Haig proberen te verdedigen, als gezaghebbend beschouwd. 11 De slag van Neuve Chapelle duurde van 10 tot 13 maart 1915. Het was de eerste offensieve actie van het Britse Expeditieleger. Na een 35 minuten durend bombar- dement vielen vier Britse divisies over een breedte van zeven kilometer aan. De eerste Duitse lijn en het reeds geheel verwoeste dorpje werden zonder veel moeite ingenomen. Daarna stokte de aanval. Na drie dagen van aanvallen en tegenaanval- len, waarbij ook het 6de Beierse reserveregiment van Adolf Hitler betrokken was, bedroegen de Britse en Duitse verliezen respectievelijk 11.652 en 8600 man, voor een terreinwinst van enkele honderden meters. 12 Cit. in Sheffield, 2003 (2004), p. 22.

13 Cit. in Prior en Wilson,1992 (2004), p. 144. 14 Cit. in Prior en Wilson,2005, p. 41.

15 Cit. in Prior en Wilson,2005, p. 41.

16 De zes divisies van het oude Britse leger van beroepssoldaten, the Old Contempti- bles, waren al aan het eind van 1914 opgebruikt. De regular-divisies werden aange-

vuld met vrijwilligers, maar ook kwamen al in de herfst van 1914 territoriale divisies aan het front. Deze bestonden voornamelijk uit zogenaamde weekendsol- daten. In de loop van 1915 kwamen de eerste New Army-divisies aan het front. 17 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 150.

18 Haig, 2005, p. 184.

19 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 146-147. 20 Cit. in ‘Conversations with Jan Bloch (1899) and Bloch’s Preface to his own book (1898)’, in: The Future of War (red. Gwyn Prins en Hylke Tromp), 2000, p. 31. 21 Prins en Tromp,2000, p. 100.

22 Cit. in Prins en Tromp,2000, p. 32.

23 Overigens dient het humanitaire oorlogsrecht er niet toe oorlog uit te sluiten, maar juist mogelijk te laten zijn, ook in moderne omstandigheden. 24 Tim Travers, The Killing Ground. The British Army, The Western Front and the

Emergence of Modern War, 1900-1918, 1987 (2003), p. 68.

25 Travers, 1987 (2003), p. 127.

26 Travers, 1987 (2003), p. 86.

27 Travers, 1987 (2003), p. 97.

28 Prior en Wilson, 2005, p. 47. Rawlinson had in 1915 een ondergeschikte generaal ten onrechte van incompetentie beschuldigd. Toen dit uitkwam, wilde Sir John French hem ontslaan, maar Haig beschermde Rawlinson hoewel hij wist dat Rawlinson onjuist gehandeld had.

29 Prior en Wilson,2005, p. 30 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 170.

31 Travers, 1987 (2003), p. 130- 32 B.H. Liddell Hart, History of the First World War, 1970 (1972), p. 236. 33 Prior en Wilson,2005, p. 50-51.

34 Travers, 1987 (2003), p. 131-132.

35 Hart, 2005, p. 72.

36 Martin Middlebrook, The First Day of the Somme, 1971 (1975), p. 84. 37 Hart, 2005, p. 74-75.

38 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 157.

39 Cit. in Terraine, 1963 (2005), p. 203-204. 40 Cit. in Prior en Wilson,1992 (2004), p. 158. 41 Cit. in Prior en Wilson,2005, p. 113. 42 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 159.

43 Liddell Hart, 1970 (1972), p. 239-240. 44 Overigens wees Rawlinson er elders in de Tactical Notes op dat snelheid bij het op- rukken na het verwoestende artilleriebombardement essentieel voor de overwin- ning was. Hij zag ook wel degelijk de voordelen in van een snelle opmars van licht uitgeruste soldaten. Het probleem was misschien niet zozeer dat hij een suïcidale infanterietactiek voorschreef, maar dat zijn adviezen aan zijn ondergeschikten nogal tegenstrijdig waren.

45 Cit. Travers,1987 (2003), p. 132.

46 Travers, 1987 (2003), p. 132-133.

47 Prior en Wilson,2005, p. 115-118.

48 In het trainingsgebied van de meeste divisies werd toch, meer of minder gedetail- leerd, aan de hand van luchtfoto’s een model van het vijandelijke loopgravensys- teem nagebouwd. Daar kon dan de aanval geoefend worden. De soldaten leerden zo in ieder geval de aard van het terrein en van de verdedigingswerken kennen. In veel minder divisies werd het feitelijke gevecht, dat in de loopgraaf gevoerd moest worden, geoefend.

49 Cit. in Terraine, 1963 (2005), p. 204.

50 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 158-159.

51 Prior en Wilson,2005, p. 115.

52 Prior en Wilson,2005, p. 117-118.

53 Om precies te zijn,volgens de opsomming van Hart,2005,p.68: veldartillerie: 18-pounder-kanonnen en 202 4.5-inch-houwitsers; middelzware en zware kanon-

nen: 32 4.7-inch, 128 60-pounders, 20 6-inch, 1 9.2-inch en 1 12-inch; middelzware en zware houwitsers: 104 6-inch, 64 8-inch, 60 9.2-inch, 11 12-inch en 6 15-inch. Ka- nonnen behoren tot het zogenaamde vlakbaangeschut, houwitsers tot het krom- baangeschut. Voor het vernietigen van loopgravenstelsels en bunkers zijn vooral middelzware en zware houwitsers geschikt. Daarvan waren er slechts 245. 54 Cit. van luitenant William Colyer, 2de bat. Royal Dublin Fuseliers in Hart, 2005, p. 97. Op 1 juli werd het bataljon van Colyer onmiddellijk bij het verlaten van de ei- gen loopgraaf door machinegeweervuur gestuit, slechts enkelen bereikten de Duitse frontlijn, de verliezen bedroegen 325 man. Zie Ray Westlake, British Batta- lions on the Somme. Battles and Engagements of the 616 Infantry Battalions Involved

in the Battle of the Somme, 1994 (2004), p. 286.

55 Middlebrook, 1971 (1975), p. 97; op 1 juli kwamen de Forresters niet verder dan het niemandsland, de verliezen bedroegen 518 man, van wie een groot deel al sneuvel- de voor de eigen eerste lijn gepasseerd was (Westlake, p. 194). Mouquet Farm was een versterkte positie in de Duitse tweede lijn en werd niet eerder dan op 26 sep- tember veroverd.

56 Sheffield, 2001 (2002), p. 166.

57 Prior en Wilson,2005, p. 64-65.

58 Travers,1987 (2003), p. 140-141.

59 Prior en Wilson,2005, p. 67.

60 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 152.

61 Travers,1987 (2003), p. 109.

62 Travers,1987 (2003), p. 108.

63 Het bekendste voorbeeld van het gebrek aan kennis van de omstandigheden aan het front is het verhaal van Kiggell, de stafchef Van Haig. Tijdens de derde slag van Ieper zou hij gezegd hebben toen hij de modderwoestenij van het slagveld zag: ‘Hebben we werkelijk onze mannen bevolen aan te vallen in deze omstandighe- den?’

64 Travers,1987 (2003), p. 105.

65 Haig, 2005, p. 195.

66 Terraine, 1963 (2005), p. 205.

67 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 164.

68 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 165.

69 Cit. in Hart, 2005, p.

70 Middlebrook, 1971 (1975), p. 94. De Glasgow Commercials (17de Highland Light

Infantry) viel de Leipzig Redoubt, ten zuiden van Thiepval, aan. Al voor zero hour

waren ze het niemandsland ingetrokken en om 07.30 uur bestormden ze met suc- ces hun doel. Ze verloren 469 man (Westlake, 1994 (2004), p. 259). Het Cambridge Battalion (11de Suffolks) werd bij het verlaten van zijn assembly trench direct door machinegeweervuur getroffen; aan het nemen van gevangenen kwamen ze niet toe, 691 man verloren (Westlake, 1994 (2004), p. 73). Het 6de Royal Berks maakte deel uit van de 18de divisie, die Montauban met succes aanviel, 351 man aan verlie- zen (Westlake, 1994 (2004), p. 207).

71 Niall Ferguson, The Pity of War, 1998, p. 378. 72 Midlebrook, 1971 (1975), p. 94. Het 1ste Bradfords (16de West Yorkshire) moest Serre aanvallen. Zij kwamen niet verder dan hun eigen eerste lijn, 537 man verlo- ren (Westlake, 1994 (2004), p. 83).

73 Middlebrook,1971 (1975),p.121.Cousins behoorde tot het 7de Bedfords,dat aan de succesvolle aanval van de 18de divisie deelnam. Alle officieren werden uitgescha- keld, de troepen werden aangevoerd door onderofficieren, 321 man aan verliezen (Westlake, 1994 (2004), p 92).

74 Middlebrook, 1971 (1975), p. 124. De Tyneside Scottish (102de brigade van de 34ste divisie) lijden op 1 juli misschien wel de afschuwelijkste verliezen. Van de 80 offi- cieren keren er 10 ongedeerd terug, alle bataljonscommandanten sneuvelen. Van de manschappen sneuvelen er 940, 1500 raken er gewond. De brigade, bestaande uit 4 bataljons, neemt bij roll call op 4 juli nog niet de ruimte van één enkel batal- jon in (Westlake, 1994 (2004), p. 32-33). 1 juli: ‘So ends the Golden Age’

11 Middlebrook, 1971 (1975), p. 90.

12 Terraine, 1963 (2005), p. 207.

13 Sheffield, 2003 (2004), p.47.

14 Travers, 1987 (2003), p. 156-157.

15 Corns en Hughes-Wilson, 2001 (2002), p. 194-197. Opmerkelijk is dat de opvolger van Stuart-Wortley, Thwaites, zich verzette tegen de executie. Hij vreesde ave- rechtse gevolgen voor het moreel van de manschappen en hij twijfelde openlijk aan de kwaliteiten van de betrokken officieren. Het mocht niet baten.‘Er moet een voorbeeld gesteld worden,’ meenden de korpscommandant Snow en vanzelfspre- kend ook Haig.

16 Malcolm Brown, The Imperial War Museum Book of the Somme, 1996, p. 100. 17 Begin 1916 was het Committee on War Films ingesteld met de uitdrukkelijke be-

doeling het medium film voor oorlogspropaganda te gebruiken. Een camerateam

bestaande uit G. Malins en J.B. McDowell voegde zich bij het Vierde Leger om het grote offensief aan de Somme te filmen. Hun mogelijkheden waren beperkt door de technische middelen waarover zij beschikten. Bovendien was het onmogelijk om gevechtsscènes te filmen. De beroemdste scène uit de documentaire is die waarin soldaten over the top gaan, al neergeschoten worden voordat ze de borst- wering over zijn en langzaam in de eigen loopgraaf terugglijden. Deze opname is geënsceneerd en ver achter het front opgenomen.Voor de rest is het materiaal au- thentiek en de film geeft een goed beeld van de voorbereidingen op de slag, het verzorgen van de gewonden en het begraven van de doden. Duitsers zijn er niet te zien, behalve als gevangenen, gewonden of doden. Op 12 juli kwamen de camera- mannen in Londen terug. De première was op 21 augustus,in 34 theaters tegelijk in Londen. Voorafgaand aan de vertoning werd steeds een brief van Lloyd George, die Kitchener, in juni verdronken op weg naar Rusland, als minister van Oorlog was opgevolgd, geprojecteerd. Daarin werd de nadruk gelegd op de wereldhistori- sche betekenis van de slag van de Somme, en werd de noodzaak van zelfopoffering onderstreept. Met name moeders, echtgenotes en verloofdes werden opgeroepen ‘to speak in honour and glory of the living and the dead.You are great and power- ful. This is your misson’. Nagenoeg de hele volwassen Britse bevolking heeft in de maanden daarna de film gezien. Het is niet zeker of Lloyd Georges bedoelingen gerealiseerd zijn. In ieder geval kregen de burgers voor het eerst een beeld van de moderne oorlog. Samuel Hynes, A War Imagined. The First World War and English Culture, 1990, p. 121-126.

18 Middlebrook, 1971 (1975), p. 157.

19 Travers,1987 (2003), p. 158; Brown, 1996, p. 74-75. 10 Jack Sheldon, The German Army on the Somme, 1914-1916, 2005, p. 142-143. 11 Prior en Wilson,2005, p. 74.

12 Brown, 1996, p. 102.

13 Prior en Wilson,2005, p. 14 Prior en Wilson,2005, p. 78; Middlebrook, 1971 (1975), p. 188-189. 15 Travers,1987 (2003), p. 157-158.

16 Haig, 2005, p. 194-195.

17 Brown, 1996, p. 197.

18 Middlebrook, 1971 (1975), p. 136; Westlake, 2004, p.30. 19 Brown,1996,p.70;overigens bleef Lipscombe,voor zover bekend,een proces voor de krijgsraad bespaard.

20 Prior en Wilson,2005, p. 89.

21 Hew Strachan, The First World War.Vol. I To Arms, 2001, p. 203. 22 Daarnaast was er nog de 10de divisie. Dit was een gecombineerde divisie van pro-

testanten en katholieken. Deze divisie werd ingezet tijdens de Gallipoli-campagne

bij de landing in Suvla Bay op 6 augustus en daarna in Salonike en Bulgarije. De 16de divisie kwam later in 1916 aan de Somme en was in september betrokken bij de verovering van Guillemont en Ginchy.

23 Hart, 2005, p. 161.

24 Martin en Mary Middlebrook, 1991 (1994), p. 354-356. 25 Uit: ‘Standing in Line’, een gedicht van Lester Simpson (opgenomen op de cd Standing in Line, MAP Records, VP005).

26 Prior en Wilson,2005, p. 93.

27 Middlebrook, 1971 (1975), p. 98-99.

28 Cecil Lewis, Sagittarius Rising, 1936 (2003), p. 102-104. 29 Middlebrook, 1971 (1975), p. 141.

30 Middlebrook, 1971 (1975), p. 168.

31 Prior en Wilson,2005, p. 99.

32 Prior en Wilson,2005, p. 101-103.

33 Brown, 1996, 83-84.

34 Het percentage gesneuvelde officieren is ongeveer het dubbele van het percentage gesneuvelden onder the other ranks. De schrijver van een van de venijnigste me- moires uit de Eerste Wereldoorlog, Goodbye to All That, Robert Graves, merkte bijna terloops op dat een gewone soldaat in de loopgraaf er ongeveer twee keer zo lang over deed om te sneuvelen of gewond te raken dan een officier. De Artist’s Ri- fles, een opleidingsbataljon, waarbij ook de dichter Wilfred Owen tot officier werd

opgeleid, had het hoogste percentage gesneuvelden van alle bataljons van het Brit- se leger. Het bataljon had destijds de bijnaam Suicide Club. J.M. Winter, The Great War and the British People, 1985 (1987), p. 83-92.

35 Prior en Wilson, 2005, p. 104; Martin en Mary Middlebrook, 1991 (1994), p. 139- 140.

36 Helen McPhail en Philip Guest, On the Trail of the Poets of the Great War. Graves and Sasoon, 2001, p. 82-83.

37 Prior en Wilson,2005, p. 105.

38 Martin en Mary Middlebrook,1991 (1994),p.145-147.Hodgson schreef kort voor juli: ‘I, that on my familiar hill/ Saw with uncomprehending eyes/ A hundred of Thy sunsets spill/ Their fresh and sanguine sacrifice,/ Ere the sun swings his noon- day sword/ Must say goodbye to all this!/ By all the delights that I shall miss,/ Help me to die, O Lord.’

39 Sassoon, 1930 (1965), p. 59.

40 Sassoon schreef in juli 1917 zijn Soldiers’ Declaration, een publiek protest tegen de oorlog. In plaats van voor de krijgsraad te worden gebracht, werd Sassoon tot shellshockpatiënt verklaard. Later keerde hij aan het front terug en hervatte zijn

agressieve, individuele acties tegen de Duitsers.

41 Siegfried Sassoon, Diaries 1915-1919, 1983, p. 89. 42 Brown, 1996, p. 88.

43 Graham Maddocks, Montauban, 1999, p. 145-148. 44 Prior en Wilson,2005, p. 110-11.

45 Hart, 2005, p. 193.

46 Maddocks,1999, p. 92-93.

47 Westlake, 1994 (2004), p. 245.

48 Middlebrook, 1971 (1975), p. 271.

De uitzichtloze zomer aan de Somme

11 Prior en Wilson,2005, p. 119.

12 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 187.

13 Travers,1987 (2003), p. 167.

14 Sassoon, 1930 (1965), p. 69-70.

15 Travers,1987 (2003), p. 169.

16 Haig, 2005, p. 201.

17 Robert Graves, Goodbye to All That, 1929, 1957 (1983), p. 175. 18 Michael Renshaw, Mametz Wood, 1999, p. 136. 19 Prior en Wilson,2005, p. 128.

10 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 191-192. 11 Prior en Wilson,2005, p. 137-138.

12 Sheffield, 2001 (2002), p. 174; Sheffield, 2003 (2004), p. 84-85. In hun commentaar bij Haigs dagboeken schrijven Sheffield en Bourne: ‘Vertraging bij het inzetten van de reserves, speciaal de cavalerie, betekende dat het succes niet ten volle werd uitgebuit.’ Haig, 2005, 204-205.

13 Hart, 2005, p. 274-275.

14 Prior en Wilson,2005, p. 140.

15 Prior en Wilson,2005, p. 144.

16 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 225-226. 17 Travers,1987 (2003), p. 173.

18 Prior en Wilson,2005, p. 160.

19 Haig, 2005, p. 210.

20 Travers,1987 (2003), p. 176.

21 Hart, 2005, p. 283.

22 Prior en Wilson,2005, p. 146.

23 Prior en Wilson,2005, p. 175.

24 John Laffin, Guide to Australian Battlefield of the Western Front, 1916-1918, 1999, p.

195-196.

25 Haig, 2005, p. 208.

26 Tim Travers, Gallipoli 1915, 2001 (2004), p. 152-153. 27 Prior en Wilson,2005, p. 176.

28 Prior en Wilson,2005, p. 179.

29 Prior en Wilson,2005, p. 150.

30 Michael Stedman, Guillemont, 1998, p. 70. 31 Stedman, 1998, p. 76.

32 Haig, 2005, p. 217.

33 Haig, 2005, p. 220.

34 Prior en Wilson,2005, p. 163.

35 Prior en Wilson,2005, p. 165.

36 Ernst Jünger, Oorlogsroes, 2002 (vertaling van Im Stahlgewittern), p. 115. 37 Jünger, 2002, p. 115.

38 Jünger, 2002, p. 123.

Tanks en modder

11 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 230.

12 Haig, 2005, p. 225.

13 Zie voor een geschiedenis van de tank A.J. Smithers, A New Excalibur. The Devel- opment of the Tank 1909-1939, 1986 (1988).

14 Haig, 2005, p. 184.

15 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 234-235. 16 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 233.

17 Lewis, 142-143.

18 Sheldon, 2005, p. 297.

19 Smithers, 1986 (1988), p. 93.

10 Paul Reed, Courcelette, 1998, p. 49-50. 11 Prior en Wilson,2005, p. 245.

12 Hart, 2005, p. 420-421.

13 Haig, 2005, p. 237.

14 Edmund Blunden,Undertones of War, 1928 (2000), p. 93. 15 Prior en Wilson,1992 (2004), p. 256-257. 16 Paul Reed, Walking the Somme, 1997 (2001), p. 199. 17 Prior en Wilson,2005, p. 294.

‘Nicht ärgern, nur wundern!’

11 Haig, 2005, p. 42-43.

12 De aanval van Haig op de toenmalige politici, met name op de premier, vloeit voort uit zijn woede over de beslissing van premier Lloyd George, die hem in het voorjaar van 1917 plaatste onder het bevel van de Franse opperbevelhebber Robert Nivelle. Haig beschouwde dit als een onverdraaglijke aantasting van zijn autori- teit. Sindsdien bleef de verhouding tussen Haig en Lloyd George zeer gespannen. 13 Prior en Wilson,2005, p. 313.

14 Citaat in Prior en Wilson,2005, p. 314. 15 Terraine, 1963 (2005), p. 230.

16 Sheffield, 2003 (2004), p. 168.

17 Deze metafoor, leeuwen geleid door ezels, gaat terug op een wellicht apocrief ge- sprek tussen Ludendorff en zijn chef-staf Hoffman. Op de opmerking van Luden- dorff dat de Engelse soldaten als leeuwen vechten, zou Hoffman geantwoord heb- ben:‘Zeker. Maar we weten dat ze leeuwen zijn geleid door ezels.’ 18 Ferguson, 1998, p. 297.

19 Sheldon, 2005, p. 398.

10 Blunden, 1934, p. 43.

Een tocht langs de slagvelden van de Somme: ‘You will be going over the ground again…’ 1 Blunden, 1928 (2000), p. xii.

Bibliografie

Audoin-Rouzeau, Stéphane, en Annette Becker, 1914-1918. Understanding the Great War, 2002, Londen: Profile Books

Brown, Malcolm, The Imperial War Museum Book of the Somme, 1996, Londen: Mac- millan

Blunden, Edmund, Undertones of War, 1928 (2000), Penguin Modern Classics Blunden, Edmund, ‘The Somme Still Flows’, in: Edmund Blunden, The Mind’s Eye, 1934, Londen: Jonathan Cape

Clark, The Donkeys, 1961 (1991), Londen: Pimlico Corns, Cathryn, en John Hughes-Wilson, Blindfold and Alone. British Military Exe- cutions in the Great War, 2001 (2002), Londen: Cassell

Farrar-Hockley, Anthony, The Somme. Death of a Generation, 1964 (2004), Bristol: Cerberus

Ferguson, Niall, The Pity of War, 1998, Londen: Allan Lane Graves, Robert, Goodbye to All That, 1929, 1957 (1983), Penguin Books Haig, Douglas, War Diaries and Letters 1914-1918 (onder redactie van Gary Sheffield en John Bourne), 2005, Londen: Weidenfeld and Nicolson Hart, Peter, The Somme, 2005, Londen: Weidenfeld and Nicolson Holger Herwig, The First World War. Germany and Austria-Hungary. 1914-1918, 1997, Londen: Arnold

Hynes, Samuel, A War Imagined. The First World War and English Culture, 1990, Lon- den: The Bodley Head

Jünger, Ernst, Oorlogsroes, 2002 (vertaling van Im Stahlgewittern), Amsterdam: De Arbeiderspers

Keegan, John, The Face of Battle. A Study of Agincourt, Waterloo and the Somme, (1978), Penguin Books

Laffin, John, Guide to Australian Battlefield of the Western Front, 1916-1918, 1999, East Roseville nsw: Kangaroo Press

Lewis, Cecil, Sagittarius Rising, 1936 (2003), Londen: Greenhill Books

Liddell Hart, B.H., History of the First World War, 1970 (1972), Londen: Pan Books MacDonald, Lyn, Somme, 1983 (1984), Londen: Papermac. Ned vert. Somme 1916, 2003, Amsterdam: uitgeverij Anthos

Maddocks, Graham, Montauban, 1999, p. 145-148, Barnsley: Leo Cooper McCarthy, Chris, The Somme. The Day-by-Day Account, 1998, Brockhampton Press McPhail, Helen, en Philip Guest, On the Trail of the Poets of the Great War. Graves and Sassoon, 2001, Barnsley: Leo Cooper

Middlebrook, Martin, The First Day of the Somme, 1971 (1975), Londen: Fontana Middlebrook, Martin en Mary, The Somme Battlefields. A Comprehensive Guide from Crécy to the Two World Wars, 1991 (1994), Penguin Books

Mosier, John, The Myth of the Great War. A New Military History of World War One, 2001 (2002), Londen: Profile Books

Prins, Gwynn, en Hylke Tromp (red.), The Future of War, 2000, Den Haag: Kluwer Law International

Prior, Robin, en Trevor Wilson, The Somme, 2005, New Haven en Londen: Yale Uni- versity Press

Prior, Robin, en Trevor Wilson, Command on the Western Front. The Military Career of Sir Henry Rawlinson 1914-1918, 1992 (2004), Barnsley: Pen & Sword Military

Classics

Reed, Paul, Walking the Somme, 1997 (2001), Barnsley: Leo Cooper Reed, Paul, Courcelette, 1998, Barnsley: Leo Cooper Renshaw, Michael, Mametz Wood, 1999, Barnsley: Leo Cooper Sassoon, Siegfried, Memoirs of an Infantry Officer, 1930 (1965), Londen: Faber and Faber. Ned. vert. Memoires van een infanterieofficier, 2003, Utrecht: IJzer Sassoon, Siegfried, Diaries 1915-1919, 1983, Londen: Faber and Faber Sheffield, Gary, Forgotten Victory. The First World War: Myths and Realities, (2002), Londen: Review

Sheffield, Gary, The Somme, 2003 (2004), Londen: Cassell Military Paperbacks Sheldon, Jack, The German Army on the Somme, 1914-1916, 2005, Barnsley: Pen & Sword Military

Smithers, A.J., A New Excalibur. The Development of the Tank 1909-1939, 1986 (1988), Londen: Grafton Books

Stedman, Michael, Guillemont, 1998, Barnsley: Leo Cooper Strachan, Hew, The First World War. Vol. I To Arms, 2001, Oxford: Oxford University Press. Ned. vert. De Eerste Wereldoorlog: een geïllustreerde geschiedenis, 2004, Am- sterdam: uitgeverij Anthos

Terraine, John, Douglas Haig. The Educated Soldier, 1963 (2005), Londen: Cassell Mi- litary Paperbacks

Travers, T.H.E., ‘Technology, Tactics and Morale: Jean de Bloch, the Boer War, and

British Military Theory, 1900-1914’, in: Journal of Modern History, 51 (juni 1979) Travers, Tim, The Killing Ground. The British Army, The Western Front and the Emer- gence of Modern war, 1900-1918, 1987 (2003), Barnsley: Pen & Sword Military Clas-

sics

Travers, Tim, Gallipoli 1915, 2001 (2004), Stroud: Tempus Westlake, Ray, British Battalions on the Somme. Battles and Engagements of the 616 In- fantry Battalions Involved in the Battle of the Somme, 1994 (2004), Barnsley: Pen &

Sword

Winter, J.M., The Great War and the British People, 1985 (1987), Londen: MacMillan Winter, Jay, en Blaine Baggett, 1914-1918: The Great War and the Shaping of the 20th Century, 1996, Londen: BBC Books

Na de oproep van de minister van Oorlog, Lord Kitchener, Your Country Needs You, meldden zich in de eerste oorlogsmaanden tienduizenden Britse vrijwilligers, zoals hier hij het rekrute- ringsbureau in White Chapel (p.30-32). Imperial War Museum, Q 4203. Niet alleen vaderlandsliefde en plichtsgevoel, maar ook zucht naar avontuur, sociale dwang en economische noodzaak brachten vele burgers ertoe de King’s shilling te accepteren. Op Trafa- gar Square ontvangen New Army-rekruten in augustus 1914 hun soldij. Imperial War Museum, Q 53219.

Rekruten van het Lincolnshire Regiment krijgen hun eerste training, september 1914. Door het onverwacht grote aantal was er een tekort aan alles, uniformen en wapens, maar vooral ook aan instructeurs en competente officieren. Imperial War Museum, Q 53286. Over the top. Dit is het klassieke beeld uit de documentaire The Battle of The Somme. Gevechts-

scènes zoals deze, werden ver achter het front opgenomen (p. 82, noot 7). Imperial War Muse- um, Q 70167.

Een van de weinige authentieke beelden van 1 juli, 1916. Hier rukken troepen van de Tynseside Irish Brigade (34ste divisie) op naar La Boiselle (p. 97-99). Imperial War Museum, Q 54. Twee Royal Scots (2de Edinburgh City Btn.), gesneuveld op 1 juli voor La Boiselle. Collectie Wim van de Hulst.

Het succes of falen van de infanterie werd bepaald door de effectiviteit en intensiteit van de ar- tillerie. Het geschut was doorgaans enkele kilometers achter de frontlijn opgesteld. Imperial War Museum, Q 104.

De bevoorrading van troepen in de eerste lijn was even belangrijk als gevaarlijk en vermoeiend. Hier rust een ration party uit in een verbindingsloopgraaf. Imperial War Museum, Q 1.

De Britten begroeven hun doden direct op de plaats waar zij gesneuveld waren. Hier bezoekt een soldaat een graf in Mametz Wood, augustus 1916 (p. 116-121). Imperial War Museum, Q 4095. Britse soldaten graven in Delville Wood een verbindingsloopgraaf die de frontlijn met het ach- terland moet verbinden. Delville Wood kwam pas begin september 1916 geheel in Britse han- den (p. 132-134). Imperial War Museum, Q 4417.

Guillemont, begin september 1916: ‘alleen een wittige vlek in het veld vol kraters gaf nog aan waar het krijtsteen van de huizen tot stof was vermalen’ (Ernst Jünger, p. 144). Imperial War Museum, Q 4224.

Vier mk 1-tanks worden van brandstof voorzien voordat zij op 15 september 1916 voor het eerst op het slagveld zullen verschijnen (p. 153-154). Imperial War Museum, Q 5576.

Britse infanteriesoldaten passeren in de buurt van Ginchy tijdens de slag van Morval op 25 sep- tember een vastgelopen tank. De tank was een uiterst kwetsbaar en langzaam voertuig. Overi- gens was de slag van Morval een geallieerd succes. De derde Duitse verdedigingslijn werd in- genomen (p. 154). Imperial War Museum, Q 4513. Thiepval, september 1916. De steenhoop in het midden vormen de resten van het oude kasteel, dat de Newcastle Commercials op 1 juli tevergeefs aanvielen (p. 90). Imperial War Museum, Q 1439.

De ruïnes van het dorpje Le Sars aan de weg van Albert naar Bapaume. Le Sars werd op 7 oktober veroverd. Verder kwamen de Britten niet. Bapaume, dat al op 1 juli bezet had moeten worden, werd in 1916 niet bereikt. Imperial War Museum, Q 4903. De vallei van de rivier de Ancre, november 1916: ‘Alleen al de weersomstandigheden maakten zelfs aan de grootste imbeciel duidelijk dat succes niet mogelijk was.’ (p.16). Imperial War Mu- seum, Q 1569.

Document Outline

- Inhoud

- Foto Onderdeel

- Voorwoord

- De Somme: het oerbeeld van de moderne oorlog

- De planning van een bloedige ramp

- 1. juli: 'So ends the Golden Age'

- De uitzichtloze zomer aan de Somme

- Tanks en modder

- 'Nicht �ern, nur wundern!'

- Een tocht langs de slagvelden van de Somme: 'You will be going over the ground again �'

- Beknopte chronologie

- Noten

- Bibliografie